E Voto Dordraceno: Toelichting op den Heidelbergschen Catechismus (Commentary on the Heidelberg Catechism, Volume 3)

Original

ZONDAGSAFDEELING XXVII.

Original

Traag Ï3. Is dan het uiterlijk waterbad de afwasschinge der zonden zelve?

Original

Antwoord. Neen het; want alleen het bloed van Jezus Christus en de Heilige Geest reinigt ons van alle zonden.

Original

Vraag ï3. Waarom noemt dan de Heilige Geest den Doop het bad der wedergeboorte en de afwasschinge der zonden?

Original

Antwoord. God spreekt alzoo niet zonder groote oorzaak; namelijk niet alleen om ons daarmede te leeren, dat, gelijk de onzuiverheid des lichaams door het water, alzoo ook onze zonden door het bloed en den Geest van Jezus Christus weggenomen worden, maar veelmeer, dat Hij ons door dit Goddelijk pand en waarteeken wil verzekeren, dat wij zoo waarachtiglijk van onze zonden geestelijk gewasschen zijn, als wij uitwendig met water gewasschen worden.

Original

Vraag ï4. Zal men ook de jonge kinderen doopen?

Original

Antwoord. Ja; want mitsdien zij alzoowel als de volwassenen in het Verbond Gods en in zijne gemeente begrepen zijn, en dat hun door Christus' bloed de verlossing van de zonden en de Heilige Geest, die het geloof werkt, niet weiniger dan aan den volwassenen toegezegd wordt, zoo moeten zij ook door den Doop, als door het teeken des Verbonds, der Christelijke Kerke ingelijfd en van de kinderen der ongeloovigen onderscheiden worden, gelijk in het Oude Verbond of Testament door de besnijdenisse geschied is, voor dewelke in het Nieuwe Verbond de Doop ingezet is.

Original

EERSTE HOOFDSTUK.

Original

Maar Jezus zeide: Laat af van de kinderkens, en verhindert hen niet tot mij te komen : want derzulken is het koninkrijk der hemelen.

Original

Matth. 19: 14.

Original

Het vraagstuk van den kinderdoop hangt voor ons niet saam met de onmisbaarheid van het Doopsacrament ter zaligheid. De Gereformeerde kerken toch hebben nooit de stelling onderschreven, dat de ontstentenis van het Sacrament iemand van de eeuwige zaligheid zou kunnen uitsluiten. Dit kan niet om Gods vrij macht. Het is ondenkbaar en volstrekt ongerijmd, dat de Vader van alle barmhartigheid, wien ook in zijn genadewerkingen de almachtigheid toekomt, verhindert zou worden in iemand genade te werken, overmits het Sacrament te zijnen opzichte verzuimd was. Wel is God de Heere vrij, om zelf zijn eigen werkingen aan de genademiddelen te binden, maar dan ook nog blijft Hij als God steeds boven, zijn wet staan, en bindt die wet, in haar hoedanigheid van wet, alleen ons. In drieërlei ligt dus hier het ware standpunt uitgedrukt. Ten eerste heeft God de Heere, krachtens zijn vrij macht, wel terdege eene zijner bijzondere genadewerkingen, en wel eene voor ons onmisbare genadewerking, aan het gebruik van het Sacrament gebonden. Ten tweede zijn wij diensvolgens gehouden deze wet te eerbiedigen, en brengt elk verzuim van het Sacrament, dat uit verachting van Gods ordinantie voortvloeit,, of ook verkeerd gebruik er van, óns een oordeel. Dit is niet enkel zoo ten opzichte van het heilig Avondmaal, maar evenzoo ten opzichte van den heiligen Doop. Maar ten derde is en blijft God de Heere vrij machtig,, om, waar buiten onze schuld of zonder dat we het weten, het genademiddel van het Sacrament ongebruikt bleef of misbruikt wierd, diezelfde genadewerking die Hij anders aan het Sacrament bond, alsdan ook sowder dit instrument in ons te weeg te brengen. Vandaar dat alle superstitieten deze moet gemeden. Ook de dienst der Sacramenten is „niet wederom tot vreeze", noch tot „angstvalligheden"; maar strekt juist als blijde,, heerlijke dienst van Gods kinderen, om door de genieting van hooger en inniger liefde de vreeze buiten te sluiten en ons in onze angstvalligheden te troosten.

Original

Uit de noodzakelijkheid ter zaligheid van den heiligen Doop volgt dushet recht en de plicht van den kinderdoop niet. Wie dat staande hield, zou hiermee de Gereformeerde paden verlaten hebben.

Original

Neen, de kinderdoop staat of valt eeniglijk en uitsluitend met de vraag,, of alleen volwassenen dan wel ook kinderen, die als kinderen sterven, zalig worden. We konden het wel dieper opvatten en zeggen, dat dekinderdoop hangt aan de vraag of God met zijn genade alleen in volwassenen, of ook reeds in kinderen werkt. Maar deze tweede vraag ligt vanzelf in de eerste besloten, en zal er bij uitkomen; maar om overtuigend te spreken is het raadzaam en meer afdoende, zoo we de vraag in den eerst aangeduiden vorm stellen. Er sterven van elk geslacht dat geboren wordt minstens de helft der menschen weg, eer ze tot volle klaarheid van hun bewustzijn ontwikkeld zijn. Voor zijn twintigste jaar is iemand zelden volwassen. Onze burgelij ke wet kent zelfs eerst op 23- jarigen leeftijd iemand het recht toe, om voor zich zelf te beslissen. En nu toont de statistiek, dat er op de 100 personen die in ons land in 1886. ten grave wierden gedragen, gestorven zijn TL pet. als levenloos aangegeven, 28 pet. in hun eerste levensjaar, IS'U pet. in hun 1 — 5 jaar, 4 pet. in hun 5 — 14 jaar, en bijna 2 pet. in hun 15 — 20 jaar. Van 1 — 20 jaar saam dus ruim 56 pCt. der gestorvenen. En ook al neemt men aan, dat kinderen van hun 7e a 8e jaar af eenig onderseheid tusschen goed en kwaad kennen, dan nog is het aantal personen, die van hun 1 — 7e jaar sterven, ruim 45 op de 100. Wie dus een ernstig Christen is, moet niet zeggen, dat de quaestie der vroeg wegstervende kinderen een bijzaak is. Dat is ze niet. Reeds als men zieh tot een leeftijd van 7 a 8 jaar bepaalt, betreft deze quaestie bijna de helft der geboren personen, en zoo men iets verder gaat, ruim die helft. Het is derhalve spel met het heilige en gemis aan ernst, zoo men bij de bespreking van den heiligen Doop, en in het algemeen van den weg der zaligheid, het lot van de helft van ons mensehelijk geslaeht buiten rekening laat, om alleen op de andere helft der volwassenen te zien. Dat mag men niet doen. Want al is het volkomen waar, dat alle deze levenloos aangegeven kinderkens, en deze wichtjes, die in hun eerste levensjaar sterven, voor ons in het leven der wereld niet meerekenen, het spreekt toeh vanzelf, dat ze wel terdege meerekenen voor God den Heere, die ze schiep, die ze deed geboren worden, en ook met deze menschelijke personen zijn heiligen raad heeft. Prent het u eenmaal duidelijk in, dat de helft der geschapene menschen wegsterft zonder ooit tot helder bewustzijn te komen, en ge voelt opeens, hoe onbarmhartig en redeloos het is, zoo dikwijls ge over den weg des heils spreekt, geheel deze helft van ons geslacht buiten rekening te laten. Onze Gereformeerde kerken hebben dit dan ook nooit gedaan, en op de Dordsche Synode is de barmhartigheid zoozeer regel geweest, dat onze vaderen in hunne ruimte van geestelijken blik omtrent deze kinderkens vaststelden, dat godzalige ouders „niet moeten twijfelen aan de verkiezing en zaligheid hunner kinderen, die God in hun kindsheid uit dit leven wegneemt." De gedachte ligt dan ook voor de hand, dat de schare voor den troon, die niemand tellen kan, voor verreweg het grooter deel bestaan zal juist uit zulke kinderen Gods, die uit dit leven zijn weggeroepen, eer ze den strijd des levens gekend hebben. En het kan best zijn, dat de kinderkens, die hun eerste levensjaar niet voleinden, en die op de geborenen saam reeds bij de 36 pet. vormen, onder de gezaligden den hoogsten toon zullen hebben. „Uit den mond der zuigelingen heeft de Heere zich lof bereid."

Original

Dit nu zoo zijnde, dient in de tweede plaats gevraagd, of de Heere één weg ter zaligheid heeft, of twee wegen. Ook deze kinderkens toch zijn alle in zonde ontvangen en geboren en van nature aller ellendigheid, aan

Original

den dood, ja, der verdoemenisse zelve onderworpen. Loochent iemand dit, dan kan over den heiligen Doop niet verder met hem onderhandeld worden, maar moet dit punt eerst met hem uitgestreden. We gaan bij onze bespreking dus uit van de steUing onzer kerken, dat elk kindeke, dat geboren wordt, geboren wordt onder erfschuld en erfzonde, en tenzij genade tusschen beide treedt, voor eeuwig verloren is. Ook voor deze helft van ons geslacht, die wegsterft zonder tot klare, heldere bewustheid gekomen te zijn, moet dus een weg der genade ontsloten zijn, anders is er ook voor hen geen zaligheid. En zoo komen we vanzelf terug op de straks gestelde vraag: is er voor deze kinderkens een andere weg der zaligheid dan die ons in het Evangelie geopenbaard is, al dan niet? Deze vraag toch heeft geen belang, zoolang men zich voorstelt, dat de quaestie der zaligheid eigenlijk alleen bij volwassenen te pas komt, en dat er dan ja, ook nog zoo een enkel kindeke is, dat nog wegsterft, maar waarmee men nauwlijks te rekenen heeft. Maar deze vraag wordt van uitnemend en zelfs overwegend belang, zoodra men eenmaal rekent met het feit, dat de meeste personen die geboren worden in deze categorie der kinderkens vallen, en dat in den hemel de schare der volmaakt rechtvaardigen zeer wel voor de overgroote meerderheid juist uit dezulken bestaan kon.

Original

Nu is het buiten twijfel dat de Heilige Schrift ons hierop een antwoord geeft, dat allen twijfel opheft, en voor geen tweeërlei uitlegging vatbaar is. Er is maar één naam onder den hemel gegeven waardoor de menschen kunnen zalig worden, namelijk de naam van Christus Jezus." Er is voor de vergeving onzer schuld en zonde maar één rantsoen, het rantsoen dat het Lam Gods gebracht heeft. En ook er is maar één mystiek Lichaam van Christus, waarvan alle gezaligden leden moeten zijn. Tenzij iemand wederomgeboren worde, hij kan het Koninkrijk Gods zelfs niet zien. Alzoo staat vast, dat ook deze helft der menschenkinderen, die sterven eer ze tot klare bewustheid ontwaakt zijn, niet kunnen zalig worden dan door den Naam van Christus Jezus: geen verzoening voor hun schuld en zonden kunnen vinden dan in zijn bloed; om zalig te worden in zijn Lichaam moeten zijn ingelijfd; en het Koninkrijk Gods niet kunnen zien, tenzij ze vóór hun sterven wederom geboren zijn. Ook al geven we dus voetstoots toe, dat al hetgeen ons verder in het Evangelie over den weg des geloofs en den strija des levens wordt geopenbaard bij een kindeke van één jaar niet gelden kan, en ook al volgt hieruit, dat de wijze van uitwerking der zaligheid bij zulke vroeg stervenden een andere dan bij de volwassen moet zijn, in de hoofdzaak, in het beginsel mag geen verschil toegelaten. Ook zij moeten voor hun sterven ingelijfd zijn in het Lichaam van Christus en ook zij moeten voor hun sterven wedergeboren zijn, of ze zullen

Original

in eeuwigheid de zaligheid niet zien. Uit de belijdenis der Dordsche Synode, dat „geloovige ouders niet twijfelen zullen aan de verkiezing en zaligheid van hun kinderen, die in hun kindsheid uit dit leven worden weggenomen," volgt derhalve dat naar het oordeel der Gereformeerde kerken, God de Heere deze groote menigte der vroegstervende kinderkens, zonder dat wij er iets van ontwaarden, voor hun sterven in het Lichaam van Christus heeft ingelijfd en met het zaad der wedergeboorte begenadigd heeft.

Original

Van tweeën één dus. Ge moet óf alle deze kinderkens rampzalig spreken, óf ge moet wel erkennen, dat God de Heere machtig is, om ook in een klein kindeke, dat er niets van merkt, de kiem des eeuwigen levens in te leggen. Zelfs moet ge dit toegeven van de kinderkens in den moederschoot. Anders sluit ge van de eeuwige zaligheid uit alle levenloos aangegevenen, en alle die onder de geboorte bezweken zijn; en toch deze vormen reeds 7 a 8 percent. En klimt ge op tot een leeftijd van 7 a 8 jaar, dan moet ge toegeven dat ook in deze kinderkens reeds een groot deel wedergeborenen moet zijn, omdat van de geborene kinderkens ruim 45 percent reeds onder dezen leeftijd sterft. Feitelijk moet ge het dus toege \'en van de meerderheid dergenen die zalig worden. Want van degenen die in klaar, helder bewustzijn opwassen, zien we zeer wel, dat slechts de kleinere helft afsterft in het geloof aan den Heere. Neemt ge dus met de Synode van Dordt aan, dat de jongstervende kinderen der geloovigen in den regel zalig worden, en dat uit de wederhelft der volwassenen slechts het kleinste deel de zaligheid beërft, dan volgt hieruit vanzelf, dat de geroepenen ten eeuwigen leven voor verreweg het grooter deel juist onder deze kleinen moeten schuilen.

Original

Zoo blijkt ons dus: Iq. dat van de geborenen onder het Verbond de grootste helft wegsterft eer ze tot volwassen leeftijd komen; 20. dat niemand deswege recht heeft die vroegstervenden buiten de eeuwige zaligheid te sluiten; 30 dat nochtans ook zij met ons in zonde ontvangen en geboren en deswege der verdoemenisse onderworpen zijn; 40. dat er om uit deze verdoemenisse tot zaligheid te komen ook voor hen geen andere naam gegeven is, dan de naam van Christus Jezus, en. 5^. dat derhalve in deze kleinen het wederbarende werk Gods reeds op zeer vroegen leeftijd moet hebben plaats gegrepen, zullen ze ooit het Koninkrijk Gods zien.

Original

En hiermee nu is, gelijk ge vanzelf voelt, de plicht en het recht van den kinderdoop onherroepelijk uitgemaakt.

Original

Dit zou desnoods nog niet zoo zijn, indien ge vooraf van elk kind, dat geboren wordt, wiskunstig zeker wist, welk kind oud zal worden, en welk

Original

kind in zijn vroege jaren sterven zal. Dan toch zoudt ge nog kunnen zeggen: „Die en die kinderen hebben den tijd; zij zullen straks volwassen zijn; met hen kan dus gewacht tot ze zich zelven kunnen uitspreken." Maar dit is niet zoo. Ge weet noot vooruit, en niemand weet vooruit, welk kind vroeg zal wegsterven en welk kind groot zal worden. Over allen zweeft de adem des doods, en bij elk kind dat er geboren wordt, moet ge de mogelijk heid onderstellen, dat het nimmer tot volwassen leeftijd komen zal. Keuren of uitkiezen kunt en moogt ge dus niet. Ge moet wel al uw kinderen onder één blik saamvatten, en van elk kind dat u geboren wordt of jong in uw huis leeft, hebt ge uzelven te zeggen: „God kon mij dit kindeke vroeg wegnemen. Dan zou ik het zien heengaan in de hope dat God het gezaligd heeft. Ik moet dus aannemen, dat God reeds nu, reeds vooruit, op geheel verborgene en voor mij onbegrijpelijke wijze in dat kind kan gewerkt hebben. Het kon dus zelfs zijn dat al mijn lievelingen, die om mijn schoot spelen, hoe klein ze ook nog zijn, reeds de eeuwige gifte der wedergeboorre in hun hart ontvangen hebben." Alleen wie zoo met zijn kinderen leeft, is getroost als God ze wegneemt, begrijpt vanzelf dat het zonde en schande zou zijn, zoo ze geen Christelijke opvoeding kregen, en leeft met zijn kinderkens saam in de zailge banden van het Genadeverbond.

Original

Hieruit nu volgt iets zeer gewichtigs.

Original

Hij die de heerlijke Gereformeerde belijdenis niet verstaat, leeft voort in de meening, alsof zijn kinderen die in zijn huis opgroeien, eigenlijk met heidensche kinderen gelijk staan en alsof er van genade bij zijn kinderen geen sprake kon zijn. Hij laat ze dan wel ter catechisatie gaan en onderwijzen. Maar toch al zijn kinderen blijven in zijn schatting doode nersonen, tot tijd en wijle, zoo hij waant. God de Heere er op later leeftijd een enkele van roept ten eeuwigen leven. En nu, als ge u zoo de zaak voorstelt, dan natuurlijk ware de kinderdoop een klinkklare ongerijmdheid, en zou niemand den heiligen Doop mogen ontvangen dan nadat gebleken was van zijn bekeering. In elk ander geval toch, zou deze Doop zijn oordeel slechts verzwaren. Dan hebben de Wederdoopers vanouds volkomen gelijk, en is op de Doopsgezinden aan te merken niet dat ze er te weinig maar dat ze er te veel doopcii; want immers bij hen is het gewoonte een kind van 18 a 19 jaar, dat tot belijdenis komt te doopen, zonder dat er van hartgrondige bekeering voldingende bewijzen zijn. Veeleer hadden de oude Rhijnsburgers dan gelijk, die slechts hun den heiligen Doop toedienden, van wier bekeering tot den levenden God ze zich meenden overtuigd te hebben. Het standpunt der oude Montanisten, en hoewel niet zoo consequent op den heiligen Doop toegepast, ook dat der Labadisten ; althans naar het beginsel.

Original

Dit is echter het Gereformeerde standpunt volstrekt niet. Een goed Gereformeerde erkent en belijdt, dat het verborgen werk Gods in de ziel altoos aan elke uiting van levend geloof in ons moet voorafgaan. Dat derhalve als er geloof in ons openbaar wordt, tevens blijkt, hoe God de Heere reeds vooraf in ons gewerkt heeft, opdat dit geloof zich openbaren kunne. Het werk Gods gaat dus voor de Gereformeerden aan elke openbaring van geloof of hooger leven vooraf. En dit werk Gods kan zoolang in ons schuilen en verborgen blijven, dat het jarenlang aanwezig was, zonder dat wij er iets van merkten. Voor de Gereformeerden is elk uitverkorene een voortdurend voorwerp van de bijzondere voorzienigheid Gods. Dus niet alsof God zulk een uitverkorene schept en laat geboren worden, en nu jarenlang zich van hem aftrekt, om eerst op een leeftijd vai. 20 tot 30 jaren zich tot hem te wenden en hem aan te grijpen; maar in dien zin, dat het werk van Gods genade zulk een uitverkorene reeds in 's moeders schoot, bij zijn geboorte, in zijn kindsheid en bij al zijn opgroeien verzelt. En al is het dan ook dat zulk een uitverkorene met zijn booze natuur hier jarenlang tegen inworstelt, en soms tot zijn ouden dag als een goddelooze loopen blijft, toch is daarom het zaad door God in zijn ziel gestrooid niet verstikt, maar te zijner tijd zal de bekeerende genade ook hem overkomen, en ten leven uitbrengen wat God in de ziel reeds zooveel vroeger, op geheel verborgene wijze, gewrocht had.

Original

Zoo trekt dus al het geschil zich op dit ééne punt saam, namelijk of het werk Gods aan een ziel pas begint, als wij het merken, of wel dat dit werk Gods altoos voorafgaat, en soms reeds zoolang kan voorafgaan, dat er een heel leven tusschen ligt. Zegt ge nu: „Neen, maar het werk Gods in mij begint pas, als ik het merk," weet dan ook, dat ge hiermee alle jongstervende kinderkens overgeeft aan eeuwige verdoemenisse en dus met de Synode van Dordrecht en de belijdenis onzer Gereformeerde kerken in onverzoenlijken strijd geraakt. En zegt ge: „Neen, ik geef wel toe, dat er een werk Gods voorafgaat, maar dat kan hoogstens een jaar of twee jaar voorafgaan," merk dan op, vooreerst hoe volstrekt willekeurig zulk een bepaling is, en ten andere, dat dit u bij kinderen die voor hun derde jaar sterven, en die soms ruim 35 percent uitmaken, geen stap verder brengt.

Original

Wij handhaven daarom met beslistheid en zonder zweem van aarzeling het oude echt Gereformeerde standpunt, dat naar onze innigste overtuiging volkomen waar, Godverheerlijkend en Schriftuurlijk is, t. w. dat de zake onzer zaligheid en ook der zaligheid onzer kinderen niet aan onze geloofsuiting, maar aan Gods verborgen werk in onze ziel hangt, en dat er bij ons

Original

noch nu noch ooit van geloofsopenbarmg of bekeering sprake kan zijn, of het verborgen en geheimzinnig werk Gods in onze ziel moet vooraf zijn gegaan. Ten tweede, dat het ons niet voegt eenige bepaling of beperking te maken, hoe kort of lang dit werk Gods in onze ziel aan onze bekeering vooraf zou moeten gaan, en dat derhalve de vrij macht Gods moet erkend en beleden, om dit verborgen genadewerk in onze ziel reeds aan te brengen in onzer moeder schoot. Ten derde, dat alleen dit voorafgaande en reeds vóór of bij onze geboorte begonnen genadewerk Gods ons grond geeft voor onze hope, dat onze kinderen die vroeg wegsterven, niet verloren zullen zijn. En ten vierde, dat bij de onzekerheid, of de kinderen die ons geboren wierden, vroeg of laat zullen sterven, de wo(/e^i;Mew?. van zulk een genadewerk Gods in de ziel van ons kind, hij al onze kinderen moet worden aangenomen. En ten vijfde, dat uit dien hoofde alle kinderen der geloovigen te beschouwen zijn, als niet slechts in schijn, maar wezenlijk in het Verbond van Gods genade begrepen.

Original

Wordt u dus een kind geboren, dan hebt ge u, als geloovige ouders, voor te stellen, dat dit kindeke vroeg uit dit leven kan worden weggeroepen, en alzoo de mogelijkheid in te denken, dat God de Heere reeds voor of bij de geboorte, zijn eeuwig genadewerk, voor u geheel onzichtbaar en verborgen, in dit kindeke kan begonnen hebben. Zekerheid dat het zoo is, hebt ge niet. Maar als ge twee prachtige keursteenen bezit, waarvan ge niet zeker weet, maar toch de mogelijkheid onderstelt, dat het beide echte diamanten van zeer hooge waarde zijn, dan behandelt ge ze niet als stukjes glas, die ge achteloos liggen laat, maar sluit ze zorgvuldig weg en behandelt ze als loaren het echte diamanten, ook al blijkt van achteren dat de ééne slechts een stuk lijn geslepen glas was. En zoo hebt ge dus ook met uw geboren kinderkens te doen. Zeker weet ge niet, of uw kind glas of diamant is. Maar het kan zeer wel diamant zijn, en deswege is het uw plicht, er mee om te gaan, en het te behandelen, juist zooals ge doen zoudt, als ge zeker wist, dat het diamant was.

Original

Wist ge nu zeker, dit mijn kind is een uitverkorene en God heeft het zaad der wedergeboorte reeds in dit kind op verborgene wijze gewrocht, dan natuurlijk zoudt ge uw kind den heilige Doop niet onthouden mogen ; en op dien grond nu is het uw plicht, voorzooveel ge in het Verbond leeft, elk uwer kinderen, die u geboren worden, in de onderstelling dat het genadewerk Gods reeds in hen plaats greep, in den Naam van God Drieëenig te laten doopen.

Original

TWEEDE HOOFDSTUK.

Original

Die geloofd zal hebben en gedoopt zal zijn, zal zalig worden; maar die niet zal geloofd hebben, zal verdoemd worden.

Original

Mare. 16: 16.

Original

Ons vorig hoofdstuk kwam tot de slotsom, dat men geen recht heeft, om de zake der zaligheid uitsluitend te beoordeelen naar hen die op volwassen leeftijd sterven; maar dat het plicht is, om minstens everzeer te letten op die millioenen die henensterven, zonder nog toteenige kennisse van goed of kwaad gekomen te zijn.

Original

Xu is er niemand die zeggen zal, dat al deze millioenen kinderkens, omdat ze nooit de prediking des heils konden hooren, deswege onherroepelijk verloren gaan. Veeleer neigt het geloof, gelijk zich dit ook op de Synode te Dordrecht in 1619 uitsprak, om de kinderkens dergeloovigen, die zoo vroeg wegsterven, voor uitverkoorenen aan te zien en dus zalig te spreken. Daar nu echter ook alle deze kinderkens in zonde ontvangen en alzoo allerlei ellende, ja, der verdoemenisse zelve onderworpen zijn, kunnen ook zij, hoe jong ze ook sterven, het licht des eeuwigen levens niet zien zonder Zaligmaker. En daar er nu geen andere naam onder den hemel gegeven is waardoor de menschen kunnen zalig worden dan de naam van Christus Jezus, zoo volgt hieruit, dat dan ook deze millioenen kinderkens hun behoudenis in het zoenbloed van Christus moeten vinden.

Original

Nu is het intusschen duidelijk, dat het „bloed des Lams," dat op Golgotha vergoten is, voor niemand ten zegen kan zijn, tenzij dit personeel hem toegeëigend en op hem toegepast worde. Het is niet genoeg, dat het rantsoen verworven zij; maar er moet bijkomen dat onze ziel met dit verworven rantsoen in persoonlijke betrekking trede. Dus moeten ook deze millioenen vroegstervende kinderkens der geloovigen, evengoed als gij, wedergeboren worden, in die wedergeboorte hot geloofsvermogen ontvangen, en met dit geloof Christus als hun Heiland aankleven. Waaruit dan wederom volgt, dat God de Heere met zijn almachtige genade, nog eer deze kinderkens sterven, dit werk der wedergeboorte en der inplanting van het geloofsvermogen moet volbracht hebben. Reden waarom het voor het geloof vaststaat, dat God de Heere machtig is, om reeds in een pasgeboren of nog niet geboren wicht dit [wondere werk zijner almacht te volbrengen; alsook dat Hij dit daadwerkelijk bij millioenen kinderkens doet.

Original

En zoo komen we dan tot dezen slotsom, dat het werk Gods in de ziel voorafgaat aan hetgeen wij er van merken, of als vrucht van dit werk Gods, in ons geloof wordt uitgewerkt; en dat dit voorafgaande werk Gods tweeërlei verloop neemt, al naar gelang een geboren persoon jong sterft, of tot volwassen leeftijd opgroeit. Groeit hij toch tot volwassen leeftijd op dan brengt God de Heere hem onder de predicatie des Woords; door dit Woord tot bewuste geloofswerking en bekeering; en alzoo tot een aanne men van de onuitsprekelijke gave, die Hij in Christus voor zulk een bestemd heeft. Maar beschikt God de Heere over zulk een geboren persoon in wien Hij zijn genadewerk inplantte, een vroegtijdigen dood, zoodat hi.j niet onder het geklank des Evangelies op aarde kan komen, dan brengt God de Heere zulke een door den dood in de aanschouwing van den Christus en zijn zoenwerk, en onder het geklank des Evangelies, gelijk de engelen dit voor den Troon des Lams uitjubelen, komt hij tot de toeëigening en genieting van zijn zaligmaker en zijn Heere.

Original

Het feit moet derhalve erkend en toegegeven, dat in de kerke Gods de wedergeboren persoon zoowel onder de zeer kleine kinderkens kan schuilen als onder de volwassen personen. Dit hangt niet aan wat voor oogen is, maar aan het verborgen werk Gods in het hart, en dit verborgen werk Gods in het hart hangt weer aan zijn verborgen raad.

Original

Onze vaderen, en met name Calvijn, wezen er daarom meer dan eens op, dat men toch voorzichtig met zijn oordeelen moet wezen; want dat God de Heere zijn uitverkorenen hebben kan onder degenen die nu nog voor het oog als boeven en schelmen bekend staan, en dat het omgekeerd zeer goed van achteren blijken kon, dat veel deftige en kerksche menschen als kinderen des Satans uitkomen. Laat die o averlaten en schelmen nu nog steenen zijn, Gods almachtige genade kan ook uit dezen steenen Abraham kinderen verwekken. Op den schijn mag men dus nimmer afgaan. Gods uitverkiezing is vrijmacht, en dit staat vast: wie Hij uitverkoor, die brengt Hij ook ter zaligheid, en ter zaligheid door geen anderen weg, dan door den weg Christi.

Original

Bij het heilig Sacrament des Doops komt het er dus nu maar op aan te weten, of dit Sacrament moet toegediend alleen aan bekeerden, of aan allen die, ook nog zonder tot bekeering te zijn gekomen, door God zijn wedergeboren. Het verschil tusschen wedergeboorte en bekeering behoeft ons hierbij niet op te houden. Ieder toch begrijpt, dat het heel iets anders is, of God de Heere door zijn Heilige Geest ons op verborgen wijze de kiem van nieuw leven inplant, of wel dat wij, krachtens deze onze wedergeboorte tot bewuste hekeering worden gebracht.

Original

Een kindeke dat jong sterft, kan wel wedergeboren, maar nooit bekeerd zijn want om u te bekeeren, moet ge tot beivuste kennis van uw zonde, en tot bewuste kennis van het heil zijn gekomen, en zulk een kennisse is in een jeugdig kindeke van 3, 4 maanden eenvoudig ondenkbaar. De Doop heet daarom ook het bad, niet der bekeering, maar der wedergeboorte. Waaruit volgt, dat zoo de Doop een Sacrament der bekeering ware, alleen volwassen personen zouden mogen gedoopt worden, maar dat nu de Doop het Sacrament der wedergeboorte is, de Doop toekomt aan elk wedergeborene, geheel onverschillig of hij jong zij of oud.

Original

Hierin hadden de Wederdoopers en Mennonieten dus volkomen gelijk, dat zij den eisch stelden, dat het wefk Gods in den persoon moest voorafgaan en dat eerst daarop de Doop als Sacrament volgen kon. En zij, die thans den kinderdoop voorstaan, achtende dat zulk een kindeke als een natuurlijk mensch met een heiden gelijk staat en gedoopt moet worden als middel om het daardoor een Christelijke opvoeding te verzekeren, zullen, zoo de Heilige Schrift recht zal zijn, steeds tegenover de Mennonieten in den strijd bezwijken. De Heilige Schrift kent geen ander Sacrament, dan zulk een dat strekt, om een voorhanden geloof te sterken; en waar dus geen oorzaak is, om geloof te onderstellen, mag ookniet gedoopt worden. „Wie geloofd zal hebben en gedoopt zal zijn, die zal zalig worden."

Original

Maar zoo staan de Gereformeerde kerken in dit geschil niet. Onze Gereformeerde kerken hebben in al heur belijdenisschriften duidelijk uitgesproken, dat zij het Sacrament eeniglijk in dezen Schiiftuurlijken zin opvatten, en dus ook nooit het Sacrament met een andere bedoeling toedienen, dan om een vooraf door God gewerkt geloof te sterken. Tegen ons moeten de Doopsgezinden dus niet aanvoeren, dat zij den Doop op het geloof laten volgen, en dat wij den Doop toedienen in hope op een mogelijk toekomstig geloof. Neon, ook onze Gereformeerde kerken houden vast aan den regel dat men slechts daar doopen mag, waar geloof moet ondersteld worden.

Original

Deze regel staat das vast, maar om hem te kunnen toepassen, moet het nu tot tweeërlei bepaling komen. Ten eerste tot een bepaling van wat onder geloof ten deze te verstaan zij. En ten tweede tot een bepaling, hoe ik weten kan of het geloof als aanwezig te onderstellen i-s.

Original

En in deze beide bopahngen raakten nu de Doopsgezinden op het dwaalspoor. Zij feilden namelijk én in de bepaling van het geloof én in de bepaling van de wijze waarop moet uitgemaakt, bij welke personen de kerk geloof te onderstellen heeft.

Original

Zij feilen vooreerst, zeiden we, in de bepaling van het geloof. Menno

Original

bimons was een gemoedelijk, teeder Christen, wiens toon u altoos weldadig aandoet, maar tevens, gelijk het bij gemoedelijke menschen meer gaat een oppervlakkig denker. Menno ziet den waterspiegel, maar niet de diepte der wateren dien zich onder dien waterspiegel verbergt. Hij ziet den boom en zijn takken en de vruchten aan die takken, maar voor het leven van den wortel onder den grond heeft hij geen oog. Geen zijner godgeleerde denkbeelden is dan ook oorspronkelijk. Zijn geheele denkwijze heeft hij van de Duitsche en Zwitsersche Wederdoopers overgenomen, en als gematigd, gemoedelijk man, slechts de excessen afgesneden en zekeren ordelijken toestand van zaken bedoeld. Met name heeft hij zich geheel losgemaakt van de a^narchistische 2)olitieke dweperij die oorspronkelijk bijna overal met de godsdienstige dweperij vermengd was, en in Nederland een kring gevormd van stille Christenen, wien het er metterdaad om te doen was, de wereld te mijden en in stille godsvrucht voor Gods aangezicht te wandelen.

Original

Ook waar het op de bepaling van het geloof aankomt treedt Menno Simons dus in het voetspoor van zijn voorgangers. Dit voetspoor nu wierd hierdoor gekenmerkt, dat de oorspronkelijke Anapaptisten alle verband tusschen het werk der natuur en het werk der genade loochenden. Het sterkst kwam dit uit in hnn belijdenis van den Christus. Omtrent diens menschwording toch leerden ze, dat de geheele Jezus, ook naar zijn menschelijke natuur, uit den hemel was. Maria had wel den Christus gebaard, maar de Christus had daarom toch zijn vleesch en bloed niet uit het vleesch en het bloed der maagd Maria aangenomen. Neen, het vleesch en bloed van den Christus was ontstaan door schepping uit den hemel. Niet gelijk dat van Adam, die geformeerd was uit het stof der aarde. Integendeel „van binnen en van buiten, zienlijk en onzienlijk, sterfelijk en onsterfelijk," zooals Menno Simons zich placht uit te drukken is de Christus van boven, en niet uit de aarde. Zijn bloed was dus niet uit de fontein van Adams bloed, maar een nieuwe fontein van eigen springkracht. Nu spreekt het vanzelf, dat op die wijs heel de offerande op Golgotha doelloos wordt. In ons bloed school de zonde; op ons bloed rustte de schuld; ons bloed moest dus vergoten worden. En zoo de Christus niet ons bloed, maar een nieuw bloed in de aderen droeg, dan heeft Hij niet ons bloed, maar dat nieuwe bloed vergoten, en zal er uit zijn offerande voor ons nooit zaligheid vloeien. Dit bedoelen nu natuurlijk de Wederdoopers en bedoelde ook Menno Simons niet; maar toch volgde het noodzakelijk uit hun averechtsch standpunt.

Original

En evenzeer als ze op die wijs eiken baud doorsneden tusschen onze natuur en de genade die in Christus voorwerpelijk verscheen, even op dezelfde wijs sneden ze elk verband door, dat naar luid der Schrift tusschen

Original

onze geschapen natuur en het onderiverpelijk genadewerk in onze ziel moet bestaan. Ook het nieuwe leven kwam, buiten samenhang met onzen geschapen persoon, als een nieuw iets uit den hemel in ons; zoodra deze bliksemvonk van den Heiligen Geest in ons sloeg, waren we bekeerd ; en wie alzoo bekeerd was geloofde, en moest en mocht gedoopt worden.

Original

Maar hierin nu juist gingen ze feil. Ons zielsleven is zoo eenvoudig niet. Als op later leeftijd in een Luther en in een Calvijn een machtig geloofsheld voor Gods kerk optreed, zijn deze Luther en Calvijn niet tot op hun twintigste jaar personen geweest als andere personen, in wie eerst op later leeftijd plotseling dit genie, dit talent, deze moed en dezs geestkracht invoer; maar reeds toen deze mannen geboren wierden, wist God dat de kiem voor dit alles, voor zooveel het natuurlijke aangaat, in hen school. Alleen geen menschenoog zag het nog of kon het ontdekken ; maar God had het voor zijn kerk reeds op verborgene wijze in hen bereid. Daarom zegt de Heere tot Jeremia : „Eer ik u in uw moeders buik formeerde heb ik u gekend, en eer gij uit de baarmoeder voortkiüaamt, heb ik u geheiligd. Ik heb u den volke tot een profeet gesteld" (Jer. 1 : 5). En zoo nu ook waren Luther en Calvijn reeds vóór hun geboorte bestemd, en er in hun geboorte op aangelegd, om straks als getuigen des Heeren te kunnen optreden. Alles dus wat reeds in de geboorte den mensch moet zijn meegegeven, om later als zulk een man te kunnen optreden, dat was reeds in hun ontvangenis en geboorte in hen gelegd.

Original

Augustinus en een idioot staan niet eerst gelijk, alsof God nu eerst later plotseling dat machtig genie in een Augustinus inblies ; maar dit genie lag reeds in zijn aanleg en inborst. Alleen het school nog. Lange dagen toefde het om uit te komen, tot tijd en wijle God het alzoo beschrikte, dat alsnu openbaar wordt en naar buiten treedt, wat eerst in het verboigene school.

Original

Dit nu noopt en dwingt ons, om bij al wat het geestelijk leven van den mensch aangaat wel te onderscheiden tusschen de kiem, het vermogen en den wortel eener kracht, die in het verborgene van zijn wezen schuilt, en de openbaring van die kracht naar buiten. David is als psalmist geboren, en het vermogen, de wortel, de kiem van zijn psalmodie lag reeds in hem, toen hij in den buik van zijn moeder als een borduursel verscholen lag. Die kunst van het psalmdichten is niet zoo eens plotseling op later leeftijd in hem gevaren, maar wel eerst op later leeftijd uitgekomen en geopenbaard. Juist evenzoo als het met ons spraakvermogen is. Het vermogen om te kunnen spreken brengt een kind van zijn

Original

E VOTO DORDR. III. 2

Original

geboorte met zich, maar eerst later komt dit vermogen, als hij spreken gaat, langzaam en van lieverlede uit.

Original

Hieruit nu volgt, dat we ook bij het geloof wel te onderscheiden hebben tusschen het vermogen in de ziel om te kunnen gelooven en de openbaring van dat geloof naar buiten. Onder den grond schuilt de kiem de wortel, het vermogen van ons geloof; en naar buiten, boven den grond ; wordt slechts de iverking van dat geloofsvermogen in het daadwerkelijk geloof openbaar. Nu kan zulk een kiem zeer lang in ons aanwezig zijn, zonder dat er iets van naar buiten komt. In de oude gedenkteekenen van de Egyptische koningen heeft men o. a. ook tarwegraan gevonden, dat allicht tusschen de 3 en 4000 jaren in deze steenen graven gelegen had. Al dien tijd bezat de graankorrel van dit graan de kracht en het vermogen in zich om tot een halm op te schieten en vrucht te dragen ; maar het deed dit 3 a 4000 jaten lang niet. En nu eerst nu eindelijk deze g]-aven geopend werden, en het graan dat ei- in lag, aan de aarde wierd toevertrouwd, is dit vermogen naar buiten getreden en is er graan uit gegroeid. Zoo kan nu ook het geloofsvermogen, de geloofskiem jarenlang in de diepte van ons steenen hart werkeloos verborgen liggen, zonder dat of gij zelf of een ander er iets van merkt. Alleen God weet het, omdat Hij er zelf die graankorrel van het geloof in besloten heeft.

Original

Was nu dat graan in de Egyptische sarcophagen geen graan, omdat het nog niet ontkiemd was ? Zeer stellig, zult ge zeggen, reeds ontkiemd, of nog niet ontkiemd, graan blijft graan. Uitnemend, maar dan is ook geloof geloof, geheel afgescheiden van de vraag, of het nog slechts als een mosterdzaadje verborgen in uw hart schuilt, dan wel of het reeds tot ontkieming en openbaring naar buiten is gekomen.

Original

Moet derhalve een iegelijk gedoopt, in wiens hart het geloof eenwezig is dan moet ge niet alleen hem doopen, in wien gij van dat geloof iets merkt, omdat het ontkiemde en opschoot en naar buiten trad; maar moet ge evenzeer doopen een iegelijk, in wiens hart de graankorrel des geloofs nog, voor Gods oog alleen gekend, schuilt. Jong of oud doet er dus niet toe. Tusschen een klein kind en een volwassen man mag geen verschil gemaakt. De vraag van doop of niet-doop hangt alleen maar af van het al of niet aanwezig zijn van het geloof in kiem en wortel.

Original

Niet dit verstaat ge wel, alsof deze geloofskiem ons uit de natuurlijke geboorte kon toekomen. Van nature is elk mensch ongeloovig en tegen alle geloof gekant. Maar God is vrijmachtig om door de tweede of geestelijke geboorte deze graankorrel, die kiem des geloofs, reeds in den

Original

moederschoot in ons te brengen, of het te doen kort na onze geboorte. En al is het dan, dat het nog twintig, dertig of zestig jaar duurt eer deze kiem tot ontwikkeling komt en de werking er van naar buiten openbaar wordt, dan is zulk een persoon toch van zijn geboorte af iemand, in wien God geloof gewrocht heeft, en heeft zulk een dus recht op den heiligen Doop.

Original

Geldt alzoo voor de kerk de vaste regel dat ze te doopen heeft een iegelijk, in wiens ziel God de Heere het geloof gewrocht heeft, dan komen we hiermee tot de tweede vraag : Hoe zal de kerk dit weten ? En op dit punt nu achten de Doopsgezinden, dat ze hun verloren zaak herwinnen kunnen. Want, zeggen ze, toegegeven dat het geloof ook in een kindeke als een verborgen graankorrel aanwezig kan zijn, in elk geval hebt ge desaangaande geen zekerheid. Dat kunt gij gissen, vermoeden, hopen maar gij weet het niet. En daarom nu, zoo gaan ze dan voort, doopen wij alleen de volwassenen, nadat we, zoodra ze tot belijdenis komen, zekerheid hebben, dat ze de gave des geloofs werkelijk ontvangen hebben. Hierop nu antwoorden we, dat dit volstrekt niet zoo is. Ook al komt toch iemand op volwassen leeftijd zich aanmelden en tot de kerk zeggen: „Ik belijd en ik geloof", daarom heeft de kerk nog niet de minste zekerheid, dat het metterdaad zoo is. De man kan veinzen ; de man kan een tijdgeloof hebben en zich zelf misleiden ; hij kan een bloot historisch geloof voor wezenlijk geloof aanzien. Was nu de kerk een kenster der harten, zoo ware dit niets. Dan toch kon de kerk uitmaken, hoe het met dezen persoon stond. Maar zoo is het niet. De kerk kan de harten niet doorgronden. Dat kan alleen de Heere. En hoe sterk, machtig en overiveldigend ook soms de indruk is, dat iemand wel wezenlijk uit het echte geloof spreekt, zekerheid desaangaande heeft de kerk nooit Soms zal er een schijngeloovige zijn, die zeer boud spreekt, en een echt geloovige die beklemd in zijn uitingen is. Ging de kerk dus daarop af, dan zou ze soms juist doopen wie niet geloofde, en den Doop onthouden aan wie het echte geloof had. En de uitkomst toont dan ook, dat de Doopsgezinde kerken ten deze herhaaldelijk allerlei jonge mannen doopen en den Doop aan jongedochters toedienen, van wier geloof eigenlijk wie^s bleek. Men kan dus niet zeggen : De Doopsgezinden of Baptisten doopen alleen zulke personen, van wie het zeker is dat ze geloof hebben, en gij, Gereformeerden, doopt kinderkens, in wie ge het geloof alleen onderstelt. Dit is niet zoo. Zoowel toch bij deze volwassenen als bij deze kinderkens kunt ge het nooit verder dan tot een vermoeden ondersteld geloof brengen. Zekerheid heeft de kerk nooit.

Original

DEEDE HOOFDSTUK.

Original

Maar Jezus zeide: Laat af van de kinderkens en verhindert hen niet, tot mij te komen : want derzulken is het koninkrijk der hemelen.

Original

Matth. 19: 14.

Original

Aan ieder uitverkorene, die het beginsel des nieuwen levens door de verborgene v^erking van den Heiligen Geest in zijn hart ontving, komt even uit dien hoofde het Sacrament van den heiligen Doop toe. Ziehier onze eerste stelling. En de tv^^eede, die hier onder komt te staan is, dat Grod de Heere, naar zijn vrijmacht dit beginsel des nieuwen levens of der wedergeboorte, door zijn Heiligen Geest zoowel in den volwassene als in den nog niet volwassene, en tot in het kleine kindeke kan werken; en blijkens het vroeg wegsterven van de helft van het menschdom, feitelijk gewerkt heeft en nog werkt. Doop dus waar wedergeboorte is; en wedergeboorte denkbaar zoowel in een pasgeboren wicht als in een grijsaard van tachtig jaren. En aan deze twee nu voegen we als derde stelling dit toe: Noch bij den volwassene noch bij het kindeke heeft de kerk, die den heiligen Doop moet toebedienen, ooit wiskunstige zeke.i-heid, dat de zich aanbiedende of aangeboden persoon metterdaad wedergeboren zij. Verder dan tot vermoeden, gissing of onderstelling komt de kerk nooit.

Original

Op grond van deze drie stellingen komen we dus thans tot de vraag: Welken regel heeft Christus' kerk bij de toelating of niet-toelating tot den heiligen Doop te volgen ? Of anders gezegd : Naar welken regel maakt ze uit, wie door haar voor wedergeboren zijn te houden en wie niet? En dan luidt ons antwoord: Dien regel heeft ze niet zelf te verzinnen, maar op te maken uit de Heilige Schrift. Wel brengt de regel, dien de Heilige Schrift ons biedt, haar nooit zekerheid, wie al dan niet het inwendig werk der wedergeboorte ontving, maar wel zegt hij haar, wie zij als wedergeborenen heeft te behandelen en te bejegenen.

Original

Het verschil tusschen dit tweeërlei standpunt springt in het oog.

Original

Niets zou natuurlijker gemakkelijker zijn, dan zoo de Heere aan de kerk een onfeilbaren toetssteen had gegeven, om de aanwezigheid van verborgene en ware genade te constateeren, op de manier waarop een goudsmid de aanwezigheid van echt verborgen goud in het erts constateert. Dit zou ook de hoogmoedige zucht des menschen wel in de hand werken. Hij toetste dan, hij zat als rechter, hij kon oordeelen. Maar dit staat God de Heere aan zijn kerk niet toe. Niet zij, Hij zit als rechter,

Original

Hij toetst, Hij proeft zijn volk, Hij is en blijft alleen de Kenner der harten. Vandaar zelfs de mogelykheid dat een kerk een kind van God bant en uitwerpt, terwijl diezelfde kerk een innerlijk Gode vijandig mensch met kerkelijke eere kroont. AVel zal, hoe geestelijker de kerk is, het gevaar voor zulk een uiterste lager dalen en minder worden. Maar ook de best geregelde en zuiverste kerk is nooit in staat, om een absoluut oordeel te vellen, waarvan geen appèl op den genadetroon zou zijn.

Original

Neen, de Heere heeft zijn kerk niet opgedragen om over het hart te oordeelen of als rechter te gaan zitten over 's menschen staat. Iemands staat kent God alleen en de persoon zelf wien het aangaat, zoodra het Ood belieft hem de geloofsverzekerdheid te geven. De kerk daarentegen is geroepen tot dienenden arbeid; geroepen tot gehoorzame opvolging van het goddelijk bevel; en zulks in de stellige haar geopenbaarde wetenschap, dat hier op aarde de zichtbaar geworden kerk altoos hypocrieten in zich besluiten zal. Hieruit volgt dus dat het voor de kerk onmogelijk is, er voor in te staan, dat zij of Doop of Avondmaal uitsluitend aan wezenlijk wedergeborenen bedient. Veeleer weet ze, op grond van Gods Woord, stellig en zeker, dat ze den Doop en het Avondmaal niet anders kan bedienen, dan met het droef gevolg der zonde, dat ook dezulken het ontvangen, die er geen recht op hadden in geestelijken zin, omdat de voorwaarde er van niet innerlijk in hen vervuld is.

Original

Hierbij echter is tweeërlei mogelijk. Deze toebediening van het Sacrament aan hen die er geen recht op hebben, kan namelijk öf een gevolg zijn van den door God gestelden regel, of een gevolg van de schuld en nalatigheid der kerk. In het eerste geval komt dit niet voor haar verantwoording, in het tweede geval wel Handelt zij bij de bediening van het Sacrament in strijd met den regel, dien God haar in zijn Woord gesteld heeft, en laat ze de tucht verslappen, dan wordt door haar schuld het Verbond Gods, door opneming van wie er niet, of uitlating van wie er wel toe hoort, ontheiligd en de toorn Gods ontsteekt tegen haar. Doet zij daarentegen wat ze ambtelijk in gehoorzaamheid aan haar Koning doen moet, onderhoudt ze het Verbond, onderscheidt ze tusschen bondelingen en niet-bondelingen, en zulks naar den regel des Heeren, dan gaat zij vrij uit, en blijkt deze bediening van het Sacrament ten oordeele door God te zijn gewild.

Original

Alles komt dus maar hier op aan, dat de kerk niet zelve als rechter ga zitten, maar God rechter late zijn, en zich zelve late vergenoegen met haar dienende rol van gehoorzaam instrument des Heeren. Het gaat er meê als op de goudvelden van Zuid-Afrika. Is er zulk een goudveld, waar

Original

gouderts in verborgen ligt, clan is zulk een goudveld in het bezit van een eigenaar, en deze eigenaar heeft te bepalen, hoe hij dit goudveld w^il ontgonnen hebben. Om dit te regelen, laat dan zulk een eigenaar zich voorlichten door een natuurkundige, die hem zegt, op wat v^ijs men zulk een goudveld ontginnen moet, om de beste kansen te hebben, dat er eenerzijds geen goud verloren ga, en anderzijds niet te veel noodelooze moeite worde besteed aan hetgeen geen goud is. Op grond van die voorlichting stelt hij, als eigenaar, dan den regel voor de bewerking vast. En nu komt de aannemer, die de ontginning op zich nam, en deze is verantwoord, zoo hij slechts stipt den hem gegeven regel opvolgt.

Original

Bestond er nu een middel om dien aannemer op onfeilbare wijze te doen weten, in welke klompjes teel, en in welke andere klompjes geen goud zat, en om terstond in het klompje, dat goud hield, het goud van wat er om zat, af te scheiden, dan zou deze arbeid zeer snel gaan, en de aannemer zou minder doelloozen arbeid besteden aan wat van achteren blijkt geen goud te zijn. Maar zoo is de toestand van zulk een mijn niet. Het goud zit geklemd en gekleefd, of wilt ge, gegroeid in wat geen goud is, en niet dan door eene verstandige bewerking gelukt het ten leste, om het echte goud van wat er om zat te schiften. Gevolg hiervan is, dat de aannemer zijn moeite en zijn arbeid besteden moet aan alles, wat het vermoeden wettigt, dat er goud in kan zitten, ook al blijkt het van achteren, dat die gissing faalde. Alsook, dat de aannemer na een klomp meester te zijn geworden, waar werkelijk goud in zit, maar waar nog meer om zit, dat geen goud is, zoolang beide niet geschift zyn, voor heel dien klomp precies dezelfde zorg moet dragen, alsof heel de klomp van goud ware. Geldt het dus als regel, dat de eigenaar hem oplegt, alle klompjes, die in een bepaalde ader liggen voor goud houdend aan te zien dan is de aannemer verplicht, alle klompjes die uit deze ader worden opgedolven, na afloop van den arbeid, in de daarvoor gereed gemaakte schuren neer te leggen, wel op te sluiten en tegen diefstal te bewaren. Is dus, zeg op Maandagavond, de arbeid weer afgeloopen, dan heeft de aannemer toe te zien, dat al hetgeen dien dag uit de aangewezen ader is opgedolven (onverschillig of het goud is of later geen goud zal blijken worden weggeborgen) het achter slot te sluiten, en 'snachts te doen bewaken, even precies zooals hij doen zou, als hij de zekerheid bezat, dat het alles, het tot de laatsten korrel toe wezenlijk goud zou blijken. Stel nu dat in zulk een dag 3000 ons is opgedolven, dan moet hij met dit opgedolven .erts handelen, alsof hij metterdaad 3000 ons goud had verkregen, ook al blijkt het later, dat er nog geen 30 ons goud in zit. En merkt hij 's nachts een dief, die een klomp weghaalt, die misschien van

Original

achter blijken zal geen enkele korrel goud te bevatten, dan vat hij dien dief en w^ordt die dief gevonnist even alsof hij een klomp van louter goud gestolen had. Kortom in elk opzicht gaat de aannemer, zoolang de schifting niet plaats greep, te werk, als ware er niets dan louter goud opgedolven, ook al leert de dagelijksche ervaring hem, dat hoogstens één honderste van de opgedolven massa werkelijk goud is.

Original

Dit nu vindt een ieder bij zulk een gouddelverij geheel natuurlijk. Niemand denkt er anders over. Niemand doet het anders. Alles waar goud in kan zijn, moet behandeld alsof het enkel goud ware. Een anderen regel kent men niet. Maar zoodra nu precies die zelfden regel op de kerk van Christus en het Sacrament des Doops wordt toegepast, roept en schreeuwt een iegelijk over innerlijke onwaarheid en over een onbegrijpelijke daad.

Original

En toch de zaak is feitelijk precies dezelfde.

Original

Het goudveld is de wereld, waar God de Heere door zijn verborgen Geesteswerking, krachtens zijn uitverkiezing, het goud van Christus' echte kerk in verscholen heeft.

Original

De eigenaar van dit goudveld is de Heere, en Hij dus alleen heeft het recht om den regel vast te stellen, waarnaar de opdelving van dat goud door den aannemer, d. i. door zijn zichtbare kerk op aarde, zal plaats hebben. Nu ligt ook op dat geestelijk goudveld het goud niet apart en niet op onfeilbare wijze voor het oog zichtbaar. Integendeel ook dit geestelijk goud ligt verborgen in een massa die geen goud is, en zoo vastgehecht en vermengd met andere bestanddeelen, dat de kerk nooit met zekerheid zeggen kan, dit is goud en dat is het niet.

Original

Wat ook op dit geestelijk goudveld wordt opgedolven is een voorwerp van geloof, rustende op gissing, onderstellig en vermoeden te regelen naar den regel dien God zelf voor de uitdelvlng bepaald heeft. Waaruit volgt dat de kerk zeer wel weet, dat ze ook op dezen akker onder 3000 pond stof, misschien slechts 300 of 30 pond goud zal gewonnen hebben, maar niettemin van Godswege gehouden is, om die 3000 pond met evenveel zorg en omzichtigheid te bergen en te bewaken en te behandelen, alsof het al niets dan louter goud ware. AVat hiervan aan zij^ zal eerst later blijken, als het opgegravene erts door den aannemer geleverd is aan den Smelter en Schifter, die in zijn oordeel alle echt goud van het klatergoud en het erts scheiden zal. Maar zoolang deze smelting en schifting niet heeft plaats gegrepen, is de kerk geroepen en van Godswege gehouden, om voor de geheele massa juist evenveel zorg te dragen alsof het alles goud ware. Vandaar de schijnbaar zoo vreemde stelling, dat de kerk al haar gedoopten als uitverkoren heeft te bejegen. Iets wat natuurlijk niet

Original

zeggen wil, dat de kerk leeft in de meening, dat al wat blinkt of niet blinkt, eens geestelijk goud zal blijken. Dit weet ze wel beter, evengoed als die aannemer op uw goudveld zeer goed weet, dat op verre na niet alles wat hij 's avonds in zijn schuren en tenten bergt, louter goud is.

Original

Maar evenals deze aannemer, omdat er goud in zit of althans in kan zijn, en naar den regel door den eigenaar gegeven, ondersteld wordt te wezen, heel de massa behandelen moet alsof het alles goud ware, zoo ook moet de kerk, omdat er uitverkiezing in zit of althans in kan zijn, en naar den regel van Gods Woord ondersteld wordt in aanwezig te zijn, heel de massa bejegenen, alsof allen aan de uitverkiezing deel hadden. Dit zal dan van achteren wel anders blijken; allicht heel anders blijken; maar hier heeft de kerk niet meê te maken. Dit komt niet voor haar verantwoording. Maar wel zou zij schuldig staan, zoo zij van achteren bleek aan een wezenlijk uitverkorene niet bediend te hebben die genademiddelen, die God voor zijn uitverkorenen bestemd heeft. Beter iat tien klompen erts, waar geen goud in zit noodeloos bewaakten met levensgevaar verdedigd worden, dat één enkele klomp, waar wel goud in zat, onbewaakt bleef en gestolen wierd.

Original

En zoo ook in de kerk. Beter dat honderd personen die niet uitverkoren zijn en dus geen geestelijk goud zijn, noodeloos alle verzorging en bewaking van de zijde der kerk ontvangen, dan dat ze aan één enkele uitverkorene onthield wat hem van Christus wege toekomt..

Original

Mogen we vertrouwen, dat dit eenigszins uitvoering toegelicht beeld de zaak verduidelijkt zal hebben, dan zal men nu ook verstaan, waarom de kerk bij de bediening van den heiligen Doop en in heel haar verder kerkelijk leven zoovelen als uitverkorenen te behandelen heeft ook al weet ze dat feitelijk haar dienst misschien slechts aan enkelen ten zegen en aan de meesten ten oordeel zal gedijen. Dat maakt de bediening der kerk wel zeer ernstig; maar het kan in haar plicht geen verandering brengen. Zij moet doopen een iegelijk, kind of volwassene, die gevonden wordt in de adei van het goudveld, die door den eigenaar daarvoor is aangewezen, en wat eenmaal door den Doop uit het goudveld in de schuren is overgedragen, moet ze in haar schuren bewaren met precies dezelfde zorg, alsof het alles van het echte goud ware, ook al weet ze zelve zeer wel, dat het vermoedelijk op verre na niet alles echt goud is. Ze doopt dus nooit dan in de onderstelling dat de doopeling een uitverkorene en wedergeboren is, en voorts moet ze voor alle gedoopten in haar kerkelijk leven dezelfde behandeling aanwenden, die ze zou aanwenden indien alle leden der kerk metterdaad door God waren uitverkoren.

Original

Zoo hangt dan nu alles ten slotte maar aan de vraag, welke regel God de Heere in zijn Woord voor de uitdelving en ontginning van dat geestelijk goudveld uit den schoot der wereld gegeven heeft Blijkt uit de Heilige Schrift, dat God de Heere, als eigenaar van dit goudveld, gezegd heeft: „De goudader begint pas op volwassen leeftijd," dan is alle kinderdoop ongeoorloofd, dan hebben we met de kinderkens niets uitstaande, dan moet de kerk die stil laten liggen, en mag de kerk niet anders doopen dan volwassenen. Is het daarentegen, dat God in zijn Woord ons aanwijst, dat de goudader waar het goud in ligt, niet enkel door de volwassenen loopt, maar ook wel terdege door den leeftijd der kleine kinderkens gaat, dan is het de roeping der kerk, om ook naar deze kleinen de handen zegenend en zorgend uit te strekken, en moet ook het kleinste wicht, dat aan de te stellen voorwaarde voldoet, door het Sacrament van den heiligen Doop in de gemeenschap der zichtbare kerk weggeborgen en bewaakt.

Original

Eerst zoo zal men dan nu ook gevoelen, waarom onze vaderen zich bij het bedienen van den kinderdoop zich steeds beriepen op tal van Schriftuurplaatsen, die oogenschijnlijk met den Doop in geen rechtstreeksch verband stonden, en van wier bewijskracht velen de klem dan ook niet gevoelen.

Original

Zoo b. V. is het met wat we lezen in Matth. XIX: 14, als Jezus zegt: „Laat af van de kinderkens en verhindert ze niet, want dezulken is het Koninkrijk der hemelen," waarna hij hun zegenend de handen oplegde. Wat, zoo vraagt men, heeft dit nu met den Doop temaken? En ons antwoord luidt: Rechtstreeks niets. Er wordt hier niet gedoopt en er wordt van den Doop niet gehandeld. Maar als ik, om mijn regel voor den Doop te vinden, de vraag stel, of de goudader van het geestelijk leven eerst bij den volwassene begint, dan wel reeds bij de kinderkens gezocht moet worden, zegt deze uitspraak van den Koning der kerk veel, ja alles, Immers de discipelen verkeerden in den waan, dat voor de goudader des geestelijken levens de kinderen nog niet meetelden. Straks als die kinderkens volwassen waren, konden ze tot Jezus komen, nu nog niet. En tegenover deze valsche opvatting stelt Jezus nu de stellige uitspraak, dat dit misgezien is, dat de kinderkens niet zijn buiten te sluiten, dat de goudader ook wel terdegen reeds in den kinderlijken leeftijd aanwezig kan zijn, want dat derzulken haast meer nog, dan der volwassenen, is het Koninkrijk der hemelen. Haast meer nog, want Jezus stelt nergens de volwassenen aan de kinderkens ten voorbeeld, maar wel de kinderkens ten voorbeeld aan de volwassenen. Hij zegt toch niet, dat deze kinderkens, straks opgegroeid, misschien ook in het Koninkrijk zullen kunnen komen.

Original

Dan zou er staan: „Derzulken kan later ook het Koninkrijk der hemelen worden." Maar neen, dat zegt de Heere niet. Hij zegt integendeel: „Derzulken is het Koninkrijk der hemelen." Niet om daarme aan te duiden, dat juist die tien of twaalf bepaalde kinderen, die voor hem stonden, uitverkorenen waren. Dan zou de Heere hebben moeten zeggen : „Dezer of hunner is het Koninkrijk der hemelen," terwijl hij nu alleen de soor^ aanduidt: „Derzulken is het Koninkrijk der hemelen," als om te kennen te geven, dat de kerk ook in de ader van den kinderlijken leeftijd heeft te delven, om het goud er uit te voorschijn te brengen.

Original

Evenzoo staat het met Psalm 8:3: „Uit den mond der A;i>?derA:eMS en der zuigelingen hebt Gij sterkte gegrondvest," een uitspraak door den Koning der kerk in Matth. 21 : 16 aldus vertolkt: „Uit den mond der jonge kinderkens en der zogelingen hebt gij u lof bereid." Ook uit deze stellinge uitspraak toch volgt rechtstreeks niets omtrent den Doop, maar wel worden we ook in dit woord onderwezen, dat de goudader der uitverkiezing niet pas bij den volwassen leeftijd begint maar reeds in den kinderlijken leeftijd aanwezig kan zijn.

Original

En in verband hiermee nu is het opmerkelijk, hoe de Heere bij zijn omwandeling op aarde zich altoos naar de kinderkens getrokken gevoelt, op de kinderkens wijst, het kindeke als een voorbeeld stelt, en getuigt dat hun engelen in den hemel aldoor zien het aangezicht van zijnen Vader die in de hemelen is. Zelfs de benaming van één van deze kleinen," die hij telkens van zijn uitverkorene bezigt, wijst er op, hoe de Heere Jezus, geheel in overeenstemming met wat we van het vroeg sterven der meesten vóór den volwassen leeftijd uiteen hebben gezet, de eigenlijke hoofdmassa van zijn geestelijke kerk eer meer onder de kinderkens dan onder de volwassenen zocht.

Original

Eeeds in zooverre komen we dus tot de slotsom, dat de kerk van Christus in strijd met den uitgedrukten wil van den eigenaar van het geestelijk goudveld zou handelen, zoo ze bij het delven naar het geestelijk goud zich zou bepalen tot de personen, die den vohoassen leeftijd hadden bereikt, en dat ze daarentegen, zoo ze in gehoorzaamheid aan haar Koning wil te werk gaan, gehouden en geroepen is, om ook te delven, ja, haast meer nog te delven in de ader van het kimlerlijk leven.

Original

Eerst na dit op den voorgrond te hebben geplaatst, kan nu de regel der Besnijdenis ter sprake komen, die ons in nog inniger verband toont, hoe de bediening der Verbondszegelen ook voor den kinderlijken leeftijd bestemd is.

Original

ZOND. XXVn. HOOFDSTUK IV.

Original

VIERDE HOOFDSTUK.

Original

Een zoon ken dan van acht dagen zal ii besneden worden, al wat mannelijk is in uwe geslachten.

Original

Gen. 17: 12.

Original

AVaar in eenig menschenhart de genade van onzen God een zaligmakend werk begon, daar hoort bij dat genadewerk het Sacrament. De vraag of men alleen volwassenen, dan wel ook kinderkens doopen zal, hangt er dus maar van af, of dit goddelijk werk der zaligmakende genade alleen in de volwassene personen plaats grijpt, dan wel ook gewrocht werdt in de kleine kinderkens. Of dit nu zoo is, kunnen wij niet uitmaken, maar maakt God in zijn Woord uit, en wij hebben slechts eerbiediglij k acht te geven op hetgeen God ons deswege openbaart. Daarom wezen we er in het slot van ons vorig hoofdstuk op, hoe Christus van kinderkens uitsprak: „Derzulken is het Koninkrijk der hemelen", en hoe de Heilige Geest door den psalmist getuigt, dat God zich uit den mond der zuigelingen en der jonge kinderkens lof heeft bereid. Beide uitspraken, die ons duidelijk toonen, dat God de Heere ook in jonge kinderkens met zijn genade zaligmakend werkzaam kan zijn. Bij de onderstelling toch van het tegendeel, had noch wat de Christus zei, noch wat de psalmist zong, zin.

Original

In dit verband nu dient ook het Oud Testamentisch Bondzegel van de Besnijdenis besproken. Niet om daaruit te besluiten: „De kinderkens werden in Israël besneden, dus moeten onder Christenen ook de kinderkens gedoopt"; dan toch krijgen de Wederdoopers recht met hun tegenwerping, dat ge naar dien regel alleen de jongskens, en die jongskens op den achtsten dag reeds zoudt moeten doopen. Te haastig in zijn oordeel, heeft men vaak gewaand met zoo oppervlakkig besluit te spoediger gereed te zijn, maar juist daardoor uit het bewijs dat voor den Kinderdoop aan de Besnijdenis ontleend wordt, alle klim laten wegvallen.

Original

Laat men toch nadenken, bij wat men in zoo heilige zaak als het Sacrament, tot bewijsvoering aanwendt, in zijn eigen aardsche aangelegenheden ziet ieder scherp toe, en laat zich lang zoo licht niet met een reden op het dwaalspoor leiden. Niemand geeft zich dan gewonnen tenzij hij de klem van het argument, overtuigend en bindend, voelt. Maar hoeveel te meer past het ons dan niet, in zoo heilige zaak, als het hier geldt, scherp toe te zien op hetgeen ons als openbaring van Gods wil wordt aangepredikt, om ons nooit gewonnen te geven, alvorens we metterdaad gevoelen, waar de klem van den aangevoerden bev^rijsgrond in zit.

Original

Vergeet toch niet, dat er nog altoos ook in ons land honderden trouwe broeders en zasters zijn, die den Kinderdoop uit gemoede tegenstaan ; en tegenstaan, niet omdat ze door een geest van tegenspraak worden bezield, maar omdat ze in den waan verkeeren. dat de Heilige Schrift den Kinderdoop weerspreekt. Dezulken nu wint ge nooit door oppervlakkige bewijsvoering; en dan eerst ontstaat er kans dat ge hen tot juister inzicht brengt, indien ge hun metterdaad uit de Heilige Schrift op bondige en klemmende wijze aantoont, dat het Sacrament toekomt aan een iegelijk in wien zaligmakende genade werkt, en dat God de Heere ons in de Heilige Schrift noopt, dat zaligmakende genadewerk ook reeds bij kleine kinderkens te onderstellen. Komt ge dus aan het stuk der Besnijdenis toe, dan kunt ge niet uit die Besnijdenis als zoodanig redeneeren, want zij is afgeschaft en te niet gedaan, en te niet gedaan zijn en blijven alle bepalingen, waai-aan die Besnijdenis oudtijds gebonden was. Daarmee vordert ge dus voor den Kinderdoop nooit iets. En dan alleen zal uw bewijsvoering uit de Besnijdenis klemmen en binden, zoo ge aldus redeneert : „Ook in de Besnijdenis heeft God de Heere zijn heiligen wil geopenbaard. In die Besnijdenis openbaarde zich zijn heilige wil, als zaligmakend uitgaande niet enkel naar de volwassenen, maar ook naar de jonge kinderen. Moge nu al de ceremonie der Besnijdenis zijn te niet gedaan, niet vernietigd noch veranderd is Gods heilige wil ten aanzien van zijn genadewerk. En zoo blijkt derhalve uit de Besnijdenis, dat God de Heere èn toen èn nu, zijn zaligmakende genade niet alleen in volwassenen, maar ook in kleine kinderen werkt, en dat naar zijn goddelijk voornemen het zegel en teeken van dit zaligmakend genadewerk ook aan kleine kinderkens mag en moet worden toegediend."

Original

Op twee punten dient hierbij gelet. Het eerste is het verschil tusschen de Besnijdenis, gelijk ze bij andere volken plaats greep en gelijk ze op Gods bevel in Israël wierd toegediend. En het tweede, de geestelijke beduidenis die de Besnijding, naar luid der Heilige Schrift, niet alleen bij volwassenen, maar ook bij de kleine kinderkens had.

Original

Gelijk thans van algemeene bekendheid is, worden volstrekt niet alleen de Joden besneden. Nog heden ten dage is de Besnijdenis zeer verre over de grenzen van het Joodsche volk uitgebreid. Besneden toch zijn alle aanhangers van den Islam, en besneden evenzeer tal van heidensche volken, met name in Afrika, b. v. de thans zoo vaak genoemde negers uit den Con^ostaat. En bovendien komt de Besnijdenis zelfs nog in Christelijke kerken voor, met name bij de Kopiische Christenen en bij andere kerken in Abyssinië.

Original

De besnijdenis is dus een tamelijk algemeen verbreide maatregel, die in Azië, Afrika, Amerika, Europa en zelfs in Australië op enkele Zuidzeeeilanden in gebruik is. En niet slechts thans is dit zoo, maar het was evenzoo in oude dagen. Van de Filestijnen wordt met namen, en bij wijze van uitzondering gezegd, dat ze onbesneden waren, maar de besnijdenis was van oudsher in zwang bij de Egyprenaren, bij tal van volksstammen langs de kust van Azië en ten deele tot in het hart van dat werelddeel.

Original

Xatuurlijk hadden alle deze volken niet het Sacrament van de Besnijdenis maar wel de lichamelijke operatie, waarin de Besnijdenis feitelijk bestaat, en die er bij alle deze volken op neerkwam, dat de voorhuid of alleen wierd doorgesneden, of geheel wierd weggesneden. En een voorgoed moet dus gebroken met de geheel onhoudbare voorstelling, alsof er, tot op het oogenblik, dat God aan Abraham de Besnijdenis beval, nooit en nergers van Besnijdenis sprake ware geweest en alsof Abraham toen voor het eerst vernam, waain eigenlijk deze daad der Besnijdenis bestond. Gelijk God de Heere bij de instelling van den heiligen Doop niet iets nieuws instelde maar een bestaande en algemeen bekende gewoonte, in zijn heilige ordinantie opnam ; en bij de instelling van het heilig Avondmaal, niet een geheel nieuwe zaak invoerde, maar op een eeuwenoude insteUing een geheel nieuw stempel drukte; zoo ook ging het met de Besnijdenis toe. Als operatie was ze sinds lang bekend en in vrij uitgebreid gebruik, en het was deze bekende acte, die God de Heere nu overnam en in zijn heiligen dienst invoerde.

Original

Maar wel verre van hierdoor in belangrijkheid te dalen, wint ze er door aan beteekenis, vooral mét het oog op den Kinderdoop. Men wete namelijk, dat de instelling die God de Heere voor de Besnijdenis gaf, op twee belangrijke punten afweek van hetgeen destijds bij de volken van rondsom als gewoonte gold. In Egypte b. v. wierd niet elk man uit het volk, maar in hoofdzaak alleen de priesterkaste besneden. En ten tweede — een punt voor ons van het hoogste gewicht — deze operatie wierd bij de Egyptenaren niet aan de kleine kinderkens, maar eerst bij rijper ontwikkeling toegediend; gelijk nog heden ten dage de Mahomedanen vaak niet tot de Besnijdenis overgaan, eer de leeftijd van 12 a 13 jaren is bereikt. En dit is natuurlijk. Een pas geboren wicht is zoo gevoelig en overteeder, dat men van nature zekeren tegenzin heeft te overwinnen, om bij een zoo jong wicht tot een bloedige operatie over te gaan. Waarom zou men ook niet wachten ?

Original

Straks als het kindeke ouder geworden is, zal het sterker zijn, en meer weerstand kunnen bieden, en al zou het onraadzaam zijn, al te lang te wachten, tot op een leeftijd van 10 a 12 jaar blijft de operatie licht uitvoerbaar.

Original

Juist daarom echter is het zoo opmerkelijk, dat God de Heere waar Hij Abraham de Besnijdenis als Verbondsteeken oplegt, hierin tweeërlei wijziging aanbrengt, hierin bestaande, dat ten eerste al het volk moet besneden, worden, en ten andere dat de Besnijdenis niet in de verlsiezing der ouders wordt gelaten, maar dat uitdrukkelijk elk uitstel tot na den achtsten dag wordt verboden. Wel is dit oudtijds niet zóó opgevat, of bij ziekte kon de operatie eenige dagen verschoven worden; maar het feit bleef toch, dat de Besnijdenis niet tot later leeftijd mocht uitgesteld, maar binnen ettelijke dagen na de geboorte moest verricht zijn.

Original

Hierin ligt dus een opzettelijke en nadrukkelijke wilsopenbaring Gods. Hii, de Heere is het, die hier zijn Verbondsteeken instelt, en die overigens de Besnijdenis zijn laat, wat /e ook bij andere volken was; maar op dit ééne punt een bepaald voorschrift geeft. Waar men bij andere volken de kleine kinderkens liggen liet, mocht dit bij zijn volk niet alzoo toegaan. Zijn volk moest aan de kleine kinderkens binnen ettelijke dagen na de geboorte het teeken toedienen : en opdat geen wilkeur of verzuim ongemerkt toch weer tot uitsluiting van de kinderkens zou leiden, wierd de dag zelfs met het cijfer aangewezen Het moest en zou op den achtsten dag zijn. Reeds op den achtsten dag, niet omdat dit het meest voor de hand lag; noch omdat dit zoo gewoonte was; en veelmin omdat dit voor de "operatie het meest geschikt was. Integendeel, van nature neigen alle volken, die besnijden, er toe, om de besnijdenis later te doen plaats hebben. Deze last, om de kleine kinderkens reeds binnen een week na de geboorte te besnijden, is alzoo een opzettelijke openbaring van Goxis wil ten opzichte der kleine kinderkens. Het is om hun uitsluiting tegen te o-aan. Het is om juist op Gods bedoeling met de kleine kinderen de aandacht te vestigen. Het is een duidelijke verklaring van Godswege aan zijn kerk, dat in zijn Verbond ook reeds met de pasgeboren kinderkens zal worden gerekend.

Original

Dit is het eerste punt, waarop hier de aandacht moet gevestigd. Aan Israël wierd geopenbaard en gelast: „Een zoontje van acht dagen zal u besneden worden." Abraham zelf en Ismaël pas op meer gevorderden leeftijd, maar van Isaak af ontvangt elk geboren kind binnen een week na ziin geboorte het teeken des Verbonds. En nu het tweede punt, dat hiermee saamhangt en de zaak eerst rechtstreeks licht op den KinJerdoop

Original

doet werpen: Deze besnijdenis van het pasgeboren wicht had geestelijke heduidenis. Immers uitdrukkelijk verklaart de heilige apostel: „Hij (Abraham) heeft het teeken der Besnijdenis ontvangen tot een zegel der rechtvaardigheid des geloofs'' (Eom. IV : 11).

Original

Daarom hoeft nog niet ontkend, dat de Besnijdenis óók een lichamelijke beteekenis had. Vooral in het Oosten is het een feit, dat de Besnijdenis een voorbehoedmiddel tegen veel onreinheid en zelfs tegen gevaarlijke krankheid is. Ook mag aangenomen dat ze vaakschandelijkegeslachtszonde voorkon:it. Als' ook dat ze de vruchtbaarheid in niet geringe mate bevorderde. Iets wat oorzaak is, dat ook onder ons de Besnijdenis vaak door artsen als gezondheidsmaatregel wordt aangeraden. Ongetwijfeld had de besnijdenis dus ook in Israël deze lichamelijke uitwerking en zelfs dient op deze lichamelijke beteekenis nadruk gelegd, omdat ze beeld was van de geestelijke beduidenis. Ze was feitelijk de afsnijding van het onreine des lichaams, om zinnebeeld te kunnen zijn van de afsnijding van de onreinheid der ziel. De Besnijdenis der voorJiuid zinnebeeld van de Besnijdenis des harten.

Original

Ook moet in de tweede plaats toegestemd, en mag nimmer uit het oog verloren, dat ze voor Israël tevens een nationale beteekenis had. Wel was niet elk besnedene een zoon Israëls, overmits ook onder tal van andere volken de besnijdenis bestond, maar toch gold voor Israël de regel dat een onbesnedene geen zoon Israëls kon zijn. Daarom was de Besnijdenis onder Israël algemeen, en strekte zich uit: 1^. tot het volk in alle rangen en standen tot rijk en arm, tot den aanzienlijke en den vergetene, tot priester en leek, en was niet, gelijk in Egypte, bepaald tot een enkele kaste of klasse; 20 strekte ze zich uit tot allen leeftijd, tot jong en oud, zoodat zelfs het kleinste kind besneden werd, en ook de volwassene, die proseliet werd, zich aan de Besnijdenis moest onderwerpen; en 30. gold ze ook voor de ingeborenen des huizes en voor een iegelijk die met Israël zou gerekend worden. Als zoodanig wierd de Besnijdenis bij Israël dus een nationaal symbool. In Israël was Kerk en Staat één; de Staat was een Kerkstaat en de Kerk een Staatskerk. De volkskerk gold er in vollen, rijken, volstrekten zin, juist om na de uitbreiding van het Evangelie tot alle natiën voorgoed in de wereldkerk onder te gaan, en nergens meer als volkskerk te kunnen opkomen.

Original

Maar én deze lichamelijke én deze nationale beteekenis der Besnijdenis deden in niets te kort aan haar geestelijke beduidenis. Veeleer voi-mden ze slechts den ondergrond, waarop deze geestelijke beduidenis ruste. De afsnijding van het onreine des lichaatns was zinbeeld van de afsnijding van de onreinheid des harten, en de nationale symboliek was zinnebeeld van wat dit volk als kerke G-ods voor de wereldkerk aller eeuwen zijn

Original

ZOU. Al geven we dus voetstoots toe, dat lang niet elk Israëliet, die zijn kind besneed, diep van deze geestelijke beteekenis doordrongen was, toch wordt hiermee niets afgedongen op de duidelijke openbaringen van Gods wil, die in dit schaduwachtig Sacrament der Besnijdenis gegeven was. Niet wat menig ongeestelijk Israëliet er bij dacht, maar wat God door de instelling ervan aangaande zijn wil en gezindheid openbaarde, is de vraag waarmee wij Christenen te maken hebben. Op Gods openbaring hebben wij te letten. Naar de kennisse van Gods wil ook in de Besnijdenis gaat ons biddend onderzoek uit.

Original

En dan staat het vast, dat de Besnijdenis, voor God en naar Gods bedoeling, was de beteekening van een geestelijke zaak; een teeken door Hem gevoegd bij een werk zijner genade. Hij had door zijn wondere geestesdaden in Abraham het geloof doen uitkomen, en het was als teeken van dit wondere geloofswerk in Abrahams ziel, dat Hij hem beval het teeken der Besnijdenis op zich zelf toe te passen. Hieruit zien we dus wat de Besnijdenis voor God is. Een teeken toegepast op een menschenkind ter verzegeling van een genadewerk dat Hij, God, in de ziel van dien mensch gewrocht heeft. En nauwelijks zijn we van Abraham over Izaak op Jakob gekomen, of bij dien Jacob openbaart de Heere ons reeds, hoe zijn genadewerk volstrekt niet pas op later leeftijd begint, maar soms in den moederschoot een aanvang neemt. Zoo duidt dus Besnijdenis op een geestelijk werk Gods, niet pas als het uitkomt, maar ook reeds als het nog schuilt in den wortel, nog slechts als kiem aanwezig is, en nog door geen menschenoog kan worden waargenomen.

Original

Nu is er, dit spreekt vanzelf, slechts ééne Besnijdenis. Het is geheel en al dezelfde Besnijdenis, die Abraham aan zich zelven voltrok, en die hij acht dagen na de geboorte, naar Gods bevel, Izaak ondergaan deed. Ook de Besnijdenis, die het kleine kindeke Izaak ontving, was dus een „zegel van de gerechtigheid des geloofs," en had alleen als zoodanig zin en beteekenis. Wel bracht ze geen zekerheid, dat er metterdaad een werk Gods aanwezig was of ooit zou komen. Dat ziet ge aan Ismaël, die ook besneden werd, en in wien toch nooit een zaligmakend werk der genade uitkwam. Maar aan de beteekenis, die de Besnijdenis naar Gods wil en bedoelen had, veranderde dit niets. De Besnijdenis werd van Godswege en door zijn eigen goddelijk bevel ingesteld als „een zegel van de gerechtigheid des geloofs," en dus als een geestelijke zaak, en als een teeken van zijn genadewerk in de ziel. En waar nu God deze, aldus geordineerde Besnijdenis, opzettelijk en nadrukkelijk ook voor de kleine kinderkensmsfélt, ja, last en bevel geeft, om aan „een kindeke van acht dagen" dit „teeken en zegel van de gerechtigheid des geloofs" te schenken, daar blijkt

Original

onweersprekelijk, dat voor Gods aldoordringend oog ook deze kleine kinderkens reeds met dit zaligmakend genade-werk in verband staan; dat reeds die kleine wichtjens hiervoor in aanmerking komen: en dat het zijn doen en heilig werk is, reeds in deze kleine lievelingen zijn zaligmakend genadewerk te beginnen.

Original

VIJFDE HOOFDSTUK.

Original

Dit is mijn verbond, dat gij lieden houden zult tusschen Mij en tusschen u, en tusschen uw zaad na u, dat al wat mannelijk is u besneden worde.

Original

Gen. 17: 10.

Original

Ook afgezien van de Sacramenteele overeenkomst die de Besnijdenis met den Doop heeft, brengt reeds de instelling der Besnijdenis als zoodanig ons een stellige en duidelijke openbaring omtrent de verhouding, waarin God de Heere de kleine kinderkens tot het genadewerk plaatst. Er bleek toch uit, dat God de Heere bij het zaligmakend genadewerk ook wel terdege met de jonge kinderkens rekent; dat op zijn uitdrukkelijken last de Besnijdenis reeds op pasgeboren wichtjens wierd toegepast; en dat deze Besnijdenis der jonggeboren kinderkens dezelfde Besnijdenis was, dieAbraham op een ouderdom van 99 jaar onderging, en alzoo ook bij hem was : een zegel van de gerechtigheid des geloofs. Hieruit zagen we dus klaarlijk, dat naar luid der Heilige Schrift, Gods wil en bedoelen alzoo ligt, dat reeds deze kleine kinderkens met het groote genadewerk in verband staan. Zij die dusver de kinderdoop tegenstonden, uit overweging dat de Doop slechts volgen mag waar het genadewerk aanwezig is, en dat hiervan bij pasgeboren kinderkens geen sprake zou kunnen zijn, zullen dus zelven moeten toestemmen, dat ze bij dit hun oordeel meer op eigen inzicht afgingen, dan op hetgeen de Heilige Schrift ons omtrent Gods wil openbaart. Niet alsof de Doop niet de aanwezigheid van het genadewerk zou onderstellen. Integendeel, hierin zagen ze volkomen juist. Maar hierin vergisten ze zich dat ze het genadewerk pas op later leeftijd lieten beginnen. Immers uit de instelling der Besnijdenis blijkt zonneklaar, dat God het teeken van het genadewerk reeds vlak na de geboorte plaatst; en het spreekt toch vanzelf, dat deze instelling van het teeken bij den pasgeborene, althans de mogelijkheid van het genadewerk reeds bij een klein kindeke onderstelt.

Original

E VOTO DORDR. III. 3

Original

Toch ligt er in de Besnijdenis nog meer.

Original

Vele jonge kinderkens moesten besneden worden, maar niet alle jonge wichtjens. Niet de kinderkens der heidenen, maar wel de jonggeborenen van Israël en van wie met Israël tot één volk saamgroeiden. Men gaat dus geheel mis, zoo men stelt, dat jonge kinderkens zulk een genadeteeken enkel daarom ontvangen mogen, omdat ze nog zoo jong en daarom zoo onnoozel zijn. Dit leert men thans wel in Amerika en komt daardoor tot gansch verkeerde Doopspractijk ; maar nooit heeft eenige G-ereformeerde Belijdenis zich op dit valsche standpunt geplaatst. Steeds en onveranderlijk heeft de Gereformeerde Belijdenis zich op het standpunt van het Verhond geplaatst, en even stellig den Doop geweerd van hen, die, buiten het Verbond stonden, als toegediend aan hen die in het Verbond waren opgenomen. Wel heeft 'de Gereformeerde Belijdenis zich nooit een oordeel aangematigd over de kinderkens der heidenen, die vóór ze tot onderscheid des verstan ds komen, sterven. Eer neigde men steeds om Gods barmhartigheden zóó ver en breed mogelijk uit te breiden. Maar waar de Heilige Schrift zweeg, achtte ook de Belijdenis te moeten zwijgen. Men wist er eenvoudig niets van en kon er dus ook niet van spreken. Bloote gissing of vermoeden toch heeft in zoo teedere ernstige zaak geen de minste waarde. Het lot dezer duizend wichtjens behoort tot de verborgene dingen die voor den Heere onzen God zijn, en is niet opgenomen onder de stukken, die Hij zijn menschenkinderen heeft geopenbaard. Geopenbaard daarentegen is ons wél de zake des Verbonds, en dit Verbond openbaart ons den opmerkelijken regel dat het Gode hoiiefdi heeft zijn heilig e uitverkiezing in verband te zetten met den samenhang der geslachten.

Original

Op zich zelf, dit geven we grif toe, kon het ook anders zijn. De uitverkiezing is een daad van vrijmachtige Souvereiniteit, en zoo ware het denkbaar geweest, dat God de Heere zijn uitverkiezing b. v. in het eerste vierde dezer eeuw onder de negers van Afrika, in het tweede vierde dezer eeuw in China in het derde vierde dezer eeuw onder de Indianen, en in het laatste vierde dezer eeuw onder de Turken had gesteld. Ware dit zoo geweest, dan zou men eerst plotseling een heilige, bloeiende kerk onder de negers hebben zien opkomen en weer wegsterven ; daarna zou de kerk onverwachts schitterend in China hebben geblonken en ook daar weer zijn ondergegaan; voorts zou onder de Indianen, buiten alle berekening om, de kerk van Christus met macht zijn uitgebroken, om straks weer in te zinken; en thans zou de kerk van Christus in Turkije en Arabië bloeien ; en noch in Amerika noch in Europa zou iets van de ware kerke Christi te onderscheiden zijn.

Original

Intusschen leert ons de historie der kerk, dat zóó 'sHeeren doen niet is. We zien gansche streken in deze wereld, waar de kerk alle deze achttien eeuwen nog nimmer vasten voet kon krijgen. We zien andere deelen van de wereld, waar de kerk van Christus nu achttien eeuwen lang aldoor heeft voortbestaan. En eindelijk zien we landen en streken, of waarde kerk vroeger bloeide en later weer onderging, of wel eertijds niet kon doorbreken en nu schittert. In Azië en Afrika zijn geheele streken waar eens bloeiende kerken bestonden, doch sinds door de Halve Maan vertreden zijn ; en in Amerika vindt ge geheele gewesten waar nog vijftig jaar slechts enkele Indianen omzwierven met hun afgodendienst en waar nu een geheele Christelijke maatschappij ontloken is. Staat het nu vast, dat niet de uitverkiezing de kerk, maar de kerk de uitverkiezing volgt, dan blijkt hieruit dat de uitverkeizing Gods zich niet losweg over alle de inwoners der wereld verdeelt, maar een vasten regel volgt; en wel dezen regel, dat ze, eenmaal onder een volk of in een geslacht neergekomen, een zekeren tijd lang onder dit zelfde volk of in dit zelfde geslacht blijkt. Een enkele maal moge ook onder volken, die dusver buiten het genadewerk lagen, een enkele uitverkorene worden toegebracht; maar dat blyft altoos een uitzondering, die den regel slechts bevestigt. De regel is en blijft, dat de uitverkiezende genade haar voorwerpen achtereenvolgens, een zekeren tijd lang uit het ééne volk niet en uit het andere volk wel neemt, en met voorbijgang van het ééne geslacht zich tot het andere geslacht wendt. En zonder nu in bijzonderheden af te dalen, mag, zoo men de volken indeelt naar Noachs zonen, toch gezegd, dat de uitverkiezing in de laatste achttien eeuwen byna uitsluitend onder de nakomelingen van Japhet viel, terwijl de zonen van Sem en Cham bijna geheel buiten deze heilige werking bleven.

Original

Dit feit der historie nu wordt ons geheel door wat de Heilige Schrift omtrent het Verbond openbaart, verklaard. Desaangaande onderwijst ons de Heilige Schrift namelijk, dat God met zijn genadewerk tot een man komend, zich niet slechts naar hem uitstrekt, maar ook tot zijn zaad. „Ik zal mijn Verbond oprichten met u en met uwen zade na ii," is zelfs de vaste formule, waarmee deze grondtrek van het Verbond wordt aangegeven. Immers de bedoeling van deze uitdrukking is niet, dat Gods genadewerk zich uitstrekt tot al iemands zaad. Dat blijkt al aanstonds uit de tegenstelling van Ismaël, en Izaak, en van Ezau met Jakob. Ook als w^e van een boom spreken bedoelen we met zijn zaad volstrekt niet al zijn vrucht. Van een korenveld zal misschien slechts een enkel mud als zaadkoren dienst doen, en al de overige vrucht naar den molen gaan maar toch is het door dit enkele mud zaadkoren dat zulk graan zich voort

Original

plant van geslacht op geslacht. En zoo nu ook beteekent de uitdrukking „Abraham en zijn zaad" in het minst niet alle personen, hoofd voor hoofd die uit Abrahams lenden zijn voortgekomen; maar wel dit, dat er, eeuw in eeuw uit, een voortzetting van zijn geslacht zal zijn; en dat het genadewerk Gods deze voortzetting van Abrahams geslacht verzeilen zal. Er zullen er onder Abrahams geslacht altoos zijn, in wie de Heere zijn genadewerk tot stand brengt en omgekeerd, tot aan de komst van den Christus, zal de uitverkiezinge Gods in hoofdzaak aan deze voortzetting van Abrahams geslacht gebonden zijn. Voor de eeuwen, die van Abraham tot Christus verliepen, belieft het den Heere derhalve, tusschen zijn uitverkiezende genade en het geslacht van Abraham zeker verband te leggen. In Abrahams geslacht zal nimmer de werking der uitverkiezing ontbreken; en omgekeerd de uitverkiezing zal in hoofdzaak door de bedding van Abrahams geslacht gaan. Niet om allen te behouden. Misschien zal het heilige zaad slechts één tiende, of minder nog zijn. Maar dit neemt het feit niet weg, dat Abrahams geslacht door de uitverkiezing begenadigd is en dat, omgekeerd, het zaad der uitverkiezing voortdurend, tot op Christus' komst in het zaad van Abraham schuilt. En het is hierom, en uit hoofde van dezen door God vrij machtig gestelden regel, dat Hij alsnu last geeft, om geheel dit zaad van Abraham, waaraan het hem beUefd heeft, zijne uitverkiezing te verbinden, met het teeken der Besnijdenis te teekenen. Een teeken, waarin volstrekt geen waarborg ligt, dat elk persoon uit Abrahams zaad deswege nu ook zalig zal worden; maar een teeken. dat de kerk des Ouden Verbonds aldus op Abrahams geheele nakomelingschap moet drukken, om ze af te zonderen van de overige geslachten, in wier zaad het zaad der uitverkiezing niet school. Wie wel en wie niet uitverkoren was, wist God, maar niet de oude kerk. Daarnaar kon en mocht zij dus niet rekenen. Deswege had zij heel het zaad Israëls voor een koninklijk zaad aan te zien en als een koninklijk, verkoren zaad te merken en te bejegenen. En wel ontstond hieruit de teleurstelling dat ze menig persoon als uitverkorene bejegende, die later erger bleek dan een onbesneden Filistijn; maar ze ontging hierdoor het gevaar van een wezenlijk uitverkorene beneden zijn waardigheid te behandelen. Alle uitverkorenen in Israël hebben, dank zij deze goddelijke instelling, het koninklijk teeken der Besnijdenis ontvangen; en daarom was het te doen.

Original

Kort saamgevat kwam onder de oude kerk de zaak dus hierop neer. God de Heere openbaart aan zijn kerk, dat Hij voor eeuwen lang zijn uitverkiezing gebonden heeft aan het geslacht van Abraham. In het zaad Abrahams zal het zaad der uitverkiezing blijken in te zijn. Om deze hooge

Original

eere staat heel Abrahams nakomelingschap met God in een Verbond. En deswege moet nu elke zoon Abrahams worden bejegend, als ware ook hij een uitverkorene, en was de kerk gehouden aan allen, die uit het zaad Abrahams geboren wierden, het teeken der Besnijdenis te doen toedienen; ook al wist ze dat slechts een deel behouden wierd. En ze diende dat teeken der Besnijdenis toe, niet om de mogelijkheid dat er eens een genadewerk in kon komen, maar op grond dat de uitverkiezing Gods reeds aan genadewerk in het zaad Abrahams feitelijk aanwezig was.

Original

Deze stand van zaken nu heeft aldus voortgeduurd tot op den Pinksterdag, maar daarna trad er een gewichtige verandering in. De bedeel ing der schaduwen, die aan een bepaald volk gebonden was geweest, nam nu een einde, en de ivereldkerk, die reeds in het Paradijs en in de Arke bestaan had, maar bij Abraham in Israël was ondergegaan, trad nogmaals te voorschijn. Van dit oogenblik af mocht de kerk dus niet meer voortleven in den waan, alsof de uitverkiezinge Gods in hoofdzaak aan het vleeschelijk zaad van Abraham gebonden was. Ze wist integendeel, dat van deze ure af de uitverkiezinge Gods blijken zou onder allerlei natiën en volken te zijn uitgebreid. Tweeërlei verviel dus hiermee. Ze mocht nu niet meer elk geborene uit het zaad Abrahams aanzien als ware ook hij een uitverkorene ; en ze mocht niet meer de geboorte uit Abraham stellen als conditie voor het verkrijgen van het Verbondsteeken. Vandaar dat het Verbondsteeken dan nu ook wisselt. De Besnijdenis valt weg en de heilige Doop komt er voor in plaats. De Besnijdenis, die, naar den aard van het schaduwachtig Verbond, nog slechts de wegsnijding van hei booze kon afbeelden, maakte plaats voor den heiligen Doop, die naar den aard van het Verbond der vervulling, in het onderdompelen onder en het weder opkomen uit het water, een volledig zinbeeld van algeheele wedergeboorte was.

Original

Xu echter deed zich een zeer gewichtige vraag voor : Aan wie moet nu dit nieuwe Verbondsteeken worden toegediend? Aan alle kinderen der menschen ? Aan alle kind uit een vrouw geboren ? Dit kan niet, want de heilige Doop, evenals de Besnijdenis eertijds, was teeken van een voorafgaand en aanwezig genadewerk. Aan de zonen Israëls alleen? Ook dit niet, want de oude volkskerk was wereldkerk geworden. Dan alleen aan hen, die zich als belijders van den Christus aanmelden ? Dit nog minder, want de Doop is geen teeken, dat iemand belijdt, maar een teeken van een voorafgaand genadewerk Gods. Iemands belijdenis komt uit doordien hij belijdt. Dat is zijn daad. Maar de Doop is een daad Gods, niet om de belijdenis van den belijder, maar om het Verbond Gods en zijn genadewerk te bezegelen.

Original

De vraag was dus maar : Is met de bedeeling van Israël ook het Verbond Gods te niet gedaan? Of wel staat het oud-Yerhond, dat met Israël onderging, in de wereldkerk als een nieuiv-Yevhond weer op ? Deze vraag nu heeft de Christus zoo stellig mogelijk voor ons uitgemaakt. Hij heeft eer hij sterven ging, met den beker der dankzegging het }iieuw Verbo7td in zijn bloed ingesteld. Hierin lag dus de uitspraak, dat de aloude profetie: „In die dagen zal ik een nieuw Verbond oprichten", in vervulling was gegaan. En de heilige apostelen hebben dan ook niet nagelaten gedurig op de inwerkingtreding van dit Nieuw Verhond te wijzen.

Original

Er kan dus, voor wie aan de Heilige Schrift gelooft, geen zweem van twijfel overblijven, of, al ging de oude vorm van het Verbond met het scheuren van het voorhangsel des Tempels onder, in nieuwen vorm bestaat ditzelfde Verbond Gods aldoor.

Original

Maar welke is nu de regel van dit nieuwe Verbond ? Is het nieuw Verbond uitsluitend een persoonlijk verbond tusschen God Drieëenig en den enkelen uitverkorene, of wel is ook hier het Verbond Gods een verbond aangegaan met den persoon en zijn saad? Keeds zonder nadere openbaring der Heilige Schrift zouden we verplicht zijn hierop in laatst gemelden zin te antwoorden. Want wel is ook een strikt persoonlijk verbond denkbaar, gelijk tusschen David en Jonathan, maar zelfs bij Jonathan en David sluit toch dit verbond in, dat David ook voor Jonathans geslacht zorgen blijft. Een verbond, dat niet voor een bepaald aantal jaren of voor een bepaalde zaak, maar met eeuwigen duur en heel uw aanzijn omvattend met u gesloten wordt, sluit altoos ook het geslacht in, tenzij het tegendeel zij uitgedrukt. Het verbond van den keizer van Oostenrijk met den keizer van Duitschlarid, ging zonder nadere bepaling van keizer Wilhelm I op keizer Frederik, en van keizer Frederik op keizer Wilhelm II over.

Original

Doch bij deze gissing behoeven wij ons niet op te houden. Het veiligst gaat in geloofszaken wie zich houdt aan de duidelijke uitspraken der Heilige Schrift. En wat openbaart ons nu die Heilige Schrift over den aard en den regel van het Verbond Gods in zijn iV^■ela(;-Testamentischen vorm ? Hoor het uit wat Petrus op den Pinksterdag zélven bij het eerste optreden van de wereldkerk zegt: „Want u komt de belofte en uwen kinderen en allen die daar verre zijn, zoo velen de Heere onze God er toe roepen zal." De kinderen uit een Christenvrouw geboren zijn heilig, zelfs al is de vader nog een Heiden. „Anders waren uw kinderen onrein, maar nu zijn ze heilig." De menigte der Christenen is niet maar een vereeniging van individuen, maar een „priesterlijk volk", een denkbeeld dat vanzelf de voortzetting in de geslachten in zich sluit. Tot de kinderkens wordt in Efeze VI: 1 gezegd: „Gij kinderen, zijt uwen ouders gehoorzaam

Original

in den Heere", waaruit volgt, dat ook zij beschouwd worden als in Christus Jezus inzljnde, en leden des lichaams. En waar in Col. III : 20 mannen en vrouwen, ouders en kinderen, heeren en dienstknechten tot de vreeze Gods worden vermaand, worden allen saam, en dus ook de kinderen, vooraf in VS. 12 toegesproken als „uitverkorenen Gods, heiligen en beminden." Ja, waar de heilige apostel aan de kerken schrijft, in wier boezem hij ook de kinderen afzonderlijk toespreekt, daar spreekt hij nochtans heel die kerk steeds aan als „heiligen en uitverkorenen."

Original

Wie zijn kennisse niet uit eigen gissing of redeneering put, maar alleen aan de stellige openbaring van Gods Woord ontleent, moet dus wel toestemmen : 10. dat het Verbond Gods, wel van vorm veranderd is, maar in zijn tvezen, ook onder het Nieuwe Testament voortbestaat ; 2^. dat ook in dit Nieuwe Verbond niet enkel de reeds belijdende personen, maar ook de kinderen meê begrepen zijn; en 30. dat ook voor dit Verbond een teeken is ingesteld door de instelling van den Doop.

Original

Hiermede zijn we er intusschen nog niet.

Original

Zonder meer toch zou deze regel er toe leiden, om elk kind, waarvan kon aangetoond, dat één zijner voorouders ooit den Heere had beleden, voor een uitverkorene aan te zien en met den Doop te zegelen. Zoo zou dan in het tegenwoordig Europa alle levende ziel moeten gedoopt worden. Straks ook in Amerika. Bij voortgang van het zendingswerk ook in Australië, Azië en Afrika. En het einde zou zijn, dat ten laatste elk menschenkind reeds als kind des menschen gedoopt werd.

Original

En dit nu kan niet, omdat door deze consequentie alle tegenstelling tusschen de kerk en de wereld zou wegvallen; en niet het genadewerk Gods, maar eenvoudig de geboorte uit een vrouio veronderstelling voor den Doop zou worden.

Original

De vraag dient dus gesteld, hoe onder het Nieuw Verbond de band der geslachten dient beschouwd; en het is die vraag, die ons volgend hoofdstuk gaat beantwoorden.

Original

ZESDE HOOFDSTUK.

Original

Mij aangaande, dit is mijn verbond met lien, zegt de Heere : Mijn Geest die op u is, en mijne woorden, die Ik in uwen mond gelegd heb, die zullen van- uwen mond niet wijken, nocli van den mond van uw zaad, noch van den mond van het zaad uws zaads, zegt de Heere, van nu aan tot in eeuwigheid toe.

Original

Jesaja 59 : 31.

Original

De vraag, waar we thans aan toe zijn, is van het uiterste gewicht èn voor de zuiverheid der Behjdenis, èn voor de practijk van het Christelijk leven, èn voor de toekomstige ontwikkeling der Christelijke kerk op aarde en kan kort en zakelijk in dezer voege worden uitgedrukt; Welke kinderen zijn onder het zaad der kerk te rekenen ?

Original

Hierop nu hebben de officieële staatskerken, of ook gewezen staatskerken, die nog in de oude sleur voortleven, bijna eenparig geantwoord : „Alle kinderen, die op het terrein der kerk geboren zijn, of er voor2;oed op gebracht worden"; terwijl de oude Anabaptisten en de huidige Baptisten, uit reactie tegen deze overdrijving, slechts dezulken onder het zaad der kerk wilden en nog willen rekenen, die openlijk professie doen van hunne toebrenging tot den Christus. Feitelijk komt dit op alles of niets neer. De staatskerken nemen onder het zaad der kerk aZ^e jonggeborenen op, en het Baptisme sluit alle jonggeborenen uit.

Original

Toch heeft noch de ééne noch de andere belijdenis duurzaam bevredigd. Ook onze huidige Baptisten voelen zeer wel, dat een kind uit Christenouders geboren, niet geheel op ééne lijn staat met een Joodsch kind of een kind in heidensche landen geboren. En omgekeerd is er in onze massale staats- of volkskerk telkens zeker verzet der conscientie aangeteekend tegen het zonder onderscheid doopen van elk kind, dat ten Doop gepresenteerd werd. In onze eeuw kwam dit verzet het meest en het sterkst uit bij de onechte kinderen ; vooral zoo de ongehuwde moeder reeds meerdere kinderen te haren laste had, en welbezien niets dan een boerenleven leidde. En zonder nu te willen zeggen, dat dit laatst bedoelde verzet van een helder inzicht in de Gereformeerde belijdenis getuige, sprak ook hieruit toch een duister besef, dat het zaad der kerk niet alle jonggeborenen omvat, en dat de regel voor den overgang in de geslachten, onder het Nieuwe Verbond, anders diende te worden opgevat dan onder het Oude.

Original

In deze tegenstelling toch tusschen Oud en Nieuw Verbond schuilt op dit punt al het verschil. De staats- en volkskerken, die zonder onderscheid alle jonggeborenen, voorzoo verre ze op het terrein der geïnstitueerde zich bare kerk het levenslicht zagen, plegen te doopen, passen ook nu nog op de tvereldkerk eenvoudig den regel van het Oude Verbond toe. Onder Israël toch ging die regel door. Al wie uit Joodsche ouders, op het erf van Israëls volksstaat, geboren was, of door duurzame dienstbetrekking in Israëls volksleven wierd opgenomen, moest besneden. God zelf had, in zijn last aan Abraham, dien alomvattenden regel met zoovele woorden ingesteld. In verband hiermee stelde men nu eenvoudig voor Israël de zichtbare kerk in de plaats, en bediende diensvolgens den Doop toe, aan en elk kind, dat gepresenteerd wierd als binnen de grenzen dier kerk geboren, of door duurzame betrekking in die kerk opgenomen. En dit nu was ontegenzeggelijk een fout ; een niet genoeg letten op het onderscheid dat tusschen het Oud en Nieuw Verbond bestaat ; en in verband hiermee een poging om aan de kerk in de onderscheidene landen dat nationaal karakter te leenen. dat wel oudtijds de kerk van Israël droeg, maar dat juist opgeheven en voorgoed weggevallen is door het optreden der wereldkerk.

Original

De kerk van het Nieuwe Verbond kent geen nationale grenzen. Ze is één over de geheele wereld. En zij, die over de geheele wereld tot deze ware kerke Christi behooren, vormen te zamen het volk des Heeren, een eigen heilige natie, het Israël G-ods. Hieruit nu volgt rechtstreeks, dat het onderscheidend kenmerk, waardoor dit volk des Heeren onder het Nieuwe Testament, van de volkeren en natiën der wereld onderscheiden is, niet kan gelegen zijn in vleeschelijke afstamming of in het behooren tot een dusgenoemde gedoopte natie, maar geestelijk van aard moet zijn. Het oude Israël had de bedeeling der schaduwen en dies moest heel zijn godsdienst symbolisch zijn. Zoo droeg derhalve bij dit oude Israël alles een uitwendig, tastbaar karakter. De stoffelijke levitische onreinheid was beeld der zonde. Het tastbare offerdier, welks bloed vergoten wierd, was beeld van de verzoening. Het land Kanaiin was afbeelding van den hemel. En zoo ook het vleeschelijk geboren volk beeld van het geestelijke volk Gods. Maar gelijk het nu een rechtstreeksche verloochening van den Christus en zijn kruis is, zoo men ook na Golgotha, onder het Nieuwe Verbond, de zichtbare offeranden nog wil handhaven, evenzoo is het een rechtstreeksche aanranding van de ordinantiën des Nieuwen Verbonds. zoo men de kerk der nieuwe bedeeling nog op vleeschelijke wijze nationaal indeelt. In dien geest van een „vaderlandsche" kerk 1e spreken in het lichaam van Christus verscheuren. De kerk heeft haar vaderland in de hemelen, niet op

Original

aarde onder eenige natie of eenig volk. En haar eigenlijk, van God gewild karakter, ligt niet hierin, dat ze nationaal, maar dat ze hemelsch, en dus geestelijk van aard zal zijn.

Original

Gelijk de heilige Apostel zoo scherp, niets sparend en doortastend den Joodschen geest betreed, die in zijn dagen de Besnijdenis, de viering der dagen en der offeranden, nog na den Pinksterdag veilde in stand houden ; en gelijk onze vaderen in de dagen der Reformatie zoo geestelij kmoedig tegen den Joodschen zuurdeesem optraden, die in Rome's kerk was in geslopen ; even beslist en kloek hebben wij ons te weer te stellen tegen den Joodschen geest die ook nu weer in het schermen met de Volkskerk spookt. Heel het denkbeeld van zulk een volkskerk, nationale kerk of vaderlandsche kerk is niets dan een Joodsch inkruipsel; een mengen van een Oud-Testamentisch denkbeeld in de zaken des Nieuwen Verbonds; en alzoo een openbare verloochening van de heerlijke belijdenis des apostels, dat dit het groote mysterie is, voor vroegere eeuwen wel verborgen, maar nu aan zijn heilige apostelen geopenbaard, dat de heidenen mede-erfgenamen zijn geivorden en van hetzelfde lichaam.

Original

In zooverre nu de vroegere Anabaptisten en tegenwoordige Doopers voor deze zonde der kerk een open oog hadden, moet hun verzet tegen den Kinderdoop niet geminacht, maar gewaardeerd. Zij toch hebben diep gevoeld, dat de kerk des Nieuwen Verbonds weer verdoold was in Joodsche dwaalwegen; en slechts hierin grepen ze mis, dat ze bij hun poging, om voor den vleeschelij ken maatstaf een geestelijken regel in de plaats te stellen, zelven ongeestelijk te werk gingen. Ze waanden namelijk den geestelijken maatstaf daarin gevonden te hebben, dat ze teruggingen op de belijdenis van den jongen man of de jongedochter, die zich voor het ontvangen van den Doop aanmeldde ; en ze zagen geheel voorbij, hoe óók deze Belijdenis slechts iiitivendig kan beoordeeld worden; hoe niets waarborg oplevert tegen sc/i-y'n-belijdenis; en hoe niet de belijdenis zelve geestelijk is, maar geestelijk alleen het genadewerk, waaruit de waarachtige belijdenis voortkomt. En de uitkomst, gelijk men die bij onze Doopsgezinden, en onder de Engelsche Baptisten kan waarnemen, heeft dan ook op bittere wijze hun schoone verwachtingen te leur gesteld. Ten onzent toch is de Doopsgezinde broederschap thans, op kleine uitzondering na, geheel in ongeloof vervallen. "Wel schuilen hier en daar onder hen nog enkele zuivere predikeis en belijders der waarheid; maar als vereeniging, als broederschap, als gemeenten zijn ze bijna nog erger dan de overige kerken van de waarheid afgeweken. En desniettemin worden nog steeds alle deze jonge mannen en jongedochters, die feitelijk den Christus verloochenen, op dusgenaamde

Original

„belijdenis" gedoopt. Zoo was het ten onzent, en in Engeland deed zich gelijk verschijnsel voor. Iets wat voor den kenner sinds lang geen geheim meer was, maar thans door Spurgeons strijd tegen de Downgrade voor aller oog openbaar wierd. Toen toch Spurgeon, het gevaar gissende, eindelijk opstond om kloek en moedig voor de belijdenis van den Christus en zijn AVoord op te komen, bleek, helaas, hoe verreweg de meeste Baptistische kerken en predikers reeds geheel van de waarheid waren afgevallen, en hoe Spurgeons eigen leerlingen zich in groote meerderheid tegen hem stelden. En dit kon niet anders. Immers hot denkbeeld, alsof men door het doopen op belijdenis feitelijk in een anderen toestand was geraakt, was niets dan schijn. Men doopte toch een ieder die zich aanmeldde. De Doop ging toch voor allen door. En al het verschil bestond hierin, dat men den Doop in plaats van eenige weken, eenige jaren na de geboorte toediende. Zoo is dan het Doopersche wezen wel uit een gezond verzet tegen den Joodschen zuurdeesem in de Christelijke kerk geboren, maar zelf vond het geen betere oplossing der moeilijke quaestie, en gelijk het zich feitelijk voordeed, liep het uit op zelfsbedrog, en door zelfsbedrog op beschamende teleurstelling.

Original

De fout der Doopsgezinden school hierin, dat ze bij hun poging om een (jeestelijken maatstaf in plaats van den vleeschelijken te stellen, mis hebben getast in het kiezen van dezen geestelijken maatstaf, [en zich ten onrechte hebben ingebeeld, dat de Belijdenis daarvoor dienst kon doen. Wel vatte de ééne groep onder hen deze belijdenis dieper op dan de andere; maar toch ook zij, die nun best deden, om deze belijdenis zoo geestelijk mogelijk te nemen, gingen feil. Hun standpunt was, dat iemand om den Doop te ontvangen, niet slechts belijden moest, de waarheid te zijn toegedaan, maar ook persoonlijk tot wedergeboorte te zijn gekomen. Dit nu zou doel getroffen hebben, indien God de Heere het in der menschen macht had gesteld, om door uitwendige teekenen over iemands inwendige geboorte te oordeelen. Maar overmits God dat niet deed, en het voor de kerk steeds onmogelijk zal blijven, over iemands geestelijken staat te oordeelen, moest men hierbij wel afgaan, op hetgeen de Doop-candidaat van zich zelven getuigde; en natu nrlijk ontbrak hierbij elke waarborg voor v/'aarheid. Zoo zijn dan ook zelfs door die sekten, die dit het scherpst en het meest precies dreven, herhaaldelijk mannen en vrouwen gedoopt, en gedoopt als wedergeborenen, die van achteren schandvlekken van de gemeente en openbare loochenaars van den Christus zijn geworden.

Original

Dit alles nu sproot hieruit voort, dat deze Doopsgezinden bij hun keur afgingen op hetgeen de mensch deed, in plaats van gelijk de Gereformeerden

Original

44 ZOND. XXVIL HOOFBSTUK VI.

Original

deden, te vragen naar het werk Gods. De heilige Doop is een goddehjk merk gezet op het goddelijk werk. En daarom moet bij het zoeken naar een maatstaf voor den Doop een iegelijk misgaan, die dien maatstaf meent gevonden te hebben in eenige daad des menschen, wijl die altoos leugenachtig kan zijn. Duidelijk openbaart de Heilige Schrift ons, dat er nooit eenige geestelijke daad in den zondaar kan bestaan, tenzij er een geestelijk werk Gods in zijne ziele voorafga. Eerst werkt G-od de Heere levenmakend in den dooden zondaar, en dan eerst kan er bij dezen levendgemaakten zondaar van een geestelijk woord of geestelijke werking zijnerzijds sprake zijn. Van God, niet van den mensch, gaat het werk der genade uit. En dit genadewerk Gods begint niet pas, als wij menschen dit merken, maar heeft zijn diepsten oorsprong van eeuwig, in het raadsbesluit des Heeren Heeren. Uit de eeuwige, vrijmachtige verkiezing, vloeit alle heil ons toe. Die verkiezing is de wortel waaruit alle geestelijk werk opspruit. En als God de Heere zich krachtens deze verkiezing naar een zondaar keert en wendt, om hem te begenadigen, is heel zijn bestel met zulk een mensch er op gericht, om zijn Goddelijk werk in hem tot stand te doen komen.

Original

Zoo is dan reeds zijn geboorte, niet in een land der Heidenen of der Turken, maar in een Christelijk geslacht een daad Gods tot behoudenisse van zijn ziel. En nauwelijks, is God de Heere begonnen als Almachtige Schepper zulk een persoon tot aanzijn te roepen, of de werkingen Gods zijn reeds uitgaande, om den grond voor het eeuwig heilswerk in zijn ziel te leggen. Het uitkomen nu van dit genadewerk naar buiten, dat later in de bekeering plaats grijpt, mag bij den één langer toeven dan bij den ander, maar dit doet niets af of toe aan de aanwezigheid van de goddelijke genade in de ziel. En is nu de heilige Doop een zegel niet van wat wij doen, maar van wat God doet, dan volgt hieruit rechtstreeks, dat het voor den Doop, niet de vraag is, of wij persoonlijk reeds tot de /cew^risse van de genade en tot de openbaring van de vrucht der genade gekomen zijn, maar alleen, of, naar den van God gegeven regel, de aanwezigheid van Gods verborgen genadewerk in onze ziel mag en moet ondersteld worden.

Original

En daarvoor nu geeft God de Heere ons in zijn Woord dezen tweevoudigen regel aan : lo. dat Hij zijn genadewerk niet bepaalt tot volwassen personen, maar ook aanlegt bij jonge kinderkens, en 20. dat de uitverkiezing, om het nu eens met een plat woord uit te drukken, niet van den hak op den tak springt, maar in eenzelfde geslacht pleegt voort te gaan. Deze tweevoudige regel nu verplicht de kerk, om waar jonge kinderen geboren worden, uit ouders, die in het verbond staan, ook die jonge kinderkens te doopen; gelijk onze Catechismus dan ook zoo schoon en juist

Original

zegt: „Ja, men zal ook de jonge kinderen doopen, overmist zij alzoowel als de volwassenen in het Verbond Gods en in zijn gemeente begrepen zijn, en dat hun door Christus' bloed de verlossing van de zonde en de Heilige Geest, die het geloof werkt, niet weiniger dan den volwassenen toegezegd wordt."

Original

Het misbruik waartoe dit leiden kan, kan ook niet voorkomen, door van dezen regel af te wijken, maar door zulk een inrichting van het kerkelijk leven, dat de toepassing van dezen regel mogelijk blijve. Iets waarbij gelet dient op drieërlei. Vooreerst hierop dat de kerk van Christus niet tuchteloos worde. De tucht toch strekt in de kerk van Christus niet alleen, om de zwakken terecht te brengen, maar ook wel terdege om het Verbond Gods heilig te houden. Iets wat zóó te verstaan is, dat het leven in de kerk van Christus, dank zij de tucht, zulk een beslist en onderscheiden karakter dient te dragen, dat de lieden van de wereld het binnen de muren der kerk niet kunnen uithouden, en of zelven teruggaan, of desnoods door den Christelijken ban er buiten worden gezet. Dit nu gaat niet, zoolang het „doen van belijdenis" het middel is om zijn intrede in de wereld te maken, en elk wereldsch man het voor zijn fatsoen noodig keurt, om lid van de kerk te blijven. Dan toch omklemt de kerk juist de lieden der wereld, geeft hun op haar eigen terrein invloed en straks overmacht, en is er zelve schuld aan, zoo de Geest van Christus in haar midden ophoudt zuiverend en heiligend te werken.

Original

Het tweede punt is, dat de kerk van Christus beter dan dusver haar positie versta tegenover de gedoopten, die niet tot het doen van belijdenis komen. Is iemand gedoopt in de onderstelling, dat hem reeds voor zijn Doop door Gods genade het geloofsvermogen wierd ingeplant, dan moet bij zijn opgroeien deze onderstelling ook waarheid blijken, en moet het oogenblik komen, waarop hij van zijn geloof in den Heiland belijdenis doe, om met 's Heeren volk aan zijn Bondsdisch aan te zitten. Komt het hier nu niet toe, dan ontstaat het vermoeden, dat de kerk zich vergist heeft, en dat het genadewerk Gods in hem niet aanwezig was. Hieruit volgt dus de plicht der kerk om op zulk een persoon te scherper te gaan toezien, met meer kracht op hem te werken, en, zoo mogelijk Ja of «een bij hem tot beslissing te brengen. En al geven we nu toe dat zoolang iemand leeft, dat oogenblik van bekeering nog altoos komen kan, toch dient vastgesteld, dat de zichtbare kerk aan het genadewerk van zulk een persoon moet ophouden te gelooven, zoo hij zonder den Bondsdisch gezocht te hebben, sterft. Want wel ontkennen we niet, dat God de Heere ook in het oogenblik van sterven nog bewerken kan, wat in het

Original

leven bedekt bleef, maar zoo dit geschiedt, zonder dat de omstanders hiervan iets bespeuren, telt het voor dit aardsche leven niet meer meê, en mag de kerk op aarde er niet meê rekenen. Zulk een is dan gebleken, voor de kerk op aarde, geen geloovige te zijn.

Original

En hieruit nu volgt, ten derde, dat dus ook het geboren zijn uit (/et^oop/e ouders, nog niet het geboren zijn uit geloovige ouders is, tenzij op den Doop der ouders nog voor hun sterven openbaring van geloof gevolgd zij. Vandaar dat onze Gereformeerden om den Doop der kleine kinderen, naar den regel van Gods Woord te bedienen, zich nooit gebonden hebben geacht aan wat van de naaste ouders openbaar werd. Ook waar zulke gedoopte ouders persoonlijk nog niet tot geloofsopenbaring waren gekomen, ja, allicht in velerlei zonden voortleefden, heeft men toch daarom hun kinderen niet van den Doop uitgesloten, overmits het vóór hun dood niet was uit te maken, wat ze geestelijk waren. Dit nu noopte om alsdan op de grootouders terug te gaan, en op grond van Gods Woord de kinderkens ook dan te doopen, zoo met overspringing van een geslacht, het geshicht, waarvan ze het zaad waren, toch in Gods genadeverbond bleek te zijn opgenomen. Vooral uit den strijd van Ds. De Eidder tegen Ds. Herder in de klasse van Schieland is deze zienswijze overbekend. Ze is dan ook meer dan gissing en ligt aangeduid in Jes. LIX : 21, waar de Heere van de dagen des Nieuwen Verbonds profeteerende, metzoovele woorden zegt: „Mijn Geest, die op u is, en mijne woorden die Ik in uwen mond gelegd heb, die zullen van uwen mond niet wijken, noch van den vnon&vanuw zaad, noch van den mond van /«e/JsaadMtüssaads." Doch verder dan dezen regel zien we dan ook niet dat de kerk gaan kan. Om het recht op den Kinderdoop af te leiden uit geslachten die nog hooger opgaan, missen we eiken grond. En dit is natuurlijk. De kerk kent het kind, kent zijn ouders en zijn grootouders, maar het daaraan voorfgaande geslachts is weggestorven. En ook voor de Christelijke opvoeding kan nog wel, bij verzuim der ouders, door de grootouders gezorgd worden, maar in den regel niet door de overgrootouders in het derde geslacht. Zonder dus te beweren, dat de kerk kinderen, bij wier ouders of grootouders geen geloof openbaar wierd, daarom te verwerpen heeft; ja, volmondig toegevende dat desniettemin ook in dezulken het genadewerk Gods aanwezig kan zijn, houden we staande, dat de kerk geen bevel van Godswege heeft, om bij de zoodanigen het genadewerk te onderstellen, en dus dezulken ook niet doopen mag.

Original

Onze conclusie is derhalve, l^, dat alle kinderen der geloovigen op grond van het voorafgaande onderstelde genadewerk Gods moeten en mogen gedoopt worden; 20. dat onder „geloovigen" hierbij te verstaan zijn allen

Original

die de kerk als geloovigen tot den Disch des Nieuwen Verbonds heeft toegelaten ; 3o. dat bij ontstentenis van deze geloofsopenbaring in de naaste ouders terug moet en mag gegaan op de grootouders; 4*^. dat hooger op te gaan dan de grootouders, aan de kerk niet vrij staat ; en 50. dat de kerk door ernstige oefening van de tucht te waken heeft, dat wie niet gelooft slechts door hypocriet te zijn, de gestalte van een „geloovige" onder de leden der kerk kan aannemen.

Original

ZEVENDE HOOFDSTUK.

Original

Door éénen Geest tot één lichaam gedoopt.

Original

1 Cor. 12: 13.

Original

Durven we de hoop koesteren, dat in de voorafgaande hoofdstukken op den Kinderdoop, als zoodanig, genoegzaam licht viel, toch mogen we hiermee ons betoog nog niet sluiten.

Original

Kwalijk toch kan ontkend, dat de door ons gegevene voorstelling in niet onbeduidende mate afwijkt van de meeningen, die in den loop dezer eeuw, ook onder ons Gereformeerde volk, over den Kinderdoop in zwang kwamen. Hierdoor nu zou de indruk kunnen ontstaan, alsof door ons een nieuwe meening van eigen vinding ware voorgedragen. En daar we nu met zekerheid weten, dat de door ons gegeven voorstelling niet iets nieuws, maar de aloude belijdenis onzer vaderen is, stellen we er prijs op, met de stukken zelve aan te toonen, dat metterdaad ook door hen de Kinderdoop in hetzelfde licht beschouwd wierd, waarin wij dien geplaatst hebben.

Original

Onze voorstelling kwam hierop neer : lo. dat de heilige Doop een voorafgaand genadewerk Gods onderstelt, en alzoo een zegel is op wat Hij in de ziel reeds vooraf gedaan heeft; 20. dat het genadewerk Gods, blijkens de duidelijke uitspraak der Heilige Schrift niet aan den volwassen leeftijd gebonden is, maar reeds in zeer jonge kinderen kan plaats grijpen ; 30 dat de kerk, die nooit over het hart kan oordeelen, noch bij volwassenen noch bij kinderen met zekerheid beoordeelen kan, of er een genadewerk Gods al den niet aanwezig is; 40. dat derhalve de kerk bij het toedienen der Sacramenten, niet mag afgaan op eigen inzicht of vermoeden, maar te handelen heeft naar den van God gestelden regel; 50. dat deze regel de Verbondsregel is, die ons zegt, dat God de Heere geheel vrij machtig zijn

Original

uitverkorenen niet nu hier dan daar, maar meest in de opeenvolging derzelfde geslachten laat geboren worden; 60 dat dit de kerk gerechtigt en verplicht, om kinderen en kindskinderen van tot het heilig Avondmaal toegelatenen, te doopen; 70. dat de kerk gehouden is, om door ernstige oefening der tucht de kerk tegen vermenging met verklaarde ongeloovigen te beveiligen ; en 80. dat de kerk alzoo den heiligen Doop moet toedienen, al w^eet ze vooruit, dat hierbij vaak voor wedergeborenen doorgaan, die het van achteren blijken zullen, niet te zijn. Evenals bij het heilig Avondmaal.

Original

Hiertegenover nu staat de thans in de gemeente meest gangbare voorstelling, die aldus oordeelt : lo. Het genadewerk Gods begint, op zeer enkele uitzonderingen na, pas op later leeftyd; en hiervan kan dus bijden Kinderdoop geen sprake zijn; 20 de kinderkens in de kerk zijn dus niets dan in zonden ontvangen en geboren schepseltjes, die nog onverzwakt, evenals de heidenkinderkens, in hun verdoemelijkheid liggen; 30. intusschen geeft God aan de geloovige ouders ook zekere zwakke hope, dat Hij wellicht op later leeftijd een of meer van hun kinderen ten leven roepen zal ; 4o. met het oog op de Christelijke opvoeding is het daarom goed, dat ook de kinderkens gedoopt worden, wijl de ouders dan door de Doopsbelofte gebonden zijn; en 5o. blijkt iemand later door den Heere te worden geroepen, dan kan hij in den Doop reeds van kindsbeen af de teedere zorge van zijn God zien, die reeds toen, door de belofte zijner ouders, voor zijn Christelijke opvoeding waakte.

Original

Deze voorstelling nu is niet uit de Gereformeerde belijdenis in onze kerk gekomen, maar door den invloed van het uit Engeland tot ons overgewaaide Methodisme. Daar het echter in het oog springt, dat de belofte der ouders hierbij hoofdzaak wordt, en deze belofte evengoed zonder Doopsbediening bestaanbaar is, was het natuurlijk, dat het Methodisme in Engeland nogmaals in veel kringen den Bejaardendoop als eenig wettigen doop aanprees, en tot afschaffing van den Kinderdoop leidde; en niet minder natuurlijk, dat ook ten onzent al minder waarde aan den Kinderdoop wierd gehecht, of ook, dat waar deze plechtigheid nog stand hield, bijna niet meer op het Sacrament en de sacramenteele genade, maar bijna uitsluitend op de belofte der ouders en de toespraak tot de ouders wierd gelet.

Original

Ja, dit ging zoo ver, dat ten slotte bij duizenden en duizenden zekere vervreemding van ons Doopsformulier ontstond, die zich vooral tegen het dankgebed keerde; reden waarom tal van predikanten dan ook verklaarden, dit dankgebed niet met een goed geweten te kunnen doen. Toch had dunkt ons, dit laatste reeds tot nadenken moeten stemmen. Gevoelde men

Original

klaarlijk, dat ons Doopsformulier in strijd was met de voorstelling, die men zichzelf aangaande den Doop gevormd had, dan had de uitwerking van dit besef behooren te zijn, niet dat men het formulier schond en havende, maar dat men zich zelven eens afvroeg, of men zich dan ook misschien in zijn voorstelling omtrent den Doop vergiste.

Original

Men wist toch, dat ons Doopsformulier niet onvoorziens en bijgeval in onze kerken was ingeslopen, maar uit de pen van onze vroomste en uitnemendste godgeleerden was gevloeid, en in de beste dagen onzer Gereformeerde kerk door alle kerken was aangenomen. Was het nu denkbaar, dat èn deze godgeleerden, èn alle deze kerken zich zoo droevig in zoo heilige zaak zouden vergist hebben, en door onnadenkendheid in het Doopsformulier zouden hebben opgenomen, wat men waant, dat reeds bij oppervlakkige lezing als onwaar en onhoudbaar uitkomt?

Original

Hier het ongerijmde van inziende, hebben enkelen beter ingelicht, dan ook voorgeslagen een middenweg in te slaan. Het stond er zoo duidelijk, dat het Sacrament strekt, om het geloof te sterken. Ook de Doop moest dus die strekking hebben, en ook bij den Kinderdoop, zoo gaven ze daarom toe, moest dus geloof ondersteld. Maar in plaats van nu dit „geloof" te zoeken in het „geloofsvermogen" of het „zaad des geloofs", dat het den Heere vaak belieft, reeds aan jonge kinderkens in te planten, verkeerden ook zij in de meening, dat bij een zuigeling aan de borst nooit of nimmer van „geloof," onder wat naam ook, sprake kon zijn, en verstonden het daarom van het „geloof" der ouders. Een soort plaatsbekleeding dus. Het kindeke zonder geloof, maar de vader met geloof, en nu dat geloof van den vader voor het kindeke in de plaats tredende.

Original

Toch getuigde ook deze opvatting niet van diepte. Uit het geloof der ouders toch was voor het Sacrament niets af te leiden, dan dat deze recht hadden op het Sacrament van het heilig Avondmaal, of voor zooveel ze nog ongedoopt mochten zijn, op het Sacrament van den heiligen Doop. Maar nooit kon uit het geloof in den één afgeleid, dat de ander op het Sacrament aansprak had. Intusschen is het begrijpelijk, wat hierbij op het dwaalspoor leidde. Reeds Beza namelijk, Calvijns groote leerling, heeft wel terdege in verband met den Kinderdoop ook op het geloof der ouders gewezen. En al zijn nu onze latere godgeleerden, om misverstand te voorkomen, hem niet op dit glibberig pad gevolgd, toch springt het in het oog, dat er altoos een niet te miskennen verband tusschen het geloof der ouders en den Doop hunner kinderen bestaat. Ons formulier zelf wijst hierop, door te spreken van den Doop voor de kleine kinderkens der g^ loovigen. Het is namelijk in hun hoedanigheid van geloovigen, dat de ouders hun kinderkens ten Doop presenteeren. Een Heiden, een Turk of Jood

Original

E VOTO DORDR. III. 4

Original

kan dat niet. De Doop komt als Verbondszegel alleen aan de kinderkens toe van hen, die in het Verbond staan, als uitwendige bondelingen dooide kerk erkend worden, en alzoo als geloovigen voorkomen. Niet alsof het geloof in de kinderkens uit het geloof der ouders zou voortkomen, want de inplanting van het geloofsvermogen is een vrijmachtige daad Gods; maar omdat het God beliefd heeft, de voorwerpen zyner uitverkiezing bijna altoos uit geslachten te doen geboren worden, waarin het geloof reeds werkte, en ook omdat Hij zich van de geloofswerkzaamheid in de ouders meestal als instrument bedient, om het geloofsvormogen der kinderkens, door een Christelijke opvoeding, tot uiting te brengen. Men kan dus tot op zekere hoogte wel zeggen, dat het geloof der ouders een aanwijzing voor de kerk is, om de aanwezigheid van het geloofsvermogen ook in hun kinderkens te onderstellen, maar dit neemt niet weg, dat de bediening zelve van den heiligen Doop nooit anders rusten kan dan op de onderstelling, dat in het te doopen kind zelf het ingeplante geloofsvermogen, op eene voor ons verborgene wijze, reeds aanwezig is.

Original

Dit is het cardinale punt, waar het bij den Kinderdoop op aankomt. Moeten onze kinderkens beschouwd worden, als in zonden ontvangen en geboren, maar in wie reeds een genadewerk Gods mag ondersteld worden, dan moeten ze gedoopt, en anders moet de Doop onzer kinderkens nagelaten. Men ziet dan ook aan de kerkelijke ontwikkeling in Amerika, dat feitelijk het niet onderstellen van een genadewerk in het kindeke de geloovigen metterdaad tot afschaffing en vernieling van den Kinderdoop leidde. Terwijl toch de gezamenlijke Gereformeerde kerken aldaar niet meer dan een 2 milhoen leden tellen, bedraagt het aantal leden der Baptistengemeenten, die den Kinderdoop bestrijden, reeds 4 millioen; terwijl der Methodisten, die hem nog wel bijhouden, maar toch ondermijnen, insgelijks reeds tot een ledental van 4 millioen klimmen.

Original

Ten betooge nu dat de Gereformeerde kerken en de Gereformeerde godgeleerden in hun bloeitijd metterdaad bij den Kinderdoop in het te doopen kind een voorafgaand genadewerk Gods onderstelden, verwijzen we in de eerste plaats naar het Doopsformulier.

Original

Het duidelijkst spreekt ons Doopsformulier zich uit in de eerste vraag, die tot den vader gericht wordt. Nu lette men er wel op, dat de kerk hier spreekt, en wel een Gereformeerde kerk, gelijk die behoort te wezen. De toegesproken vader treedt hier dus op, als iemand die op belijdenis van zijn Heere en Heiland reeds tot het heilig Avondmaal is toegelaten ; en de kerk spreekt hem aan, wel wetende, dat er ook hypocrieten onder de geloovigen zijn en in hem natuurlijk een waarachtig geloovige onderstellende. En alsnu vraagt zulk een kerk aan zulk een vader, „of hij niet bekent, dat de kinderkens der geloovigen in de kerk, hoewel evenals hun ouders in zonden ontvangen en geboren, en daarom allerhande ellendigheid, ja de verdoemenisse zelve onderworpen, nochtans in Christus geheiligd zijn en daarom als zijnde lidmaten zijner gemeente, behooren gedoopt te wezen."

Original

Er wordt hier dus volstrekt geen persoonlijk oordeel over het ten Doop gepresenteerde kind uitgesproken; want hoe zou de kerk ooit aan zulk een kindeke met eenige zekerheid ontdekken, of er een werking van den Heiligen Geest in was? Neen, dat aangeboden kindeke wordt hier alleen gepresenteerd, als vallende onder den regel, dat bij de kinderen, uit geloovige ouders of grootouders geboren, de mogelijkheid van een genadewerk Gods moet worden aangenomen. Dit voorafgaande genadewerk Gods drukt nu het Formulier uit met de woorden: in Christtis geheiligd zijn. Woorden, die niet mogen verzwakt worden maar in verband met het volgende: dat ze lidmate}! van Christus' gemeente zijn, niet anders kunnen verstaan, dan dat de inplanting van de verborgen kiem des nieuwen levens reeds bij hen plaats gehad heeft. Nu kan het daarom zeer wel van achteren uitkomen, dat dit niet zoo was, ook al zal het op aarde voor ons menschen steeds onmogelijk blijven, om dit met volstrekte zekerheid te beoordeelen. Maar dit ontneemt niets aan de waardij van deze belijdenis der kerk. Immers ook bij het heilig Avondmaal treedt de kerk niet als kenster der harten op. En blijkt dan van achteren dat dit kindeke geen genadewerk in de ziel had ontvangen, dan volgt hier slechts uit, dat dit kindeke evenmin het zegel ontving, als de ongeloovige aan het Avondmaal den zegen van het tweede Sacrament ontvangt. Veeleer wordt zulk een Doop, evenals zulk een Avondmaal, dan een verzwaring van oordeel.

Original

Hetzelfde blijkt uit wat in den aanvang van dit Formulier over de drie 6'cukken van den heiligen Doop gezegd wordt. Want wel heeft men zich hier minder aan gestooten, omdat dit alles niet in verleden maar in den tegenwoordig en tijd geschreven staat, doch bij eenig nadenken zal een aandachtiger lezing toch doen zien, dat dit onderscheid niet opgaat. Vooreerst toch lette men er op, dat er ook van het Verbond staat, niet dat God dit opgericht heeft, maar „dat Hij met ons een eeuwig Verbond der genade opricht.'" Stemt men nu toe, dat het nieuw Verbond der genade niet pas later opgericht wordt, maar in het bloed van Christus reeds voor 18 eeuwen opgericht is, dan blijkt hieruit, hoe dit spreken in den tegenwoordigen tijd volsterkt niet aanduidt, dat deze geestelijke werkingen eerst later volgen zullen. Maar ook uit iets anders blijkt dit. Er wordt namelijk niet gezegd, dat God „die kinderkens tot zijn kinderkens en erfgenamen aanneemt," maar dat Hij ons aanneemt. Geheel de kerk der geloovigen sluit dus zich zelve hierbij in. Komen deze ouders hier dus voor als geloovigen, en wedergeborenen, dan volgt hieruit, dat dit alles slaat niet op wat God eerst later doen zal, maar op hetgeen Hij reeds gedaan heeft. Men lette er toch op, dat in heel dit schoone stuk tusschen de ouders en de kinderkens niet onderscheiden wordt, maar dat dit alles gezegd wordt van de ouders en de kinderkens saam, die samen onder het woordeke ons begrepen worden. „Als wij in den naam des Zoons gedoopt worden, zoo verzegelt ons de Zoon, dat hij ons wascht in zijn bloed van alle onze zonden."

Original

Vooral het derde stuk spreekt hier sterk. „Zoo worden wij ook wederom door den Doop vermaand tot een nieuwe gehoorzaamheid, om dezen éénigen God, Vader, Zoon en Heilige Geest, lief te hebben van ganscher harte, en in een nieuw godzalig leven te wandelen." Hoe zou dit nu zin hebben voor iemand, volwassen of nog kindeke, in wien God nog niet met zijn genade gewerkt had? Of hoe zou ooit een onwedergeborene hiertoe in staat zijn? Daarom volgt er dan ook, dat dit ons wel vreemd schijnt hoe een kindeke „zonder zijn mede-weten" in genade kan aangenomen zijn, maar dat deze bevreemding ophoudt, zoo we slechts indenken, hoe hetzelfde kindeke „eveneens zonder zijn medeweten" der verdoemenisse in Adam deelachtig is. De genade mag niet achterstaan bij het verderf. Werkt het verderf reeds in een jong kindeke, de genade kan het eveneens. En op dien grond nu moeten de kinderkens niet als heidenen, maar „als erfgenamen van het rijk van God en van zijn Verbond" gedoopt worden.

Original

En nu volgt het gebed, dat begint met de typen van den heiligen Doop in den Zondvloed en het gebeurde bij de Roode Zee, waarbij beide malen de kinderkens met de ouders gerekend worden, en geen onderscheiding van leeftijd plaats heeft; terwijl vooral in het gebed zelfs voor deze kinderen alleen die uitwerking der genade wordt afgesmeekt, die alleen denkbaar en bestaanbaar is, in de onderstelling dat deze kinderkens tot de uitverkoren behooren, en alleen in dat geval voor hen mag worden afgebeden. De eenige bedenking, die men hiertegen zou kunnen maken, ligt in de bede, dat ze door den Heiligen Geest in Christus Jezus mochten worden ingelijfd. Dat toch kon het vermoeden doen rijzen, alsof ze voor den Doop nog buiten Christus stonden. Dat dit echter de bedoeling niet kan zijn, blijkt uit wat we straks reeds aanmerkten, dat deze kinderkens hier voorkomen, „als zijnde in Christus geheiligd en als zijnde lidmaten van Christus' kerk." Deze schijnbare tegenstrijdigheid zal echter, na onze breede verklaring van de sacramenteele genade in den Doop, niemand meer moeilijkheid baren. Ons Formulier wyst hierin op de bijzondere genade, die God Drieëenig door den Doop zelf als Sacrament werkt, en die de mogelijkheid schept om zich later van zijn inlijving van Christus ook bewust te worden.

Original

Het Formulier is dus niet in strijd met het dankgebed, en het dankge- 'bed is niet in strijd met het Formulier, maar beide zijn volmaakt één. Ook hier toch wordt, geheel in overeenstemming met het voorgaande beleden^ „dat de Doop nu verzegelt en sacramenteel bekrachtigt, dat God, ons en onze kinderen tot zijn kinderen aangenomen heeft.'" Iets w^aarmee de kerk zich volstrekt geen uitspraak omtrent den geestelijken staat of de eeuwige toekomst van deze gedoopte kinderen aanmatigt; iets wat G-ode alleen toekomt; maar slechts uitsprak, dat zij deze kinderen, naar Gods bevel, gedoopt heeft, in de onderstelling dat ze tot zijn uitverkorenen behooren En op die onderstelling rust dan ook het slotgebed in deze dankzegging dat God de Heere „deze gedoopte kinderen met zijnen Heiligen Geest altijd wille regeeren, opdat ze in den Heere Christus wassen en toenemen;" iets wat natuurlijk van een on wedergeborene nooit kan gezegd worden.

Original

Zoo ziet men dus, hoe de door ons gegevene voorstelling, dat de Doop ook aan de kleine kinderkens nooit anders mag bediend worden, dan in de onderstelling, dat ze uitverkorenen zijn, en eens dezulken blijken zullen, door onze Gereformeerde kerken, in heur geestelijken bloeitijd, aan alle Dienaren des Woords op de lippen is gelegd. Iets wat nu wel geen zin heeft in een volkskerk, en het geestelijk besef beleedigt zoodra de tucht verwaarloosd wordt, en alle onderscheid tusschen geloovige en ongeloovigen wegvalt, maar niettemin als eenig goede regel voor den heiligen Doop moet blijven gelden.

Original

Met de Doop moet veranderd naar den ellendigen toestand der kerk, maar de kerk moet zich zoolang en zoo ernstig reformeeren, tot ze den Kinderdoop weer alleen, naar het Woord Gods, uit een goede conscientie bedienen kan.

Original

Dit zal er dan wel toe leiden, dat in menig geval de tucht den band afsnijdt, die thans velen nog met de kerk verbindt, en dat de kerk den Doop weigert voor kinderkens, wier ouders of grootouders zich niet als in het Verbond staande legitimeeren kunnen, maar, mits men dit kerkelijk neme, en niet door particuliere personen met opzicht tot den geestelijken staat der ouders of grootouders, beoordeelt, is deze inkrimping van den Kinderdoop het vanzelf geboden middel, om tot herstel van den Gereformeerden, Schriftuurlijken Kinderdoop te geraken.

Original

ACHTSTE HOOFDSTUK.

Original

Anders waren uwe kinderen onrein, maar nu zijn ze heilig.

Original

1 Cor. 7: 14.

Original

Uit ons Doopsformulier is het derhalve volkomen duidelijk, hoe in dit schoone stuk de te doopen kinderen voorkomen, niet als nog buiten alle genade en ganschelijk in hun verdoemenisse liggende, maar als reeds van Godswege begenadigd door de inplanting van het onverliesbaar zaad der "wedergeboorte. Zoo toch spreekt ons Doopsformulier volstrekt niet enkel in het dankgebed, maar evenzeer in de vragen aan de ouders, in het gebed vóór den Doop en de leer des Doops. Wie dus zegt, dat hij dit dankgebed in ons formulier niet mee kan bidden, moet heel dit formulier verwerpen moet den Kinderdoop varen laten, en ten leste breken met de Gereformeerde kerken, die geheel op deze Doopsbeschouwingj gegrond zijn; om daarna in Engelschen trant ife^/^odtsi of onder onze Nederlandsche sekten Doopsgezind te worden. Iets wat natuurlijk niet gezegd wordt alsof we hiertoe manen ; veeleer strekt onze raad aan een iegelijk om het Doopsformulier, de leer der Doopen en den grondslag der Gereformeerde belijdenis nauwkeurig aan Gods Woord te toetsen; maar volhardt iemand desniettemin in de opinie, dat een kind zou mogen gedoopt, zonder dat daarbij zijn uitverkiezing ondersteld wierd, en alsof eerst in den volivassene het genadewerk Gods kon beginnen, dien zeggen we aan dat hij met geen eerlijke conscientie in de gereformeerde kerken blijven kan, want onze Gereformeerde kerken beleden en leerden van ouds vlak het tegendeel.

Original

Dit blijkt reeds aanstonds uit onze Nederlandsche Geloofsbelijdenis, èn in Art. 15 èn in Art. 24. Uit Art. 15, waar van den kinderdoop gezegd wordt, dat hij „de erfzonde niet ganschelijk te niet doet en uitroeit;" een vroeger door ons verklaarde uitdrukking, waarop we thans niet nader ingaan; maar die dan toch duidelijk te kennen geeft, dat de Doop ook in het jonge kind de erfzonde wel niet ganschelijk, maar dan toch grootendeels te niet doet en uitroeit; iets wat zonder eene genadewerk Gods in het jonge kind ondenkbaar is. En evenzoo blijkt het uit Art. 24, waar beleden wordt: lo. dat Christus bevolen heeft te doopen „degenen die de zijnen zijn" zoodat ook de jonge kinderen, die men ten Doop presenteert hier als het ,, eigendom van Christus," en dus als uitverkoren, voorkomen; 2^'. dat Christus voorwaar zijn bloed vergoten heeft „niet minder om de

Original

jonge kinderen der geloovigen te wasschen, als hij dit gedaan heeft voor de volwassenen." Zelfs stonden onze vaderen hier zoo sterk op, dat ze de poging om in Art. 15 te lezen : dat „de erfzonde door den Doop ganschelijk 7iiet wordt te niet gedaan," met opzet tegenstonden, en het „niet ganschelijk," dat men onnadenkend veranderd had, weer herstelden.

Original

Ook op de Synode van Dordrecht in 1619 spraken onze Gereformeerde kerken zich geheel in gelijken geest uit. Immers in Art. 17 van het eerste Hoofdstuk aan het vraagstuk der jonge kinderkens toekomende, beleed deze Synode, onder instemming van alle binnenlandsche en buitenlandsche kerken, het navolgende: „Nademaal wij van den wille Gods uit zijn Woord moeten oordeelen, hetwelk getuigt, dat de kinderen der geloovigen heilig zijn, niet van nature maar uit kracht van het Genadeverbond in hetwelk zij met hunne ouderen begrepen zijn, zoo moeten godzalige ouders niet twijfelen aan de verkiezing en zaligheid hunner kinderen," iets wat dan bijzonderlijk wordt toegepast op zulke kinderen, „die God in hun kindschheid uit dit leven wegneemt." Natuurlijk bedoelde de Synode hier niet mede te zeggen, dat dit een bijzonder privilegie was van vroeg stervende kinderen, maar wel, dat geloovige ouders alzoo over al hun kinderen te oordeelen hebben, zoolang het tegendeel niet stellig blijkt, en op dien grond ook omtrent de zaligheid hunner vroeg stervende lievelingen getroost zullen zijn. En alzoo blijkt hieruit, dat ook de Synode van Dordrecht oordeelde: lo. dat de kerk bij jonge kinderen niet te oordeelen heeft naar wat voor oogen is, maar uit den Woorde Gods; 20.dat Gods Woord ons gebiedt de kinderen der geloovigen aan te zien als de zoodanigen, die heilig zijn ; en 3^. dat ze dat niet kunnen zijn van nature, en alzoo moeten geworden zijn door wedergeboorte en uit kracht van verkiezing.

Original

En zoo nu oordeelt ook onze Catechismus. Ten eerste in het antwoord op Vraag 73, waar hij zegt, dat God ons door den Doop verzekert, niet dat we door het bloed van Christus zullen gewasschen worden, maar dat wij, en dus ook onze kinderen, zoo waarachtiglijk van onze zonden geestelijk gewasschen zijn, als wij uitwendig met water gewasschen worden. En ten anderen in het antwoord op Vraag 74, waar de kinderen geheel met de volwassenen, wat het genadewerk aanbelangt, gelijk worden gesteld, overmits ook op hen door Gods Woord toepasselijk is gemaakt èn het „bloed Christi, dat van zonden verlost" èn „de Heihge Geest, die het geloof werkt."

Original

Er blijkt alzoo, dat onze drie Formulieren van eenigheid op dit punt geheel in gelijken geest spreken als ons Doopsformulier. In alle drie wordt op grond van Gods Woord beleden, dat de kerk de kinderen der geloovigen te behandelen en te beschouwen heeft als dezulken in wie Gods genadewerk reeds begonnen is, en ze op dien grond heeft te doopen. Iets waar men ten overvloede nog het formulier van den Bejaardendoop bij kan voegen, dat, gelijk men weet, met het formulier van den Kinderdoop ééne is. Immers de bedoeling van de kerken is niet, det men bij Bejaardendoop alleen dit tweede formulier zal lezen, wat slot noch zin zou hebben; maar dat men bij Bejaardendoop beginnen zal met de lezing van het eerste formulier voor den Kinderdoop, tot aan de worden: En hoewel onze jonge kinderen deze dingen niet verstaan; en alsnu voor wat daar verder volgt in de plaats zal lezen hetgeen gedrukt staat in het formulier voor den Bejaardendoop. In beide stukken heerscht dus éénzelfde beschouwing van den heiligen Doop. En wat wordt nu hier van den doopeling omtrent de beteekenis van den Doop gevraagd? Dit, „of gij gelooft, dat^ gij een lid Christi en zijner kerk door de kracht des Heiligen Geestes zut gewordenT' Dit nu op den Doop van het kind toepassende, leidt dus tot de vaste onderstelling, dat ook dit kindeke reeds de bewerking des Heiligen Geestes, eer het tot den Doop komt, ondergaan heeft.

Original

Calvijn heeft in zijn Institutie dan ook geheel hetzelfde standpunt ingenomen. Zoo in Hoofdst. XVI Boek IV § 5, waar hij vraagt: „Byaldien dan de kinderkens deze beteekende zaak (de genade der wedergeboorte) deelachtig zijn, waarom zullen ze dan van het teeken (d. i. den Doop) geweerd worden?" En nog duidelijker in zijn strijd tegen de Wederdoopers. Calvijn ging hierbij uit van de grondsteUing. dat alle kinderkens in zonde ontvangen en geboren zijn, on daarom, tenzij ze voor hun sterven wedergeboren worden, een prooi der eeuwige verdoemenisse zijn. En overmits het nu bij hem vaststond, dat God de Heere ook onder de vroeg stervende kinderkens zijn uitverkorenen heeft, zoo besloot hij hieruit, dat God de Heere dus ook op voor ons geheel verborgene wijze het zaad der wedergeboorte kan inplanten. „En als ge dan vraagt," zegt Calvijn, „hoe kleine kinderen, die nog van geen goed of kwaad weten, kunnen wedergeboren worden, dan antwoord ik, dat men dit genadewerk Gods, omdat het ons begrip te boven gaat, daarom toch niet loochenen mag, dat jong stervende kinderen, die zalig worden, wel voor hun dood moe/ten wedergeboren zijn; ... en dat God Johannes den Dooper reeds in zijns moeders schoot met den Heiligen G^est begiftigd heeff' (§ 17). „Christus heiligt zijn uitverkorenen uit eiken leeftijd zonder onderscheid" (§ 18). En wat in 1 Petr. I : 23 staat, sluit de wedergeboorte van het kind niet uit, overmits dit zeggen alleen op volwassenen slaat, zoodat men hieruit niet mag afleiden, dat kinderen door de kracht Gods niet kunnen wedergeboren worden ; een

Original

werking die voor God even licht is, als ze voor ons onbegrijpelijk en verbazingvi^ekkend blijft" (ib.) En als men hem tegenwierp, dat ze toch geen „geloof" hadden, vroeg hij op zijn beurt, „waarom God dien kinderkens, die eerst later in het volle lichtzouden wandelen, niet nu reeds een vonkje in het hart kan doen gloren" (§ 19). Of, om hetnogduidelijker te zeggen „Ook al houdt men staande, dat de Doop der kinderkens ook doelt op een openbaring van hun geloof en berouw, die eerst later komen kan, wat belet dit om te meenen, dat het zaad des geloofs en der boete, dat eerst later in vaste vormen kan opschieten, toch nu reeds door een verborgen werking van den Heiligen Geest in hun binnenste heimelijk is ingelegd" (§ 20). En wel heeft, na Calvijns dood, Beza een poging gewaagd, om den Kinderdoop meer uitwendig op te vatten, en het geloof der ouders plaatsbekleedend voor het geloof der kinderkens te laten intreden, maar geen enkele van onze goede godgeleerden is Beza op dit bedenkelijk pad gevolgd (Zie Beza in Resp, ad Acta Montisbelg. (§ 2, p. 101).

Original

Met name ten onzent hebben de beste Gereformeerde godgeleerden de zaak steeds zóó bezien als Calvijn die bezag, en steeds den Kinderdoop gegrond op de onderstelling, dat God de Heere ook in deze jong kinderen de genade der wedergeboorte werkte. Ze noemden dit „het zaad des geloofs," de inplanting van het „geloofsvermogen," een „inleidend geloof," een „wortelgeloof," of ook een „hebbelijk geloof;" welke laatste uitdrukking echter door de besten onder hen zeer terecht verworpen is, naardien een „hebbelijk" geloof eerst bij volwassen bestaanbaar is.

Original

Van dit in het pasgeboren kind gewerkt geloof zegt Professor Maccovius in zijn Quaest. Theol. loc. 432, c. 20: „Hebben zulke kinderkens geloof? Antwoord. Ja zij, wel niet het daadwerkelijk, maar toch het ingeplante geloof; want naardien ze wedergeboren zijn." Professor Gomarus besluit

Original

in zijn Oj^era omnia III : 130 aldus : „De Doop komt toe aan een iegelijk

Original

die onder de bewerking van den Heiligen Geest staat. Dit is het geval bij de kleine kinderkens der geloovigen. Diensvolgens kan de Doop hun niet onthouden worden." Professor Voetius laat zich nog omstandiger uit in zijn Disi). Theol. (zie Bibl. Pref. vol. IV. p. 254): „Zoo vereenig ik mij met het gevoelen, dat er in de kinderkens, die verkoren zijn en tot het verbond behooren, plaats grijpt een eerste inplanting der wedergeboorte door den Heiligen Geest, waardoor hun het beginsel en het zaad wordt ingeplant, waaruit later te zijner tijd de bekeering en vernieuwing des levens moet volgen; . . . immers het gevoelen (van onze Gereformeerde godgeleerden) is bekend, dat de Doop niet de wedergeboorte bewerkt, maar het teeken is van een wedergeboorte die reeds heeft plaats gehad (efficacia Baptismi non in producenda regenerationesed in iam producta obsignanda).

Original

Een daad des Heiligen Geestes in de pasgeborenen, die Voetius dan nader aldus omschrijft op p. 265: „Wat aldus in het kindeke gewerkt wordt, is nog geen geloofsdaad noch ook in eigenlijken zin een hebbelijk geloof maar een bestaanswijze en vermogen in zijn verstand en wil, waaruit gelijk uit een zaad te zijner tijd door een nieuwe daad des Heiligen Geestes de gesteldheden en hebbelijkheden des geloofs voortkomen." En in de Catechisatie over den Heidelbergschen Catechismus van Ds. Pouderoyen, die eigenlijk ook van Voetius herkomstig is, wordt op de desbetreffende vraag geantwoord: Ja, „dat ze den Heiligen Geest hebben, zoowel als de volwassenen en de verlossing van de zonde." Vr. : Bewijs dat de kinderen den Geest Christi hebben? Ant.: 1 CorVH : 14: „Want anders waren uwe kinderen onrein, maar nu zijn ze heilig." Vr. : Kan men uit deze plaats bewijzen, dat de kinderkens den Heiligen Geest hebben? Ant.: Ja. Vr. Hoe? Antw. : „Omdat men niet heilig zijn kan zonder den Heiligen Geest" (p. 415).

Original

Cloppenburg in zijn Exercit. Theol. Tom. I. p. 1097, laat zich geheel in gelijken geest uit: „Het is voldoende zoo de beteekende zaak in den Doop zij de inlijving der kinderkens in Christus en de gemeenschap van den Heiligen Geest die hen bewaart, teneinde, als ze zullen tot jaren gekomen zijn, het zaligmakend geloof in hen uit te werken Wij gaan

Original

dus uit van de onderstelling, dat de kleine kinderkens der geloovigen door een verborgen onmiddellijke werking van den Heiligen Geest Christus worden ingelijfd, totdat ze, hetzij in hun leven, hetzij in hun sterven, aan het einde hunner jeugd gekomen, nog in het vleesch of buiten het vleesch, door geloof of door aanschouwing die zaligheden bekomen mogen, die God hun, gelijk ook ons, betuigd heeft."

Original

P. VAN Maastricht zegt in Deel Hl op blz. 617 van zijn Besch. en practicale Godgeleerdheid, dat de kinderkens der Bondelingen daarom moeten gedoopt worden „omdat ze der weldaden van het verbond der genade, der wedergeboorte en vergeving der zonde, deelachtig zijn." Voorts „omdat ze leden zijn van het geheimzinnige lichaam van Christus, en derhalve het teeken der inlijving ontvangen moeten." En eindelijk: „vermits wij in de Heilige Schrift belast worden te doopen, zoovele er den Heiligen Geest ontvangen hebben" ... en volgens diezelfde Heilige Schrift (Luc. I : 15, Jer. I : 5) „de kleine kinderen den Heiligen Geest ontvangen."

Original

De professoren der Leidsche faculteit, wier gezag in de dagen der Dordsche Synode zoo hoog stond, Polyander, Walaeus, Rivet en ThYHSius, spreken zich in hun Synopsis purioris Theologiae in gelijken zin uit. (Zie Ed. Bavink p. 500. Disp. 44 c. 47 v. 9). „Tot de te doopen voorwerpen rekenen wij in de tweede plaats de kinderkens der geloovigen . . . omdat alleen

Original

diegene op wie de beteekende zaak doelt, ook het teeken der zaak ontvangen moeten. Nu kan niemand loochenen dat de benificie van het bloed Christi en den Heiligen Geest zich ook uitstrekt tot de kinderkens der geloovigen, tenzij men deze alle van de eeuv^ige zaligheid zou willen uitsluiten; want gelijk niemand in het Koninkrijk van God kan ingaan dan die wedergeboren is, zoo kan ook niemand van Christus zijn, dan die den Geest van Christus hebbe ontvangen." „Iets wat ten duidelijkste blijkt uit Ef. V : 26, waar de Apostel zegt, dat Christus zijn kerk heeft liefgehad en zich voor haar heeft overgegeven, ze reinigende door het bad des waters in het woord"; waaruit volgt, dat óf de kinderkens der geloovigen geen deel uitmaken van die kerk waarvoor Christus zich overgegeven heeft, óf dat ook de kinderkens door het bad des waters in het woord gereinigd zijn." Prof. A. Marck betuigde evenzoo in zijn Comp. Theol. C XXII § 12:" Intusschen erkennen we volgaarne. . . dat de genade des Geestes, krachtens de verdiensten Christi ook plaats heeft in de kinderkens der geloovigen, die verkoren en vroeg geheiligd zijn, welke genade sommigen gewoon zijn een geloofszaad, een wortelgeloof, of ook minder juist een hebbelijk geloof te noemen". En in C. XXX 5 18 kent hij hun terdege „heiligmaking" toe: „Want die komt den kinderkens mede toe, met eenig verschil in de maniere; ook de heiligmaking, die men zoowel als de voorgaande verdorvenheid der natuur in hen erkennen moet." Reeds Peter Martyr schreef in zijn Loc. Comm CL IV, Cap. VIII, § 14: „Ik oordeel dat deze kinderkens, overmits ze door de verkiezing en voorbeschikking tot het eigendom Gods behooren, overgoten worden met den Heiligen Geest, dewelke in hen een wortel is, waaruit later geloof, hoop en liefde opschieten." En H. Alting liet zich in gelijken zin uit, toen hij zei : „Onze eerste stelling tegenover de Lutherschen is, dat kleine kinderkens geen daadwerkelijk geloof kunnen hebben. En hierop volgt de tweede stelling, die wij tegenover de Anabaptisten plaatsen, dat in de kleine kinderkens een zaad des geloofs is ingeplant, waaruit later de geloofsdaad geboren wordt." Een voorstelling waarmee ook Prof. Maresius en Prof. De Moor zich vereenigen.

Original

Zelfs Brakel getuigt nog in § 14: „Een kindeke, voor het gebruik des verstands, uitverkoren en in Christus verzoend zijnde, kan door de almachtige kracht Gods, zonder middel van het Woord, bekeerd en veranderd en in de nature geheiligd worden." Een uitdrukking, waarin het woord „bekeerd" misplaatst is, en bedoeld wordt „wedergeboren." In de wedergeboorte toch is de zondaar volstrekt lijdelijk, maar in de bekeering, waartoe alleen de wedergeborene bekwaam is, werkt de wedergeborene persoon in het werk Gods mee; iets wat bij een klein kindeke niet kan voorkomen.

Original

En om niet meer te noemen, ook Prof. J. van den Honert schreef nog in zijn beleend werk, De gratia particulari, pag. 459: „God kan en God wil, in pasgeboren kinderkens. . . . door een ons onbekende en onnaspeurlijke werking zijn genadewerk inbrengen, niet buiten den Heiligen Geest om, maar door diens aldoordringende werking."

Original

Met opzet hebben we deze aanhalingen wat breed genomen, om duidelijk te doen uitkomen, dat wij ten opzichte van de kinderen der geloovigen geen nieuwe leer verkondigen, maar juist de oude, echte Gerefonneerde leer weer in het licht stellen. Een vreemde, bij ons niet thuis hoerende leer daarentegen verkondigen juist diegenen, die voor het genadewerk Gods in de kinderkens geen oog hebben, zoolang het niet tot bekeering kwam, en die deswege den Kinderdoop toedienen niet als zegel op wat God wrocht, maar als hoop gevende op wat Hij misschien werken zal.

Original

Slechts zij nogmaals uitdrukkelijk herhaald, dat de kerk door bij den Kinderdoop te onderstellen, dat de doopeling reeds wedergeboren, Christus ingelijfd en des Heiligen Geestes deelachtig is, daarmee evenmin als bij den volwassen doopeling, er voor in staat, dat het zoo is. Of het zoo is, weet niet de kerk en weet niemand, dan alleen God de Heere. En daarom volgt de kerk zoowel bij volwassenen als bij kinderkens in den Doop niet een regel, die op eigen waarneming steunt, maar den regel des Verbonds, dien God haar in zijn Woord voorshreef, en alleen zóó gaat de kerk veilig.

Original

Ze belijdt diensvolgens, dat allen die zalig zullen worden (kinderkens of volwassenen) dit alleen worden uit kracht van uitverkiezing. Ze belijdt dat alle uitverkorenen (kinderkens en volwassenen) in zonde ontvangen en geboren worden, en daarom de verdoemenisee onderworpen zijn. Ze belijdt, dat deze verlorenen (kinderkens en volwassenen) alleen door wedergeboorte tot een nieuw leven kunnen komen. Ze belijdt, dat deze wedergeboorte, wat haar eerste kiem betreft, bij volwassenen zoowel als bij kinderkens, alleen door een rechtstreeksche daad des Heiligen Geestes tot stand komt. En ze belijdt eindelijk, dat de kerk dit werk Gods reeds bij de pasgeboren te onderstellen, en ze op dien grond te doopen heeft, en deswege, zoo ze opgroeien, er op dringen moet dat ze tot bekeering komen, en zoo ze vroeg wegsterven, ze nastaart in het vertrouwen dat ze door aanschouwing zalig zijn.

Original

NEGENDE HOOFDSTUK.

Original

En ik wil niet, broeders, dat gij ontwetende zijt, dat onze vaders allen onder de wolk waren, en allen door de zee doorgegaan zijn. En allen in Mozes gedoopt zijn in de wolk en in de zee.

Original

1 Cor. 10: 1 en 2.

Original

In ons slotartikel over den Kinderdoop komt een drietal punten ter sprake, die wel niet uit den geestelijken inhoud van dit Sacrament genomen, maar toch van te groeten invloed op de beschouwing van den Kinderdoop in de gemeente zyn, om ze onbesproken te laten.

Original

De eerste vraag, die dan te berde komt, is wie de geroepene is, om een kind ten Doop te presenteeren. Kinderdoop sluit in, dat het kindeke niet zelf om den Doop kan roepen, maar tot den heilgen Doop gebracht moet worden. Een ander dan de doopeling'moet alzoo handelend optreden. Wie nu is die andere. Nu weet dit in het bnrgelijke een iegelijk en ontstond hierover nog nooit verschil van meening. Als er in een huis een kindeke geboren is moet het hoofd van dat gezin zorg dragen, dat dit geboren kindeke gepresenteerd worde aan de Overheid; of, gelijk men gewoonlijk zegt, in worde geschreven op de registers van den burgelijken stand. De vader, niet de moeder, is daarvoor de aansprakelijke persoon, althans zoolang de vader leeft; en dan slechts treedt de moeder op, als of de vader van het kindeke eer het ter wereld kwam, stierf; of ook, zoo het kindeke in ontucht ontvangen is en de vader niet bekend is, of althans voor de Overheid niet als vader geldt. Alleen bij een halven wees of een onecht kind komt de moeder, of, waar zij door haar kraam verhinderd is, iemand in haar naam en van harentwege. Hiermee in verband denkt dan ook in het burgelijke niemand er aan, de aangifte en presentatie van zulk een kindeke drie, vier weken, of soms drie, vier jaren uit te stellen. Zelfs staat hier zware straf op. Omdat de Overheid voor het leven harer onderdanen waken moet, moet ze haar nieuw geboren onderdaantjes kennen. Niet alsof een kind eerst door die aangifte burger werd, maar toch eerst door die inschrijving in de registers wordt geconstateerd, dat ook dit kindeke een burger in het land is. Twee dingen staan dus in het burgerlijke vast: 10. de presentatie geschiedt door het hoofd des gezins ; en 2^. die presentatie moet geschieden, zoo spoedig mogelijk na de geboorte.

Original

Treedt men nu echter op het erf der kerk over, dan zijn verreweg de meesten op eenmaal geheel in de war en begrijpen van dezen eenvoudigen

Original

stand van zaken niets hoegenaamd meer. Dan toch oordeelt men gemeenly k, dat er de eerste veertien dagen nog aan geen Doop gedacht kan vv^orden ; en komt men na drie, vier weken dan eindelijk met zijn wichtje aandragen, ja, dan komt de vader nog wel meê, en staat ergens in een bank of voor een stoel er op eenigen afstand bij; maar toch niet die vader, neen, de moeder is in aller oog de hoofdpersoon. Zij heeft het kindeke gedragen en gebaard, gezoogd en getroeteld. Zij heeft om het wichtje de moedersmart uitgestaan. En nu ze uit het kraambed hersteld is, en haar eerste kerkgang doet, nu brengt ze haar lieveling mee, en als ware de kerk een aanhangsel van de kraamkamer, doen moeder en baker ook bij den heilige Doop het één en al.

Original

Vroeger was dit nooit zoo. Het is pas een nieuwigheid van de laatste eeuw; maar die op de meeste menschen, die geen historie kennen, den indruk maakt, als had ze altoos zoo bestaan. En toch is dat volstrekt ^^ifY het geval. Vóór de Hervorming wierd elk geboren kindeke nog denzelfden dag, waarop het geboren was, gedoopt, gelijk dit in alle Roomsche landen nu nog het geval is, en ook ten onzent door onze Roomsche landgenooten steeds wordt jn acht genomen. Ook in de Grieksche, Luthersche, Armeniaansche kerken enz. is Doop kort na de geboorte vaste regel. En ook onze Gereformeerde vaderen maakten op dien vasten reget volstrekt geen uitzondering. Want wel hielden ze tegenover Rome staande, dat deze spoed met den heiligen Doop zijn beweegreden niet mocht hebben in de superstitie, alsof het kindeke, stierf het ongedoopt, deswege perikel aan zijn zaligheid zou lijden; maar ze hielden niettemin staande, dat, in de kerk zoowel als in den staat, deze presentatie van het kindeke terstond moest plaast hebben, en dat in elk uitstel onzerzijds een zekere onderschatting van het Sacrament des Doops school.

Original

Dat onze Gereformeerde vaderen het kindeke niet op den dag van zijn geboorte, maar meest een paar dagen later lieten doopen had dan ook al leen daarin zijn oorsprong, dat zij den heiligen Doop alleen bedienen in de „vergadering der geloovigen." Uit dien hoofde moest men dus den Doop wel uitstellen tot er zulk een vergadering der geloovigen" was. Maar als een kindeke geboren was, een Doopbediening laten passeeren, dat deden ze in hun beste dagen nooit. Vandaar dat de Dooppractijk op de dorpen gemeenlijk tot langer uitstel leidde dan in de steden, omdat in de meeste dorpen alleen des Zondags gedoopt wierd. Ook al ware het kindeke des Zondagsavonds geboren, toch kon het dan eerst acht dagen latergedoopt Iets wat velen derwijs stuitte, dat voor dorpen soms weekdoop in een beperkten dienst wierd toegelaten. In de groote steden daarentegen had men meestal ook in de weekdagen een „vergadering der geloovigen;" en vandaar dat b. v, te Amsterdam dan ook in de week op onderscheidene dagen gedoopt wierd. Niet, zooals men dit thans wil, om 's Zondags niet te rijden, maar omdat de Doop niet mocht uitgesteld. Niet het vierde gebod, maar het Sacrament dreef daartoe. En vandaar dat wie een oud geslachtregister opslaat, gelijk dit oudtijds in onze Statenbijbels wierd aangelegd en waarin men alle geboorte- trouw en sterfdagen opschreef, er bijna altoos ook de Doopdagen bij vindt aangeteekend, en wel zonder uitzondering Doopdagen, die nooit meer dan vier of vijf dagen van den geboortedag af liggen. Elk kind, dat op den Isten April geboren was, was vóór den 6den of 7den April vast gedoopt. Dat miste nooit. Nog tot omstreeks 1750 hield dit stand. En eerst na 1750, toen het geloof inzonk, het naturalisme zijn verwoesting begon, en allengs voor het Sacrament niets meer gevoeld, noch van het Verbond begrepen werd, toen eerst is de practijk ontstaan om de kinderkens drie, vier weken ongedoopt te laten liggen en te wachten op den eersten kerkgang van de moeder. Dat men thans weder van deze slechte practijk tot de goede practyk der vaderen begint terug te keeren, is uitnemend. Slechts dringe men ook hierin niet te sterk. Immers dan eerst zal deze booze practijk vallen maar dan ook vanzelf verdwynen, als het recht verstand van den Kinderdoop er bij de gemeente meer in komt. De prediking des Woords moet hier den weg bannen en elke plotselinge overgang worden vermeden. Alleen zie men wel toe, dat de voorganger ook in deze voorga, en de dienaren des Woords, de ouderlingen en diakenen terstond toonen, dat zij althans de Gereformeerde belijdenis verstaan en daarop ook, zoo God hun een kindeke schenkt, een Gereformeerde Doopspractijk bouwen.

Original

En zoo komen we vanzelf op de quaestie der presentatie terug, want alleen het laten optreden der moeder heeft deze Sacramentsverwoesting in de gemeente ingebracht, en alleen het harde, dat er schijnbaar in ligt, om er de moeder buiten te laten, maakt dat deze verkeerde gewoonte nog op zooveel plaatsen stand houdt. Er is daardoor zekere aandoenlijkheid in het spel gekomen ; men is op het gevoel gaan drijven ; de moeders hieraan eenmaal gewend; gaan er nu zekere miskenning in zien, zoo men den Doop buiten haar medewerking laat omgaan ; moeders die bij heur eerste en tweede kind er wel bij waren, vinden het nu stuitend, om heur derde en vierde kind over te geven ; en pas gehuwde vrouwkens, die voor het eerst moeder wierden, zouden zichzelf niet als vol beschouwen, zoo ook zij dit recht niet genoten. De bakers spelen hierby door haar verkeerden raad ook veelal een verkeerde rol. En zoo kost het ongelooflijk veel moeite, om een zoo vast gewortelde gewoonte er weer uit te krijgen.

Original

Toch kost het weinig moeite, om aan te toonen, dat heel de beschouwing, die aan deze moeder-practijk bij den Doop ten grondslag ligt, voor de Heilige Schrift niet kan bestaan. Naar luid der Heilige Schrift droeg niet Ava, maar Adam zijn nakomelingen in zijn lenden, en lezen we nergens dat het geslacht van Sara, maar wel dat zaad Abrahams van den Heere verkoren was. Nooit heet het Bondsvolk „de zonen van Lea" of .,de kinderen Rachels," maar altoos de kinderen Israëls. In bijna alle geslachtsregisters wordt van de moeder volstrekt gezwegen, en wordt alleen de vader genoemd. De vrouw is in de Heilige Schrift de vruchtbare akker die het zaad ontvangt, rijpen doet en de schoof draagt, maar deswege zal niemand ooit zeggen, dat het koren uit den akker komt, maar weet ieder dat het koren opschiet uit het in dien akker gestrooide korenzaad. Dienovereenkomstig en hiermee verband houdende, komt, naar luid der Heilige Schrift, de vrouw dan ook nooit anders in het huwelijk voor, dan als bijkomende bij den man. Zij is een „hulpe tegenover hem", en de man is het hoofd der vrouw in gelijken zin waarin Christus het Hoofd der gemeente is. En is dit zoo, hoe kan het dan anders dan geheel in strijd met de Heilige Schrift zijn, om in de kerke Gods den vader als bijzaak te beschouwen, en de moeder op den voorgrond te laten treden. Dat ko)t in een kerk die vergeten had, dat Christus het Hoofd der gemeente is, maar kan niet in een kerk, die deze heerlijke waarheid weer belijdt. Het ééne hangt met het andere rechtstreeks saam.

Original

En slechts dan als een „geloovige" vrouw gehuwd is met een „ongeloovigen" man, moet zij en niet de „ongeloovige" het kind presenteeren of laten presenteeren. Iets waarbij „ongeloovig" dan natuurlijk alleen beteekent : iemand die niet tot het heilig Avondmaal in de gemeente is toegelaten. De vraag is dus niet, wie het geslachtshoofd is, gelijk sommigen willen. Dan toch zou, als de grootvader leefde, altoos deze en niet de vader moeten optreden. Maar zoo is het niet. De vraag is wie de vader is, en eerst zoo de vader, en ook de moeder in kerkrechtelij ken zin geen „geloovige" is, treedt de grootvader op.

Original

Het heffen zelf ten Doop hangt hier slechts zijdelings mee samen. Wel is het altoos het natuurlijkst, dat de vader ook het kind ten Doop heffe; maar noodzakelijk is dit niet. Dat kan iets anders doen, al was het een wild vreemde, mits het slechts in naam en op last van den vader geschiede. Thans echter, nu het ten Doop heffen door de moeder zulk een taaiheid aan het uitstel van den Doop geeft, is het wenschelijk, niet door kerkelijken dwang of kerkeraadsbesluit, maar door zachte overtreding, ook al is de moeder er voorloopig nog bij, het heffen door den vader weer tot regel te maken.

Original

De quaestie over het ,,\v;iirvan gij vader [moeder] of getuige zijt", hangt hiermee rechtstreeks saam. (3mdat oudtijds de moeder er nooit bij was, staat in ons Doopf i'iiiulier dan ook de moeder niet vermeld; en bij het afdrukken der f jriiuilieren er „moeder" in te lasschen is iets wat de kerk nooit mag goedkeuren. Is echter de „moeder" er, ten gevolge van min gezondo begrippen, vooralsnog toch bij tegenwoordig, dan is er op zichzelf geen bezwaar tegen, om zich bij de Doop vragen ook tot haar te richten; hoewel het ongetwijfeld zuiverder is. zoo de moeder dit niet verlangt. Imniers in de Doopbelofte van haar man is haar eigen Doopbelofte begrepen. Zij moet als vrouw en moeder haar man het nakomen van zijn Doopbelofte mogelijk maken ; en ook de man legt die belofte af, niet als een los persoon, maar als een man, die een vrouw en in die vrouw een moeder van zijn kinderen bezit. Ook kan de vrouw nooit een tweede belofte naast die van haar man plaatsen, want in de belofte van haar man, is de hare reeds begrepen.

Original

De getuigen bij den Doop zijn niet noodzakelijk, maar even af te keuren, mits in goeden zin verstaan. Bij den burgelijken stand kan niemand een kind aangeven, dan met twee getuigen. Dit is omdat in den Burgerstaat de leugen heerscht, en dus alle waai'heid daar bevestignig vereischt. Maar zoo is het in de kerk niet. In de kerk is geen eed, en in de kerk wordt niets door getuigen bevestigd, omdat in de kerk ieder Ja, Ja en ieder weew, neen moet zijn. De vader, die een kind ten Doop komt presenteeren, behoeft dus niet door getuigen te staven, dat hij vader van dit kind en dit kind uit hem geboren is. Daarin wordt hij op zijn woord geloofd. Ook laat de Gereformeerde kerk geen peters en meters toe, in den zin, alsof een kind lichamelijk een vader en moeder, en geestelijk een peter en meter zou hebben, die dus eigenlijk meer dan zijn vader en moeder in geestelijke betrekking tot hem zouden staan. Maar wel kan een getuige optreden met het tweeledig doel: 10. om den vader bij verzuim aan zijn belofte en plicht te herinneren; en 20. om, stierf de vader vroeg weg, de zorg voor de Christelijke opvoeding van het kind over te nemen. Vandaar dat getuigen ook vaak optreden, als de vader reeds stierf, en moeten optreden, wanneer het kind buiten echt geboren werd, en er uit dien hoofde geen vader bekend is, en de moeder door haar zonde Gods Verbond heeft verbroken. Is daarentegen de ongehuwde moeder tot waarachtige boete en bekeering gekomen, zoodat de breuke van het Verbond voor haar weer hersteld is, dan kan men, ja, nog een getuige laten optreden, maar is dit niet meer noodzakelijk. Ook de ongehuwde moeder staat dan weer als „geloovige" onder de „geloovigen" en is als zoodanig tot het afleggen der belofte bekwaam.

Original

E VOTO DORDR. III. 5

Original

Maar hoe klein ook dit gebruik van getuigen onder ons zij, wat in geen geval mag geduld, is de onheilige practijk, dat iemand als getuige bij den Doop optreedt,- en als de plechtigheid is afgeloopen, voortleeft en verkeert, alsof hij geen belofte had afgelegd, en alsof al zijn taak bestond in het mogelijk maken van den Doop. Neen, de getuige heeft zich voor Gods aangezicht aan dit kindeke verbonden, en van zijn hand zal het bloed ook deze ziel geëischt worden.

Original

En nu ten slotte nog een woord over de vraag, welke verplichting de heilige Doop aan den gedoopte zelf oplegt met het oog op zijn latere kerkelijke positie. Wie buiten God rekent, zegt geene; want, zoo vraagt hij, welke verphchting zou er voor mij kunnen voortvloeien uit een daad, die mijne ouders, geheel buiten mijn voorkennis of weten, aan mij verricht hebben? Doch reeds in het burgelijke rekenen ze zoo niet. Als hun vader reeds vóór hun geboorte geld en goed verzamelde, en geheel buiten hun voorkennis of weten oorzaak van hun geboorte werd, verstaan ze later zeer goed de kunst, om hun recht op zijn erfenis te handhaven. En ook erkennen ze volmondig, dat uit hun geboorte in dit land (wat óók buiten hun keuze omging) wel terdege de verplichting voortvloeit, om later krijgsdienst te vervullen voor den aardschen koning. Feitelijk erkennen ze dus, dat reeds in hun ontvangenis en geboorte, die geheel buiten hun wilskeus of weten om ging, een zeer aanmerkelijke bepaling voor hun levenslot is gegeven, en dat hieruit zeer aanmerkelijke rechten en plichten voorvloeien, die hen binden voor de toekomst. En evenzoo nu ligt er niets onnatuurlijks in, dat God de Heere ook bepaald heeft in welke kerk iemand zou geboren en gedoopt worden, en dat geheel buiten de voorkennis, wilskeus en wetenschap van den doopeling, hierdoor verplichtingen op hem gelegd zijn, die hij heeft na te komen. Niemend kan dus ontkennen, dat uit zijn Doop voor hem de verplichting voortvloeit, om zoodra hij tot jaren van onderscheid zal zijn gekomen, te praesteeren, wat bij zijn Doop voor hem beloofd is; en die belofte houdt kort en goed in, dat hij zich bekeere van de wereld en de zonde tot het Koninkrijk des Zoons van God; van deze zijn keuze voor Koning Jezus openlijk belijdenis doe; en zich in het Sacrament des heiligen Avondmaals openlijk aansluite bij zijn volk.

Original

Een Vormsel, of iets dat daarnaar zweemt, hebben we dus in het minst niet noodig. De Doop van het kindeke is niet iets voorloopigs of onvolledigs, dat eerst later door zulk een vormsel moet worden aangevuld, maar een geheel volkomen leggen van den band. Maar wat wel geschieden moet is dat de gedoopte, zoodra hij tot jaren van onderscheid is gekomen en

Original

almeer zelfstandig mensch begint te worden, alsnu doe wat uit zijn Doop volgt. Hij is gedoopt in de onderstelling, dat hij door Gods genade reeds voor zijn Doop de kiem der wedergeboorte inde ziel had ontvangen. Maar juist daarom moet nu ook deze ivedergeboorte in bekeering openbaar worden. Is nu de wedergeboorte, een daad aan den mensch, waarbij hij zelf geheel lijdelijk voorkomt, dit is niet zoo met de bekeering. In de bekeering begint de wedergeborene te spreken, te handelen, te kiezen. Te kiezen tegen Satan en voor den Zone Gods. Daarom mag dus deze daad, die uit den Doop voortvloeit, nimmer voorgesteld, alsof men een examen onderging en na dit examen voor volleerd wierd verklaard, en op die verklaring voor het eerst zich aan de kerk vertoonde. Dit is een geheel onkerkelijke en booze voorstelling, die met tak en wortel moet worden uitgeroeid. Neen, de gedoopten komen voor als personen, die reeds ondersteld worden leden van Christus te zijn; en dus ook leden van zijn onzichtbare kerk; en voorts als personen die op dezen grond m /«e^ Fer&oncZ staande, dusver nog alleen uit hoofde van hun ouders, en nu eerst uit eigen hoofde in de kerk optreden. Daarom worden ze dan ook eerst door dit optreden uit eigen hoofde mondige leden der zichtbare en geïnstueerde kerk; maar ze worden dit, niet als ware het geestelijke hierin bijzaak, doch omgekeerd als uitvloeisel van het geestelijke. Al ons werken op de kinderen der gemeente moet dus daartoe strekken, dat ze, zoodra er wilskeuze in hen openbaar wordt, voor Christus en tegen de wereld kiezen, hun oude natuur dooden, en in een nieuw godzalig leven wandelen. Krachtens die keuze tege7i de duisternis en voor het licht, tegen het rijk van Satan en voor het Koninkrijk van den Zoon van God, zijn ze alsdan geroepen zich openlijk, met belijdenis aan het volk des Heeren aan te sluiten en deze gemeenschap met den Heere Christus en zijn volk gestadiglijk aan het heilig Avondmaal te laten bezegelen. En overmits nu dit alles onmogelijk is, tenzij ze de kerk van Christus in een tastbaren of grijpbaren vorm voor zich vinden, daarom moet dit alles tot stand komen, door het alsnu persoonlijk in verbintenis treden met een geïnstitueerde kerk. Hierbij nu ligt het meest voor de hand, dat elk doopeling op zal treden in die geïnstitueerde kerk, waarin hij geboren en gedoopt is. Een Luthersche in de Lutherse he en een Gereformeerde in de Gereformeerde kerk. Toch mag ook hierbij de gewoonte en de sleur de overtuiging niet vervangen. Elk doopeling moet beseffen, dat de kerk waarbij hij zich aansluit vergelijkerwijs de zuiverste is, gerekend naar den regel van het Woord van God. En dat wel in dien zin, dat hij niet zie op wat in de belijdenis en den wandel der enkele personen gebrekkigs zij overgebleven, maar op de belijdenis en den wandel der kerk als zoodanig. Vandaar dan ook, dat wie later

Original

tot het inzicht komt dat zijn kerk in belijdenis en wandel door een andere kerk in zuiverheid overtroffen wordt, onder de verplichting staat, de kerk waartoe hij behoort, tot die meerdere zuiverheid op te heffen, of wel, slaagt hij hier niet in, of is hij hiertoe niet bekwaam, de minder zuivere te verlaten en in de gemeenschap der zuiverste hem bekende kerk over te gaan.

Original

ZONDAGSAFDEELING XXVIII

Original

Vraag Ï5. Hoe wordt gij in bet heilige Nachtmaal vermaand en verzekerd, dat gij aan de eenige offerande van Christus, aan het kruis volbracht, en aan al zijn goed gemeenschap hebt?

Original

Antwoord. Alzoo, dat Christus mij en allen geloovigen tot zijner gedachtenisse van dit gebroken brood te etenjen van dezen drinicbeker te drinken! bevolen heeft, en daartoe ook beloofd: eerstelijk, dat zijn lichaam zoo zekerlijk voor mij aan het kruis geofferd en gebroken en zijn bloed voor mij vergoten is, als ik met oogen zie, dat het brood des Heeren mij gebroken en de drinkbeker mij medegedeeld wordt; en ten andere, dat Hij zelf mijne ziele met zijn gekruist lichaam en vergoten bloede zoo zekerlijk tot het eeuwige leven spijst en laaft, als ik het brood en den drinkbeker desHeeren (als zekere waarteekenen des lichaams en bloeds Christi) uit des dienaars hand ontvange en mondelijk geniete.

Original

Vraag' 36. Wat is dat te zeggen, het gekruiste lichaam van Christus eten en zijn vergoten bloed drinken?

Original

Antwoord. Het is niet alleen met een geloovig harte het gansche lijden en sterven van Christus aannemen en daardoor vergevinge der zonden en het eeuwig leven verkrijgen, maar ook daarbenevens door den Heiligen Geest, die te zamen in Christus en in ons woont, alzoo met zijnen heiligen lichame hoe langer hoe meer vereenigd worden, dat wij, al is het dat Christus in den hemel is en wij op de aarde zijn, nochtans vleesch van zijn vleesch en been van zijne beenen zijn, en dat wij van éénen Geest (als leden eens lichaams van ééner ziele) eeuwiglijk leven en geregeerd worden. !

Original

Vraag- 3Ï. Waar heeft Christus beloofd, dat Hij de geloovigen zoo zekerlijk alzoo met zijnen lichame en bloede wil spijzen en laven, als zij van dit gebroken brood eten en van dezen drinkbeker drinken?

Original

Antwoord. In de inzettinge des Avondmaal?, welke alzoo luidt: Be Heere Jezus, inden nacht, in den welken Hij verraden werd, nam het brood, en ah Hij gedankt had, brak Hij het en zeide: Neemt, eet: dat is mijn lichaam, dat voor k gebroken wordt. Doet dat tot mijne gedachtenis. Desgelijks 7iam Hij cok dm drinlleker, ra het tteu d(S Aror.dmaals en zeide: Deze drinkbeker is het Nieuwe Testament in mijnen bloede. Doet dat, zoo dikwijls, als gij dit brood zult eten en uit dezen drinkbeker zult drinken, zoo verkondigt den dood des Heeren totdat Hij komt. 1 Cor. 11: 23 — 26.

Original

Deze toezegging wordt ook herhaald door Paulus, waar hij spreekt: De drinkbeker der dankzegging, dien wij 'dankzeggende zegenen, is die niet eene gemeenschap des bloeds van Christus? Het brood, dat wij breken, is dat niet eene gemeenschap des lichaams van Christus? Want één brood is het: zoo zijn wij velen één lichaam, dewijl wy allen ééns broods deelachtig zijn. 1 Cor. 10: 16, 17.

Original

EERSTE HOOFDSTUK.

Original

En als de ure gekomen was, zat Hij aan, en de twaalf apostelen met hem.

Original

Luc. 22: 14.

Original

Van den heiligen Doop schrijdt de Catechismus op natuiuiijke wijze voort tot het heihg Avondmaal. Beide Sacramenten toch staan met elkander in natuurlijk verband. Dit verband plachlen sommige ouden aan te duiden door den heiligen Doop het Sacrament van de geboorte des levens en het heilig Avondmaal het Sacrament van de voeding des levens te noemen. Een onderscheiding, die, hoezeer er een ware zijde aan is, toch op Gereformeerd terrein niet dan onder voorbehoud mag worden overgenomen. Immers deze voorstelling van een Sacrament des ontstaans en der voeding van het nieuwe leven, gaat wel door op Roomsch, en ten deele ook op Luthersch, standpunt, maar niet op Gereformeerd terrein.

Original

Leer ik toch met de Roomsche kerk dat het nieuwe leven der wedergeboorte door den heiligen Doop ontstaat, en door de Communie gevoed wordt, dan is de gemaakte onderscheiding alleszins juist; en ook voor den echten Lutheraan, die de wedergeboorte wel niet aan den Doop bindt maar toch ook onder, met en in den Doop laat tot stand komen, gaat deze onderscheiding door. Maar niet alzoo voor den Gereformeerde. Deze immers belijdt dat de wedergeboorte aan den Doop voorafgaat en dat in den Doop een heel andere genade wordt toegebracht, namelijk de inplanting in de geloofskiem van den zin en het vermogen voor de gemeenschap der heiligen. Voor ons is dus het Sacrament van den heiligen Doop niet het Sacrament van het ontstaan des nieuwen levens, daar het niet de wedergeboorte te weeg brengt, maar de reeds te weeg gebrachte wedergeboorte bezegelt en verrijkt. „Bad der wedergeboorte en der vernieuwing door den Heiligen Geest" heet de Doop in Titus III: 5, niet alsof het Doopwater deze geestelijke daad veroorzaakte, maar omdat do Doop den zondaar als een wedergeborene en geroepene tot vernieuwing des levens in de kerk openbaar maakt. Men kan dus wel zeggen, dat de heilige Doop een Sacrament is, dat in verband staat met de geboorte des nieuwen levens, en dat het heilig Avondmaal het nieuwe leven voedt; maar men kan niet den Doop het Sacrament der geboorte noemen, in gelijken zin, waarin het heilig Avondmaal het Sacrament der voeding heet.

Original

Onze Nederlandsche geloofsbelijdenis wendt deze zegswijs dan ook al-

Original

ZOND. XXVIII, HOO FDSTUK I. 71

Original

leen bij het heilig Avondmaal aan; niet bij den heiligen Doop. Ze zegt er van: „Wij gelooven en belyden, dat onze Zaligmaker Jezus Christus het Sacrament des Heiligen Avondmaals verordend en ingesteld heeft, om te voeden en te onderhouden degenen, die Hij aireede wedergeboren en in zijn huisgezin, welke is zijne kerke, ingelijfd heeft. Nu hebben degenen, die wedergeboren zijn, in zich tweederlei leven : het ééne lichamelijk en tijdelijk, hetwelk zij van hunne eerste geboorte medegebracht hebben, en is alle menschen gemeend; hot andere is geestelijk en hemelsch, hetwelk hun gegeven wordt in de tweede geboorte welke geschiedt door 't Woord desEvangeliums, in de gemeenschap des lichaams van Christus; en dit leven is niet gemeen dan alleen den uitverkorenen Gods. Alzoo heeft ons God tot onderhouding des lichamelijken en aardschen levens aardschen gemeen brood verordend, hetwelk daartoe dienstelij k is, en is allen gemeen zoowel als het leven. Maar om het geestelijk en hemelsch leven te onderhouden, hetwelk de geloo. vigen hebben, heeft Hij hun gezonden een levendig brood, dat van den hemel nedergedaald is, te weten Jezus Christus, dewelke het geestelijk leven der geloovigen voedt en onderhoudt, als Hij gegeten, dat is toegeëigend en ontvangen wordt door het geloove in den geest."

Original

Toch moet ook deze uitspraak onzer belijdenis met zekere beperking opgevat. Doel toch onzer Confessie is niet, het heilig Avondmaal voor te stellen als de voeding des nieuwen levens, zoodat hiermee elke andere voeding zou zijn buitengesloten. Naast het heilig Avondmaal staat veeleer allerlei ander middel, waardoor God Almachtig zijn wedergeborenen sterkt en voedt. Hij doet dit door het Woord; Hij doet het door de inwerkingen van den Heiligen Geest; Hij doet het door het mysterie des gebeds; Hij doet het door de gemeenschap der heiligen; Hij doet het door den strijd des levens en d'en geheimzinnigen zegen die in de smart schuilt. Kortom dengenen die God liefhebben en naar zijn voornemen geroepen zijn, werken alle dingen mede ten goede; en al wat ten goede medewerkt, voedt en sterkt het nieuwe leven der wedergeboorte. Slechts in zooverre dus is het heilig Avondmaal het Sacrament der voeding, als in het Sacrament van Godswege een middel is ingesteld, waaraan een bijzondere genade verbonden is, en waarin de goddelijke kracht ter sterking zich het machtigst openbaart. En overmits nu in dat Sacrament „het eten van het brood en het drinken van den drinkbeker" symbolisch in verband staat met het eten van brood en het drinken uit den drinkbeker ter onderhouding van ons aardsche leven, komt bij geen middel zoo strek als bij het heilig Avondmaal deze goddelijke voeding van het ons ingeschapen nieuwe leven uit.

Original

Intusschen, hoe duidelijk de verwijzing naar de geboorte en de voeding des nieuwen levens ook spreke, toch dient het verband tusschen den heiligen Doop en het heilig Avondmaal nog nader toegelicht. Onze Doop, in de eerste dagen van ons leven aan ons toegediend, is het duidelijkste teeken van het allesbeheerschende feit, dat ons zielsbestaan en de gesteldheid onzer ziele niet in hoofdzaak bepaald worden door onze ivüskeuse, maar dat er op en in ons werkt een werk van den almachtigen God. Niet eerst op volwassen leeftijd, als wij tot jaren van onderscheid zijn gekomen, gaan wij ons voor God stellen, om alsnu eerst het voorwerp zijner genadige zorge te worden ; maar lang eer wij aan Hem dachten, heeft Hij aan ons gedacht, ons bewerkt en ons verrijkt door genade. Achter het eerste oogenblik, waarin gij aan God gingt denken of iets voor uw God gingt doen, lagen maanden en jaren, waarin uw God reeds aan u had gedacht en velerlei dingen gedaan had voor u. Evenals in uw aardsche geboorte Gods bestel alles, en uw eigen verzinning of wilkeuze letterlijk niets was, zoo ook is bij dit geestelijk werk, de daad Gods aan u en voor u uitgegaan, zonder dat gij er iets van wist, er iets aan kondt toebrengen of er u met uw wilskeuze in kondt mengen. Gij waart ganschelijk lijdelijk, onwetend en willoos, en de handeling, de wetenschap en de wilskeuze ging geheel en eeniglijk uit van uw God. Gelijk de pottenbakker het leem kneedt, zoo waart gij in de hand van uw God als een lijdelijk schepsel, en Hij deed met u naar zijn goddelijk welgevallen. En al verkoost gij nu in uw boozen zin duizendmaal, om niet wedergeboren te zijn, als uw God u eenmaal wedergeboren heeft, dan zijt ge dit, en ge zijt het met een onverliesbare genade, zoodat het vroeg of laat bij u tot bekeering komen moet. En zelfs uw bewustzijn en uw wil, waarmee ge in deze bekeering moet ingaan, staan niet in uw macht, maar het is %iio God die met almachtige en onweerstandelijke genade in uw bewustzijn anderegedachten inbrengt en uw wil ombuigt en overbuigt naar zijn raad. Ook uw bewustzijn is zijn creatuur, en ook uw wil is creatuurlij k aan Hem onderworpen. Zijns is en blijft altoos de daad; en uw daad kan nooit anders ten goede zijn, dan voor zooveel ze in een daad van Gods zijde gegrond is, en uit die daad Gods, als een stengel uit den wortel opspruit.

Original

Dit alles nu ligt schoon en volheerlijk afgebeeld in den lijdelijken Doop En daarom zegge niemand dat de Doop der volwassenen het eigenlijke is en de Kinderdoop slechts een toepassing van dezen Doop op het kindeke. Neen, omgekeerd is de heilige Doop alleen bij het kleine kindeke de eigenlijke Doop, en kan de Doop aan volwassenen nooit anders dan door accommodatie, in geval van noodzakelijkheid, worden toegediend. Immers heel dit beeld van een lijdelijk creatuur, dat zonder iets te denken of iets

Original

ZOND. XXVIJI. HOOFDSTUK I. 73

Original

te willen, almachtig door zijn God bewerkt, wordt, vindt ge alleen in den Kinderdoop. Dat kleine wichtje dat ten Doop geheven wordt is nog een een geheel hulpeloos creatuurtje. Het weet niet waar het is; het kent zijn vader noch moeder; het heeft van eenig geestelijk begrip nog niet de allergeringste kennis of wetenschap; willoos en bewusteloos wordt het op de armen der liefde naar de Doopvont gedragen. En juist nu in die werkeloosheid, die willoosheid en gedachteloosheid van dit kindeke bij den Doop, ligt op het schoonst en zuiverst de rijke gedachte uitgesproken, hoe in heel het werk der genade God voorgaat, God de Heere de Doener en Bewerker is, en hoe alles wat ons van Gods zijde overkomt, niet het resultaat is van ons bidden, willen of denken, maar alleen en eeniglijk van zijn trouwe Vader zorge.

Original

Maar juist daarom moet dan op het Sacrament van den heiligen Doop ook een tweede Sacrament in het heilig Avondmaal volgen. Zij het toch al, dat ons aardsche leven begint met ons bewusteloos en willoos te vinden, toch schuilen in dit bewusteloos en willoos wicht de kiemen van een bewustzijn, dat straks uit zal komen, en van een wil die straks werken gaat. En zoo ook is het met dit nieuwe leven der genade. We ontvangen het wel zonder ons toedoen en huiten ons weten, als willooze en bewustelooze creaturen, maar toch ook in dit nieuwe leven liggen de kiemen voor een helder bewustzijn, dat in het geloof openbaar zal worden en voor een krachtige wilsuiting, die in werken der dankbaarheid schitteren zal. Er is dus een overgang uit den bewusteloozen en willooze toestand in een toestand met bewustzijn en wil. En strekt nu de heilige Doop om dien eersten toestand van bewusteloosheid en willoosheid in het kleine kindeke te symboliseeren ; daarnaast moest het symbool van het bewuste en lüillende leven staan in het Sacrament van het heilig Avondmaal. Vandaar dat diezelfde persoon, die naar den Doop gedragen werd, naar het Avondmaal zelf op eigen beenen gaan moet. Verscheen hij bij den Doop als onmondige, hier bij het Avondmaal treedt hij op als een mondig gewordene. Werd bij den Doop door anderen voor hem gehandeld, hier handelt hij zelf. School bij den Doop de persoon des menschen nog in het sluimerend kindeke, hier treedt de persoon zelf op. Kortom, was het bij den Doop nog het kindeke in de windselen, hier bij het Avondmaal zijn die windselen afgeschud, en wordt de gerijpte persoonlijkheid openbaar in het midden der gemeente.

Original

Hadden we enkel het Sacrament des heiligen Avondmaals, dan zou de indruk van het kerkelijk leven Pelagiaansch zijn, alsof de daad des menschen de eerste levenskiem zette, en alsof het doen Gods eerst op de wilskeuze des menschen volgde. En daarom moet aan het heilig Avondmaal

Original

de heilige Doop voorafgaan, om duidelijk te doen uitkomen, dat er achter de eerste daad des menschen altoos een geheimzinnig en verborgen werk van Gods genade ligt. Maar óók, hadden we alleen het Sacrament van den heiligen Doop, dan zou de indruk van het kerkelijk leven alle geloof en bekeering afsnijden; dan ware er niets in de zake der zahgheid dan dit verborgen werk Gods ; en zou het staan als ware het niet de bestemming van dat nieuwe leven om ook in de wilskeuze en de geloofsbetuigingen van Gods kinderen uit te komen. En daarom moet op den heiligen Doop steeds het heilig Avondmaal volgen, om duidelijk te doen uitkomen, dat .God zaait, maar dat uit dat zaad „stengel, blad en bloem" naar buiten moet treden in het geloof en in de heilige actie van den wedergeborene. Zoo is er dus tweeërlei Sacrament, gelijk er ook op den akker een tijd van saaien en een tijd van oogsten is. Want God is het, die het zaad der wedergeboorte in onze ziele uitstrooit, maar diezelfde God wil te zijner tijd ook van dat uitgestrooide zaad de volle schoven in zijn schuur saambrengen. Er is een lente, waarin het leven ontkiemt, maar ook een herfst waarin het leven zijn vrucht voldragen heeft. Niet natuurlijk alsof God alleen zaaide, en alsof de mensch nu dit uitgestrooide zaad tot rijpheid bracht. Neen, evenzeer als in het natuurlijke, is ook in het geestelijke God de Heere de Almachtige, die het zaad besproeit met zijn regenen koestert door de warmte zijner zon; maar de vracht van die al voortgaande genadewerking moet dan toch zijn, dat de eerst verscholen zaadkorrel ontkiemt, zijn stengel uitschiet en uitbot; en zoo ook moet bij een gedoopte, niet zonder, maar onder deze genadewerkingen, het kind Gods allengs uitkomen, tot de kerke Gods weten mag, dat ook hij alsnu persoonlijk gelooft. En dat geschiedt door zijn toetreding tot het heilig Avondmaal.

Original

Op dit verband worde streng gelet.

Original

Er volgt toch uit, dat het niet aan uw believen staat, of ge na gedoopt te zijn, al dan niet aan het Avondmaal wilt gaan. Als ge tot jaren van onderscheid zijt gekomen, zijt gij niet vrij meer om te doen wat ge goed vindt of te laten wat u niet aanstaat. Neen, ge hebt, als ge volwassen wordt reeds een verleden achter u en dat verleden bindt u. Zoomin een kind in het aardsche leven, wanneer het 15 of 16 jaar is geworden, vrij man is om nu eens te gaan uitmaken, of hij zijn vader en zijn moeder wel als zoodanig erkennen zal ; of hij wel gezind is hun naam te voeren ; te leven in hun stand; en gebonden te zijn door de banden des bloeds aan zijn zusters en broeders en verdere verwanten ; maar in alle deze banden vastligt, en hier niets aan veranderen kan of mag, omdat, eer hij kiezen kon, een ander voor en over hem beschikt heeft; — evenmin mag een gedoopte,

Original

ZOXD. XXVIII. HOOFDSTUK I. 75

Original

als hij op jaren komt, zich aanstellen, alsof hij nooit gedoopt ware, of ook als hadden zijn ouders geen recht gehad, om hem dien Doop te laten toedienen. Uiv ouders hadden macht over u, omdat God macht over u had ; en elke voorstelling alsof nw ouders u eerst hadden moeten vragen, of ge gedoopt wildet zijn, en dus uw Doop tot later hadden moeten uitstellen, is in den diepsten grond niets dan een loochening van de macht en het zeggenschap, dat uw God over uw lot en uw leven en heel uw persoon heeft. Hij heeft, zonder u te vragen, of ge dit goed vondt, u die bepaalde ouders geschonken. Hij heeft aan die ouders den last gegeven, om u, naar eisch van zijn Woord, reeds als klein kindeke den Doop toe te dienen. En voor zoover uw ouders hierbij naar den eisch van Gods Woord te werk gingen, bindt dus hun daad ook u, en mist ge elk zedelijk recht, om u aan de gevolgen van hun daad te onttrekken. Formeel hebt ge dat recht natuurlijk wel, want uitwendig zal niemand u dwingen, om uw Doop gestand te doen, en de burgerlijke rechter zal er geen vonnes over slaan, zoo ge in gebreke blijft om de aangegane verbintenis na te komen. Maar voor God hebt ge die vrije keuze niet. Zijns was de raad en het bestel, dat ge in dat bepaalde huisgezin moest geboren worden, en dat naar den legel van dat gezin de Doop u in die bepaalde kerkformatie zou worden toegediend. Kunt ge nu van achteren aantoonen, dat uw ouders, toen zij u lieten doopen, in strijd met Gods Woord handelden, dan natuurlijk is hun daad voor u niet langer verbindend. Maar ook, moet ge toegeven, dat uwe ouders toen ze u ten Doop hieven, slechts den plicht volbrachten, dien God hun oplei, en dat ze gezondigd zouden hebben en voor Hem schuldig gestaan, zoo ze dit hadden nagelaten, dan is de rechtsgeldigheid der door hen aangegane verbintenis ook te uwen' opzichte boven eiken twijfel verheven, en zijt gij even stellig gehouden, om de gevolgen van uw Doop te aanvaarden, als een kind gehouden is den naam te dragen van den vader waaruit hij geboren werd.

Original

De band die Doop en Avondmaal verbindt is dus niet een band, die naar wilkeur door u kan erkend of ontkend worden. Als gedoopte zijt ge, zoodra ge tot jaren van onderscheid zijt gekomen, ten Avondmaal gehouden. Natuurlijk niet in uitwendig formeelen zin, alsof iemand zeggen kon: „Ik ben als kind gedoopt; nu ben ik tot jaren van onderscheid gekomen; alzoo ga ik thans naar het Avondmiial." Dan toch zou de kerk voor de toetreding tot het heilig Avondmaal niets te doen hebben, dan te constateeren, dat iemand gedoopt was en den ouderdom van, zeg, zestien jaren bereikt had. Met een doopacte en geboorteacte in de hand zou dan een iegelijk de toetreding tot het heilig Avondmaal kunnen forceeren.

Original

Neen, de zaak ligt geestelijk. Ge wordt gedoopt, in de onderstelling dat

Original

ge wedergeboren zijt. Ge hebt dus van kindsbeen af, in luiis en op school, ook al merkt ge van uw wedergeboorte nog niets, u voor uzelven te beschouwen als een kind, waarin die wonderdaad Gods geschied is. En zoodra ge tot rijper jaren komt, en als nu kennisse des Evangelies erlangt, hebt ge, als ook tot u zelven gericht, de roepstem tot bekeering aan te hooren, en die roepstem op te volgen. Niet om te zeggen: „Een zondaar kan zich niet bekeeren;" maar om aldus tot uzelven te spreken: „Indien het waar is, wat mijn Doop onderstelt, dat ik reeds als klein kindeke door Gods genade wierd wedergeboren, dan is in mij dat leven aanwezig dat thans in bekeering moet uitkomen." En overmits de daad des geloofs en bekeering, wel lang sluimeren kan, maar toch eindelijk het oogenblik moet vinden, waarin ze tot besliste keuze komt, en deze keuze voor God en menschen uit doet" komen, rust dus op u de verplichting, om, zoodra ge volwassen zijt, deze besliste keuze niet uit te stellen; maar om tot de gemeente Gods te gaan; u persoonlijk bij haar opzieners aan te melden; alsnu in het midden der gemeente uitte spreken, dat gij als een gedoopte, en dus wedergeborene nu ook persoonlijk, bewust en met uw wil tegen de wereld en voor Christus wilt kiezen hem aanvaardt als uw Heiland; u aansluit aan zijn volk; en voorts de bezegeling van deze besliste keuze vraagt in het heilig Avondmaal.

Original

Gelijk dus de heilige Doop de wedergeboorte onderstelt, zoo onderstelt het heilig Avondmaal de bekeering; en zoo min de kerk het heilig Avondmaal ooit anders dan op onderstelling van bekeering mag uitreiken, zoomin mag iemand het heilig Avondmaal anders dan op onderstelling van bekeering aannemen. Maak den band los, die Doop en iveder geboorte verbindt, en uw Doop ontaardt in een vormelijke, kerkelijke plechtigheid en is geen Sacrament meer. Maar ook, wind los den band die het heilig Avondmaal aan de bekeering hecht, en vw Avondmaal is op staanden voet ontheiligd, wordt zinloos en houdt op een Sacrament te zijn.

Original

Dat velen ook in onze dagen weigeren ten heiligen Avondmaal te gaan, op grond dat ze zich zelve nog niet als bekeerd beschouwen, is derhalve op zichzelve volkomen juist gezien; en een iegelijk die hiertegen ingaat met te zeggen, dat bekeering voor de toetreding tot het heilig Avondmaal niet noodig zou zijn, schendt de heiligheid en het karakter van dat tweede Sacrament; even gelijk een iegelijk die den Doop bedient of vraagt, zonder de wedergeboorte te onderstellen, te kort doet aan de heiligheid van het eerste. We zeggen daarom in het minst niet dat het wegblijven van hel heilig Avondmaal te verschoonen is. Integendeel een iegelijk die wedeigeboren en gedoopt is, moet zich bekeeren zoodra hij tot jaren van onderscheid komt, en moet, na zich van het rijk der duisternis bekeerd te hebben tot het koninkrijk van den Zone Gods, ook begeven ten heiligen Avondmaal. De fout ligt dus niet daarin, dat zulke personen niet ten Avondmaal gaan, maar hierin, dat ze zich niet hekeeren, en de positie van een onbekeerde, die volwassen is, in de kerke Gods mogelijk achten. En dit nu is niet zoo. Een volwassen onbekeerde, is in de kerke Gods in tegenspraak met zich zelf en met den eisch zijns Heeren.

Original

Doch op dit gewichtig punt wordt teruggekomen bij de behandeling van de 81ste Vraag. In dit artikel was het er ons alleen om te doen, omduidelijk in het licht te stellen, dat zoowel het heilig Avondmaal als de heilige Doop een vaste geestelijke onderstelling heeft, waarvan het nooit mag worden losgemaakt. De tweeheid van het Sacrament ligt dus in de tweeerlei stadiën van het geestelijk leven. Was er alleen ivedergehoorte, zonder een daaruit volgende, maar daarvan te onderscheidene bekeering, zoo kon er maar één Sacrament, dat van den heilihen Doop zijn. En zoo ook, was er alleen bekeering, zonder een daaraan voorafgaande en dus daarvan te onderscheiden wedergeboorte, zoo zou er eveneens slechts één Sacrament het Sacrament des heiligen Avondmaals zijn. Nu daarentegen het geestelijk leven in twee stadiën zich beweegt; ontstaat inde ivedergehoorte,m.SiSiV pas uitkomt in de bekeering, nu moesten er ook twee Sacramenten zijn: het Sacrament des Doops als zegel der iveder geboorte, en het Sacrament des Avondmaals, als zegel der bekeer ing ; en zulks wel met dezen geestelijken rechtsband, dat evenals de wedergeborene verplicht en gehouden is om tot bekeering te komen, zoo ook, en even op dezen zelfden grond, elk gedoopte gehouden en verplicht is, om zoodra hij tot jaren van onder scheid komt zich te begeven ten heiligen Avondmaal. Of hij dit doen zal bij dözelfde kerk waarin hij gedoopt is, blijft een andere vraag. Een persoon die Roomsch gedoopt wierdt, is in het afgetrokkene verplicht en gehouden, om, zoodra hij volwassen is, de onzuiverheid der Communie in te zien, en naar Gods ordinantie het heilig Avondmaal te zoeken en niet de Mis. Juist toch omdat het hier volwassen personen geldt mag het oordeel des onderscheids niet verzaakt worden.

Original

Doch dit nu daargelaten, komt het er hier in hoofdzaak op aan, het heilig Avondmaal nooit buiten verband met den heiligen Doop te beschouwen. Iemand die niet wedergeboren en gedoopt is, kan zich niet bekeeren, en kan dus ook niet ten heiligen Avondmaal opgaan. Elke poging dus om het heilig Avondmaal te bespreken in de onderstelling, dat de leden der gemeente in massa onwedergeboren zijn, leidt tot niets; want wat niet wedergeboren is, kan tot geen bekeering komen, en de onbekeerde heeft geen plaats aan den heiligen Disch. Waaruit blijkt dat de

Original

goede Avondmaalspractijk niet kan terugkeeren, afvorens in de gemeente de rechte belijdenis van den Kinderdoop hersteld zij, en op de catechisatie, in het huisgezin en op onze scholen de gedoopte kinderen als reeds zijnde wedergeboren worden bejegend, en op grond van die ondei'stelde wedergeboorte de eisch der bekeering rusteloos tot hen ^-ebraclit worde.

Original

TWEEDE HOOFDSTUK.

Original

Gij kunt den drinkbeker des Heeren niet drinken, en den drinkbeker der duivelen; gij kunt niet deelaclitig zijn der tafel des Heeren, en der tafel der duivelen.

Original

1 Cor. K): 21.

Original

Omdat de heilige Doop het Sacrament is der Wedergeboorte en het heilig Avondmaal het Sacrament der Bekeerivg. moest wel de Doop het gemeenschappelijk Sacrament voor h^el de zichtbare kerk op aarde blijven, maar omgekeerd het Avondmaal de splitsing der ééne wereldkerk in tal van Belijdeniskerken volgen. Dit komt daar vandaan dat de loedergeboorte een verborgen daad Gods in de ziel is, die buiten onze wetenschap omgaat maar de bekeering een daad, waarin de wedergeborene meewerkt, en die dus uitkomt in belijdenis en wandel. God Drieöenig kan in alle kerken kinderkens wederbaren ten leven, maar deze wedergeborene kinderkens kunnen niet in elke. kerk tot zuivere belijdenis komen. Voor het werk der wedergeboorte zijn allen dus één en lotgemeen, maar voor de daad der bekeering loopen ze uit elkander. Daarbij volgt elk gedoopte in den regel de kerk, waarin hij geboren werd, en zoekt dus ook, na bekeering, in die kerk den toegang tot het heilig Avondmaal. Hieruit nu verklaart het zich, dat het veschil in belijdenis weinig invloed op den Doop heeft geoefend, maar daarentegen zeer sterken invloed heeft gehad op de bediening van het heilig Avondmaal. Wie de Mis en Communie, in de Roomsche kerk, vergelijkt met een Calvinistische Avondmaalsviering; of ook den altaarsdienst, in de Engelsche bisschoppelijke kerk, met het ronddragen van brood en wijn heel de kerk door, in het zuiden van Frankrijk, kan zich nauwelijks voorstellen, dat deze geheel uiteenloopende plechtigheden, alle pogingen zijn om het ééne zelfde Nachtmaal des Heeren te vieren.

Original

Reeds in den naam, dien dit tweede Sacrament draagt, komt dit uit.

Original

Immers bij het eerste Sacrament staat de naam van Doop vooralle kerken op aarde vast. In Oost of West, in Azië, Europa of Amerika in de eerste, de tiende of negentiende eeuw altoos hoort ge, onder alle hemelstreek, van Dooj) spreken. Maar met het tweede Sacrament staat dit heel anders. Dat heette achtereenvolgens Eucharistie, Saamvergadering (Synaxis), Mysterie, Offerande, Liturgie, Communie, Mis, Tafel des IIeeren,Verbondsdisch, heilig Avondmaal, enz. Hier ontbreekt dus alle eenstemmigheid, en kon zelfs een tijdlang ongemerkt een verwarring tusschen het heilig Avondmaal en de Agape of het Liefdemaal intreden.

Original

Reeds de Nieuw-Testamentische wijze van uitdrukking gaf hiertoe aanleiding. Terwijl toch het Nieuwe Testament voor het eerste Sacrament zoogoed als altoos den vasten term van Doop bezigt, ontbreekt er in de schriften der Evangelisten en Apostelen een vaste uitdrukking voor het tweede Sacament. 1 Oor. XI: 20 spreekt van des Heeren Avondmaal; 1 Cor. X: 21. van de Tafel des Heeren; Hand. XVI: 34 van de tafelen; 1 Cor. X: 3, 4, 16 van b7'Ood en wijn; 1 Cor. XI: 26, 27 van een eten en drinken; en Hand. XX: 7 van broodbreken, terwijl de Evangelisten ons wel de zaak voorstellen, maar zonder er een bepaalden naam aan te geven.

Original

Dit had tweeërlei oorzaak. Vooreerst toch was de Doop een aansluiting aan een destijds bestaande inrichting, die onder de proselieten reeds een vasten naam had, en door Johannes den Dooper van algemeene bekendheid was geworden; terwijl omgekeerd iiet heilig Avondmaal zich wel aansloot aan een deel van de Paasch ceremoniën, maar zonder dat dit deel der Paaschplechtigheden een eigen naam droeg. En ten andere zie men niet voorbij, dat de heilige apostelen vergelijkenderwijs zeer veel over den Doop spreken, en zeer iveinig over het Avondmaal. 1 Cor. X en XI daargelaten, komt er in heel de apostolische verzameling eigenlijk niets bepaalds over het Avondmaal voor.

Original

Dit lag in den aard der zaak. De Doop toch trad bij de stichting der kerken uit Joden en Heidenen gedurig op den voorgrond, en de apostolische werkzaamheid was juist schier uitsluitend op dit s^fc/ï^ew van kerken gericht. Zoo trok niet het Avondmaal, maar juist den Doop de grenslijn tusschen het Christelijk en buiten-Christelijk erf, en was het dientengevolge volkomen natuurlijk, dat de heilige apostelen, die rusteloos op deze diepgaande tegenstelling te wijzen hadden, gedurig op den Doop komen maar voor het Avondmaal, dat binnen den kring der reeds geslichte kerken wierd gehouden, zich betrekkelijk weinig uitlaten. Niet Schriftuurlijk gezag, maar kerkelijk gebruik heeft daarom in de onderscheidene kerken den naam voor dit tweede Sacrament bepaald; en vandaar dat de'Reformatie der 16e eeuw, die uit de toemalige kerk onder Romes hiërarchie den naam van Drxyp voor het eerste Sacrament onveranderd overnam, voor het tweede Sacrament tot een eigen keuze genoopt wierd. Noch Mis, noch Communie kon in de Gereformeerde kerken overgaan, en men heeft zich toen beijverd om zich ook in de naam keuze voor dit Sacrament zooveel mogelijk aan de Heilige Schrift te houden. Vandaar dat sedert de Reformatie de naam van Avondmaal of Nachtmaal meer inheemsch werd; maar zonder toch ooit in vast gebruik te komen. Zelfs nu nog bezigt het volk des Heeren voor dit tweede Sacrament allerlei naam. Men vraagt: wanneer er Bediening is; men verzoekt toegang tot hei heilig Avondmaal; men heeft aangezeten aan den Verboyidsdisch ; men voelt zich gesterkt door de Bondszegelen ; men spreekt van de Tafel of den disch des Heeren; van den Disch des Nieuwen Verbonds en zooveel meer. Van deze namen is Avondmaal of Nachtmaal thans het meest gangbaar, niet omdat er juist in dat avond, en nacht iets bijzonders school en alsof een Verbondsdisch bij kunstlicht op den avond van Goeden Vrijdag aangericht, een meerdere heerlijkheid bezitten zou, maar omdat er een historische herinnering aan de instelling van dit tweede Sacrament in deze vermelding van de ure der duisternisse naklinkt. Het was i)i den nacht toen hij verraden wierd. En overmits nu in den naam van het Sacrament gaarne iets geheimzinnigs gezocht wordt, spreekt men liever van een '■rojidmaa} dan van een maaltiid, en nog liever van naciitmsia,], wanende daardoor de zaak nog mysterieuser uit te drukken. Iets wat intusschen niet belet, dat dit Avondmaal of Nachtmaal thans allerwege juist o^errfa,^ wordt gehouden, en in verreweg de meeste kerken zelfs des morgens.

Original

Met de liefdemalen of Agape 's die men onder enkele sekten weer heeft zoeken in te voei-en. staat dit tweede Sacrament daarentegen slechts in zeer ïtitivendig verband. Deze Agape 's waren toch niets anders dan gemeenschappelijke maaltijden, waaraan zoogoed als de geheele gemeente gemeenschappelijk spijsde; niet om het Sacrament te bedienen, maar om voedsel tot zich te nemen. Dit hing saam met den oorsprong der eerste kerken, na Christus' hemelvaart. Deze kerken waren oorspronkelijk klein in ledental ; zoo klein, dat er aan het bouwen van kerken nog niet gedacht wierd, en de samenkomst der gemeente aan huis bij ee nder broeders wierd gehouden, die in zijn huis een groote zaal ot]daar naast een schuur had. Nu sprak het vanzelf, dat in dien eersten bezielden tijd van het openlijk optreden der Christelijke kerk, die eenlingen, die den groeten stap gewaagd hadden, behoefte gevoelden, om elkaar dagelijks te zien, te spreken, en zich door elkanders bijzijn te sterken. Een behoefte die nog te eer op

Original

kwam in de Oostersche wereld, waar alles gewoon is buiten de deur te leven, en men veel meer dan bij ons in het Noorden en Westen, toch gewoon is elkaar op straat of in publieke lokalen te ontmoeten. Zoo kon het niet anders, of in de meeste kernen kwam men niet alleen des Zondags, maar ook op de andere dagen der week saam. En als men saam kwam, dan was het niet. om een predicatie aan te hooren, en dan weer huiswaarts te keeren, maar om, na volbrachten arbeid, het overige van den dag in broederlijke gemeenschap te doorleven. Vandaar dat men aan het denkbeeld ingang schonk, om niet eerst thuis te eten en dan kerkwaarts te gaan, maar om elk in een korf zijn spijs meê te dragen en saam in de huiskerk te avondmalen. Wat men aan vruchten, brood, toekruiden en wijn dan saam had gebracht, wierd aan één disch opgediend, en zoo heerschte er aan tafel zeker communisme; want, arm of rijk, 't zij men veel of weinig had meegebracht, een ieder at en dronk van den gemeenschappelijken disch; de ouden met de jongen, de mannen met de vrouwen; de heeren en hun slaven. Dit nu noemde men een Agape, d. w. z. Liefde omdat in zulk een gemeenschappelijken disch, de band der liefde, die hen saam verbond, tot de schoonste uiting kwam. Gelijk nu nog de huisdisch voor elk gezin de dagelijksche openbaring is van de saamhoorigheid dezer personen tot eenzelfde gezin is; en men bij corporatie en vereenigingen er vanouds prijs op stelde, om een enkel maal in een gemeenschappelijken disch, de eenheid die saambond, te openbaren; zoo ook voelden deze eerste Christenen oen drang in zich, om telkens en telkens weer saam aan een zelfden disch aan te zitten, en alzoo den liefdeband die hen saambond, te doen uitkomen, en in het uitkomen van dien liefdeband te genieten.

Original

Maar natuurlijk, in dien zin kon zulk een Agape slechts zeer kort stand houden; dat ging alleen zoolang de gemeenten nog zeer klein waren, en in de kleiiie gemeenten nog het eerste vuur der heilige liefde zacht en helder gloorde. Een ideale toestand, dien God slechts een koi'te wijl aan zijn kindei'en gunde, maar waar de zonde helaas maar al te spoedig haar somber floers over heen wierp. Zoodra toch de kerken grooter werden en meer allerlei vreemde geesten binnendrongen, en het eerste heilige vuur verkoelde, en wereldsche gedachten weer binnendrongen, school natuurlijk in deze Agape's een zeer ernstig gevaar. Het gevaar namelijk, dat deze liefdemalen hun geestelijken toon verloren; dat onbescheiden geesten misbruik gingen maken van dit intieme saamleven; en dat de mildheid waarmee spijs en drank wierd voorgezet verleidde tot brasserij en dronkenschap. Reeds in Paulus dagen was het in de kerk van het weelderige Corinthe daartoe gekomen, en daarom is het dat de heilige apostel in zijn

Original

E VOTO DORDR. III. 6

Original

eersten zendbrief met zoo heiligen toorn tegen dit gruwelijk kwaad ingaat en de leden der Corinthische gemeente bezweert, om aan deze, thans onbruikbaar geworden Agape's onverwijld een einde te maken, weer als vanouds ieder thuis te eten en te drinken; en in de kerkzaal waar men saanikwam, niets te houden dan den disch des Heeren, zonder een eigenlijken maaltijd waar men zijn honger en dorst bevredigde.

Original

Het schandelijke van den toestand, waarin deze Agape's de kerk van Corinthe brachten, wierd namelijk nog daardoor verhoogd, dat met zulk een Aga2)e gemeenlijk een Nachtmaalsviering gepaard ging. Niet in stijf plechtigen vorm, maar los en vrij. Als men saamkwami moest ook gedachtenis van 's Heeren dood gehouden, en zoo brak men het brood, en liet dit gebroken brood en den gebenedijden beker rondgaan, en heel de gemeente verloor zich een oogenblik in de aanbidding van het mysterie van Jezus' kruis. Dan bad men. Men zong. Men las. Men sprak een woord van stichting. Maar om voorts aan denzelfden disch over te gaan tot den gewonen maaltijd, die dan door te groote weelderigheid ten slotte in een onheilig schouwspel verliep. Ongemerkt ontstond er dus heiligschennis. Het Nachtmaal des Heeren wierd overgeleid in een disch, die aan brasserij en dronkenschap zeer na kwam. Het begon met een Tafel des Heeren te zijn, en het eindigde met te gelijken op een Tatel der duivelen, d. w. z. op een dier brooddronken maaltijden, die de heidenen, vooral te Corinthe, gewoon waren in hun afgodische tempels ter eere hunner afgoden te vieren. Al/oo moest dit kwaad gestuit, of het Sacrament ware geheel ondergegaan. En daarom is het dat Paulus in 1 Cor. X en XI de eigenlijke Agap)e uit de kerk bande, om het Avondmaal des Heeren in zijn zuiverheid over te houden. Wat Paulus daar bespreekt is dus niet het altoos droeve feit, dat een enkel onwaardig persoon aan den Disch des Heeren mee aanzit; maar de schrikkelijke gruwel, die reeds zoo kort na Golgotha in de kerk van Corinthe was uitgebroken, en die hierin bestond, dat men in de kerkzaal aldaar maaltijden hield, die met het Sacrament begonnen, en die verliepen in tooneelen, die geen onzer aan zijn eigen huiselijke tafel gedoogen zou, dat was het niet onderscheiden van het Lichaam des Heeren. En daarom is het dat hij dit schandelijke bedrijf der Corinthiërs vergelijkt met de gruwelijke zonde die Israël in de woestijn bedreef, en waardoor het Gods gunste verbeurde. Paulus stelt derhalve den regel, dat men saam zal komen, om Avondmaal te vieren en na afloop van het Sacrament nog wel saam aan den disch mag blijven zitten, om saam te spreken, maar dat niet op het Sacrament een eigenlijke maaltijd voor den honger of dorst volgen mag. Daarvoor, zegt hij, kunt ge eten en drinken in uw eigen huis; dat hoort aan de plaatse des gebeds niet thuis.

Original

Toch hebben daarom deze Agape's in de eerste kerken nog lang stand gehouden. Wel niet meer dagelijks gelijk in den eersten aanvang. Maar men vond het dan toch lieflijk, een of meermalen per jaar met heel de gemeente aan te zitten. Om misbruik te voorkomen heeft men toen eerst als regel gesteld, dat nooit het Avondmaal op de Agape volgen mocht maar er aan moest voorafgaan ; en daarna dat Avondmaal en Agape apart moesten gevierd wo)"den. Dan braken de vervolgingen wel telkens het vieren van zulk een Agape af; maar zoodra de vervolging ophield, keerde aanstonds de drang om zulk een Agape te vieren terug. Zelfs in Augustinus' dagen pleegden ze dan ook nog gehouden te worden. Naar gelang echter, bij het finale ophouden der vervolgingen, de gemeenten in aantal wiesen, werd het steeds minder mogelijk, om allen in het ééne kerkgebouw aan te doen zitten. Vandaar dat toen al spoedig de regel in zwang kwam, om in de kerken alleen het Avondmaal te vieren en de Agape's in particuliere zalen te houden. Zoodra het echter daartoe kwam kon het ook niet anders of de Agape's moesten verloopen. Nn toch kwam niet meer heel de gemeente samen, maar alleen zekere groep uit de gemeente, die daarvoor een zaal in gereedheid bracht. En zoo kon het niet anders, of deze kringen moesten zich al meer splitsen en inkrimpen, tot er ten slotte niets overbleef, dan de gezellige bijeenkomsten van die leden der gemeente, die meer intiem met elkander pleegden om te gaan. Na de achtste eeuw hoort men van deze Agape's dan ook niets meer en ook in hetgeen sommige Hernhuttersche kringen boden, leefden ze toch niet in eigenlijken zin weer op.

Original

Dat ze echter nog zoo lang stand hielden, verklaart zich uit de instelling van het heilig Avondmaal. Immer het Sacrament van het Avondmaal was niet als afzonderlijke plechtigheid ingesteld, maar sloot zich bij de instelling van een anderen maaltijd aan. Jezus ging niet opzettelijk met zijn jongere aanzitten, om het Avondmaal in te stellen ; maar, toen hij met hen aanzat, en op gewone wijze spijs en drank gebruikte, toen heeft hij van dien gewonen disch het brood en den beker genomen, en met dat brood en dien beker het Sacrament ingesteld. Dit nu verleidde de oude Christelijke kerk, om ook zelve het Sacrament liefst aan een gewonen maaltijd te bedienen. Men spijsde dan eerst saam, en na gegeten en gedronken te hebben, stond er een in hun midden op, om den Dood des Heeren te gedenken. Iets wat schoon en plechtig was, zoolang de toon in de kerk hoog en heilig genoeg gestemd bleef, om zulk een overgang te kunnen dragen ; maar wat tot ontheiliging moest leiden, zoodra die toon zonk. Daarom voerde men toen de gewoonte in, om eerst het Sacrament te vieren, en daarna saam te middagmalen; tot ook dit on

Original

houdbaar bleek en het Sacrament voorgoed van het Agape gescheiden werd. Maar zoozeer w^erkte bij de kerken de herinnering van Jezus' doen na, dat men zelf in Augustinus' dagen op Groenen Donderdag nog een Avondmaal met voorafgaand Agape in sommige kerken hield, om de instelling van het Sacrament zoo nauwkeurig mogelijk weer te geven.

Original

Thans kan aan herstel van deze Agape's uiteraard niet meer gedacht worden ; ook al zou de wederinvoering van zulk een Agape in kleine dorpskerken zeer zeker niet onmogelijk zijn. Nadat echter de droeve ervaring der eerste Christenen eenmaal getoond heeft, tot wat misbruik en zonde zulke Agape's al spoedig geleid hebben, handelden de kerken wijselijk, door zich in tijden va.n zooveel flauwer geestesleven en van zooveel sterker wereldgelijkvormigheid, niet aan nieuwe proefnemingen met zulke Agape's te wagen. Slechts zij men hierbij tegen één kwaad op zijn hoede. Wie in onze dagen leeft, en hoort hoe schandelijk men in de kerk van Corinthe er toe gekomen was, om eerst Nachtmaal te vieren en dan straks half dronken huiswaarts te keeren, is zoo licht geneigd, om zich zelven voor geestelijk heter te houden. Doch als ge nu op uw beurt eens vraagt, hoeveel meer onderlinge gehechtheid en prijsstelling op de gemeenschap der broederen, en liefde voor het Lichaam van Christus, uit deze eens zoo schoone Agape's sprak ; en ge vergelijkt hierme de koelheid en onverschilligheid, waarmee thans de leden eener zelfde kerk elkander soms voorbij gaan ; dan beseft ge toch dat die drang der liefde, die in de Agape's sprak, ook tot ons nog iets te zeggen heeft ; en dat ons kerkelijk leven dan eerst zijn zou wat het wezen moest, als we zonder Agape, iets in onze eigen eerst ontwaarden van dien dorst naar de gemeenschap der heiligen, die in deze Liefdemalen vaak op zoo zondige wyze bevrediging zocht.

Original

Doch al is zulk een Agape niet meer to herstellen, in onze Gereformeerde kerken hebben we dan ten minste nóg den maa^^yd van dit tweede Sacrament. We zitten nog saam aan. Er staat een tafel in het midden. Van die tafel nam men zelf het brood, en de beker gaat onder de aanzittenden rond. Ook dat heeft de Roomsche kerk niet meer. Ook de Grieksche niet. Zelfs de Engelsch bisschoppelijke en de Luthersche kerk hebben den maaltijd en het aanzitten en alzo o de Tafel des ileerm laten ver vallen.

Original

En dit nu mag niet.

Original

Het denkbeeld van den gemeenschappelyken maaltijd en van het gemeenschappelijk aanzitten, is gelijk ons blijken zal, van het begrip van dat tweede Sacrament onafscheidelijk. De gemeenschappelijke maaltijd

Original

moet er wezen, en de Calvinistische Reformatie heeft wel hoog gemikt, maar dan ook veel bereikt, door het aanrichten van een gedekte tafel in de kerken weer aan te durven. Niet in in alle Gereformeerde kerken is dit zoo. In sommige draagt men brood en wijn rond. Maar de Calvinistische Reformatie als zoodanig heeft toch het herstel der Tafd wel terdege gevdld, en hoe zuiverder deze Reformatie doordrong hoe meer de „Tafel des Heeren" weer in het aanrichten van een wezenlijken waaZ^i/d bestond.

Original

Wat echter geen Calvinistische Reformatie, maar alleen de Geest des Heeren' kan werken, is dat de aanzittenden niet maar een oogenblik naast elkaar zitten, maar in wezenlijken zin saam mogen aanzitten, als deelgenooten oaii een zelfde heil. En al hebben we dan geen Agape meer in den ouden zin van het woord, elk aanzitten aan den Disch des Heeren met ouden en jongen van dagen, met rijk en arm, met aantrekkelijke en minder aantrekkelijke personen, kan ook voor ons dan toch een oefening van die gemeenschap der heiligen zijn, die, omdat God de Heere ons alzoo saamvoegde, ook tusschen ons en die medeaanzittenden voor ons geloofsbesef moet bestaan.

Original

Wie daar aanzit, om te keuren wie met hem aanzitten, trekt een muur tusschen hen en zichzelven op. Voor dien is er geen liefdemaal in het Sacrament te vinden. Maar wie zonder te keuren of te oordeelen, den heiligen stroom der liefde om Christus' wil op dat eigen oogenblik in zich werken laat, die vindt zijn Agape ook aan de Tafel des Heeren, en voelt zich niet slechts in zijn Heiland, maar ook in de broederlijke gemeenschap met zijn volk zoo overrijk.

Original

DERDE HOOFDSTUK.

Original

Want ik heb van den Heere ontvangen, hetgeen ik ook u overgegeven heb.

Original

1 Cor. 11: 23a.

Original

Om Sacrament te zijn, moet ook het Avondmaal rechtstreeks r«» (rodswege zijn ingesteld. Ontbreekt die goddelijke instelling, dan kan zulk een plechtigheid stichtelijk, aandoenlijk, indrukwekkend zijn, maar dan is ze nooit een Sacrament. Sacrament wordt ze eerst door te hebben, wat een andere kerkelijke instelling niet heeft, namelijk een goddelijken oorsprong. Zoo dikwijls we dan ook spreken van een heilig Sacrament, den heiligen

Original

Doop of het heilige Avondmaal, doelt dit uitsluitend op deze sjoddelijke herkomst van de Sacramenten. Ook het Avondmaal heet heilig, niet omdat er een heilige zaak wordt afgebeeld, noch ook omdat het Avondmaal ons in een heilige stemming brengt, maar eeniglijk omdat het Avondmaal tot die kerkelijke dingen behoort, die rechtstreeks hun oorsprong uit God hebben. Zooals de apostelen heilig heeten, omdat het apostolaat op goddelijke roeping berust, en de Schrift heilig heet, dat ze door God is ingegeven, zoo ook vraagt het Avondmaal alleen daarom het praedicaat van heilig, omdat het niet door feilbare menschen, maar op onfeilbare wijze namens God Drieëenig, door den Christus als Middelaar, in zijn ambt, is ingesteld.

Original

Over deze goddelijke instelling mag dus niet worden heengegleden ; ze is bij de Sacramenten hoofdzaak en uitgangspunt. Daarom wijzen we in de eerste plaats op de heilige apostel Pauliis ons mededeeltin zijn eersten brief aan de kerk van Corinthe, in het elfde hoofdstuk, van vers 29 af, waar hij zegt, een openbaring van Christus te hebben ontvangen, waarin Christus zelf uit den hemel, hem de instelling van het heilig Avondmaal geopenbaard heeft. Als er toch staat: „Want ik heb van den Heer e ontvangen, hetgeen ik u ook overgegeven heb, dat de Heere Jezus in den nacht in welken hij verraden werd, het brood nam enz.", dan laten de uitdrukkingen die hiervoor in het oorspronkelijke Grieksch gekozen zijn, geen den minsten twyfel over, of hiermede wordt gedoeld op een afzonderlijke openbaring. De zin kan niet zijn : „Ik heb omtrent den Heere ontvangen" en kan ook niet wezen: „Ik heb vanwege den Heere door zijn discipelen ontvangen"; maar moet aldus verstaan; „Ik heb, anders dan de overigen; niet van de discipelen, maar rechtstreeks van den Heere zelven; deze kennisse ontvangen omtrent de instelling van het heilig Avondmaal". Deze woorden zijn dus op te vatten geheel in denzelfden zin als waarin hij Gal. I : 11 12 van heel zijn Evangelie zegt; „Ik maak u bekend, broeders, dat het Evangelie, hetwelk van mij verkondigd is, niet is naar den mensch, ivant ik heb ook hetzelve niet van eenen mensch ontvangen noch geleerd; maar door de openbaring van Jezus Christus." Op eene wijze veel wonderbaarder, dan wij gemeenlijk meenen, moet dus de ten hemel gevaren Christus, na het gebeurde op den weg naar Damascus, eens of meermalen aan zijn apostel verschenen zijn, en den apostel zelfs omtrent het Evangelie en zijn heilig Middelaarswerk hebben ingelicht. En onder die stukken nu, waaromtrent Paulus betuigt, door middel van een openbaring, een afzonderlijke onderricht van Christus' wege ontvangen te hebben, behoort nu ook het heilig Avondmaal; en wel dit Avondmaal als goddelijke instelling. Immers de Christus had aan Paulus geopenbaard.

Original

dat hij na brood en beker te hebben rondgedeeld gezegd had: ,,Doet dit, zoo dikwijls als gij daarvan eet of drinkt, tot mijne gedachtenis." Of zooals Paulus het vertolkt: ..Zoo dikwijls als ge dan dit brood zult eten, of dezen drinkbeker zult drinken, zoo verkondigt den dood des Heeren totdat hij komt". Rechtstreeks alzoo het bericht omtrent de goddelijke instelling er van; rechtstreeks door Christus de instelling zelve; en de bedoeling der instelling om te worden voortgezet, zoolang deze wereld in haar tegenwoordigen stand zal staan, of totdat de Heere op de wolken wederkomt. Een feit waarmee geheel overeenstemt, wat de Evangelisten ons berichten, zoo in Mattheus 26, als in Marcus 14 en Lucas 22. Want wel voegen Mattheus en Marcus er de woorden: „Doet dat tot mijne gedachtenis," niet. bij, maar toch blijkt bij alles: lo dat hetgeen Jezus verrichtte niet sloeg op een feit, dat alleen de discipelen en niet ook de verdere kerk gold. Immers er staat uitdrukkelijk bij, dat dit bloed voor velen vergoten wordt tot vergeving der zonden; 2o. herinnert Jezus ook bij de Evangelisten aan zijn toekomend koninkrijk; en 3'-'. houdt ook het Evangelisch verhaal een last en bevel in van „neemt, eet en drinkt", waarvan blijkbaar de beteekenis in liet minst niet door hetgeen toen voorvie], werd uitgeput. Uit de historie blijkt dan ook, dat reeds vóór de nieuwe openbaring aan Paulus, in heel de kerk het Avondmaal verstaan wierd, als een blijvende instelling, die niet alleen de apostelen, maar heel de kerk gold: en geen oogenblik bespeuren we ook maar de geringste aarzeling, om onverwijld en allerwegen met de breking van het brood door te gaan.

Original

Staat hiermee de goddelijke instelling van het heilig Avondmaal onherroepelijk vast, dan dient thans in de tweede plaats gevraagd, in welk verband dit Avondmaal met het verleden stond. Juist dit toch is het kenmerk van zulk een goddelijke instelling, dat ze niet kersversch als iets geheel nieuws optreedt, maar zich ontwikkelt uit wat reeds bestond, door in dit bestaande een eigen beteekenis te leggen, en het naar die beteekenis te wijzigen. Zoo zagen we hoe de besnijdenis reeds lang bastond, eer ze door God als teeken des Verbonds aan Abraham wierd gegeven ; en evenzoo bleek ons bij den Doop, hoe de wassching en besprenging in Israël, en met name de proselietendoop, die zich daaruit allengs ontwikkeld had, aan Johannes den Dooper den vorm aanbood voor den Doop dien hij bediende; en hoe uit den Doop van Johannes weer de Doop als Sacrament ontwikkeld is. Ook bij het heilig Avondmaal laat zich alzoo vermoeden, dat ook deze goddelyke instelling niet buiten verband met het verledene zal staan, maar uit wat voorafging zal ontwikkeld zijn. En zoo is het dan ook metterdaad. Het heilig Avondmaal toch wierd ingesteld bij den Paaschmaaltijd, en dat Paaschinaal hing weer samen met de lieilige offermaaltijden in algemeenen zin. Alzoo hangt ook het Avondmaal wat zijn grondvorm betreft, niet in de lucht, maar staat in verband zoowel met den algemeenen mensc heiijken trek, om zulke maaltijden aan te richten, als met het historisch Paaschniaal onder Israël; en op beide dient gelet.

Original

Bij de bespreking van het Sacrament in het algemeen, is er door ons op gewezen, hoe de Sacramenten uit de Scheppings-ordinantiën zijn genomen. Beide, zoo Doop als Avondmaal, rusten geheel in die behoeften onzer natuur aan reiniging en voeding, en aan die oorspronkelijk in water en brood gelegde krachten om die reiniging en voeding tot stand te brengen, die van meet af door God Almachtig in zijn scheppingsordinantiën gefundeerd zijn. Beide Sacramenten staan daardoor rechtstreeks zoowel met het leven der natuur, als met onze organisatie als menschelijk wezen in verband. Het zijn geen vreemdsoortige plechtigheden met allerlei geheimzinnige teekens, maar klare, heldere, doorzichtige voorstellingen, die in haar eenvoud het goddelijk merk van, waarheid in zich dragen. Dit nu geldt niets minder van het Avondmaal, dan we vroeger aantoonden, dat het gold van de Doop; iets wat terstond in het oog springt, mits men maar beginne met het geheimzinnige uit zijn gedachten te stellen, en het Avondmaal neme zooals het zich voordoet, d. i. in zijn karakter van maaltijd. Dat is het. Het is geen offerande. Het is geen wijding. Het is geen onbegrijpelijke plechtigheid. Neen, het is precies hetzelfde, wat wij alle dagen in ons eigen huis, en een enkel maal met en voor onze vrienden aanrichten, t. w. een middagmaal, een maaltijd, en wel onder de verschillende maaltijden van den dag, de hoofdmaaltijd. Dat scheelt nu bij het ééne volk en bij het andere, en ook naar de verschillende standen, waarin men leeft. Voor dea één zal de hoofdmaaltijd om 12 uur zijn, en voor den anderen pas 's middags om 6 uur, maar dat doet er niet toe, bedoeld is, waar van Avondmaal sprake is, die maaltijd onder de huiselijke maaltijden, die ons de eigenlijke hoofd voeding aanbrengt. De bijvoeging van 72acht- of avo)idmaa,\ is dus in zoover geheel onwezenlijk, als ze niet op den avond of den nacht wijst; maar heeft toch ook weer in zoover beduidenis, als ze dezen bepaalden maaltijd beschouwd wil hebben als den hoofdmaaltijd onder de maaltijden Om dit symbolisch uit te drukken zou men dus in streken, waar in den regel tegen den middag het hoofdmaal wordt genoten, 's Heeren Disch tegen den middag moeten houden; en in andere streken, waar men laat leeft en pas tegen den avond middagmaalt, den Disch des Nieuwen Verbonds tegen den avond moeten aanrichten. Juist echter omdat dit dan ook weer verschillende standen, heeft de kerk met wijzen tact aan eenheid van gedragslijn ten deze voorkeur gegeven, en de viering van liet heilig Avondmaal algemeen in het morgenuur gesteld.

Original

Doch dit nu daargelaten blijft dan toch de grondtrek van den üisch des Nieuwen Verbonds de eenvoudige, gansch gewone maaltijd. De maaltijd, gelijk die niet door menschen uitgevonden of door eenig mensch ingezet is, maar, overal waar menschen wonen van zelf geboren is uit de ordinantiën die God zelf in de Schepping gegeven had.

Original

Een maaltijd is dus niet iets, dat beneden de waardigheid van het heilige staat; maar de maaltijd qua talis is door God gewild, door God uitgedacht, en door God zelf in zijn nienschelijk geslacht te weeg gebracht. Hij schiep de menschen alzoo, dat ze kracht verloren en dus door voedsel kracht vernieuwen moesten. Hij verordineerde het aldus, dat ze deze krachtsvernieuwing ontvangen zouden door het nemen van een roecfee^, waarin onder zijn zegen, dat middel tot krachtsvernieuwing geboden was. Hij gaf hun zulk een attuleg, dat ze niet aldoor voedsel zouden nemen, maar naar zekere vaste tijdsindeeling den trek, of zoo ge wilt, de behoefte aan voedsel weer zouden voelen opkomen. En Hij eindelijk was het, die hierbij tevens den trek van het gemeenschappelijke deed werken, en alzoo het gemeeiischappelijke aanliggen of aanzitten aan den disch deed geboren worden. En daar nu in dit alles niets gekunstelds noch iets gewrongens schuilt, maar het geheel de zuivere, natuurlijke uiting is van wat in ons menschelijk leven ligt, bevat het juist daarin de geschiktheid, om zinbeeld van het geestelijke en hoogere te zijn. Schiep toch God de Heere den mensch ziel en lichaam, Hij schiep die twee bestanddeelen niet als vreemd aan elkaar, maar als op elkaar slaande, bij elkaar hoerende, en elk in eigen vorm en gestalte éénzelfde gronddenkbeeld uitdrukkend. Er lag dus ook in den maaltijd reeds krachtens de Scheppingsordinantiën een zinnebeeldige taal van de geestelijke voeding en de geestelijke gemeenschap; en als de Middelaar Gods en der menschen ten slotte in den nacht waarin hij verraden wierd, het Avondmaal instelt, geeft hij slechts woorden aan een diep Goddelijke gedachte, die reeds vanzelf in het denkbeeld van den maaltijd school. Men lette er dan ook op, hoe zelfs de gelukzaligheid des hemels ons gedurig in het beeld van een koninklijken disch wordt geteekend, of van een maaltijd, dien God de Heere voor alle volken bereiden zal op den berg zijner heiligheid; en dat omgekeerd de Christus, om de innigste, teederste gemeenschap met de zijnen uit te drukken, hun de belofte geeft, dat hij komen zal en avondmaal met hen houden.

Original

Maar al is hiermee de algemeene grondslag van dit Sacrament bloot gelegd, en al kunnen we niet dringend genoeg de kerke Gods naar dit

Original

gronddenkbeeld van een avondmaal of maaltijd terugroepen, toch school er nog een nevengedachte in, die allerminst uit het oog mag worden verloren, t. w. de gemeenschap bij den maaltijd met hem die den maaltijd aanricht. Oudtijds lag in den uiaaltijd veel meer karakter dan in onze dagen van ontbinding, die alles losmaken en uit een doen vallen. Thans spijzigen honderden tegelijk in een gaarkeuken of zitten aan aan een table d'hóte, zonder dat er iemand is, die als gastheer optreedt of ook maar zonder dat men elkaar kent. Nog in de vorige eeuw was dit zelfs in de logementen niet zoo, en elk houder van een logement beschouwde zich zelven 's middags- als den gastheer, die de hoofdplaats aan den gemeenschappelijken disch innam, voorging in het gebed, de aanzittenden aan elkander voorstelde en de schotels deed rondgaan. Thans heeft dit alles uit, en is in zooverre de maaltijd ontdaan van zijn hooger en edeler karakter; iets wat dan weer terugwerkt op den huislijken disch, waarbij dan ook het gebed vaak wegviel, geen huisvader meer als gastheer voorzit, en alle gemeenschapoefening van hooger zin ontbreekt. Het eenige is dat men nog naast elkander zit, en dat de spijs nog uit een gemeenschappelijken schotel op aller bord komt ; maar het edeler menschenleven uit zich op die wijs niet meer.

Original

Nu spreekt het intusschen wel vanzelf, dat wie in het Avondmaal des Heeren als diepste grondtrek den gewonen gemeenschappelijke maaltijd neemt in zijn gezonken en onmenschelijken vorm, maar integendeel het oog uitsluitend richt op dien maaltijd in zijn oorspronkelijke en nobele gestalte, gelijk ze het menschelijk hart alleen toespreekt. En in dien zin genomen, dan is de gemeenschappelijke maaltijd een maaltijd, waarbij niet maar zoo eenige personen komen aanzitten, maar die uit het gezin en met het gezin organisch geboren is. Eerst zat er de man alleen met zijn vrouw. Toen zijn er allengs de kinderen bijgekomen. Eerst klein, straks groot. En naar de behoefte van het gezin, kwamen er toen ook dienstboden, die in dezelfde zaal, soms aan dezelfde tafel meê aanzaten. En zoo verschenen er ook gasten of vrienden, die dan voor den duur van den maaltijd in dat gezin wierden ingestrengeld en ingevlochten. Maar onder alle deze wisselingen door, bleef toch het hoofd des gezins de man, die den disch gaf, en bij den disch bad, en aan den disch uitdeelde. Aller aanzitten was een gemeenschap oefenen met dit gezinshoofd. En het feit dat ze mochten aanzitten, bewees óf, dat ze als uit hem geboren of met hem verbonden, daar hun rechtmatige plaats hadden, óf wel dat ze als door zijn gastvrijheid toegelaten, op dat oogenblik een teeken van zijn gunste en gemeenschap genoten. Zoo lag er dus in eiken maaltijd poézie. Er verschenen niet maar eenige monden, die gevuld moesten

Original

worden, maar het was een sclioone vereeniging van menschelijke personen, die in een bepaald verband hier optraden, en door het gebed zich allen saam in verband zett' en met den Heere hun God.

Original

Vooral op dit laatste kan niet genoeg nadruk gelegd. Immers die man die daar als hoofd des gezins voorzat, bad en uitdeelde, was een gewoon mensch als die anderen, en hij zoomin als dat kleine kindeke bezat de macht, om spijs te scheppen of gezonden trek te geven dat de spijs gedijen mocht. Eigenlijk was dus niet die man, maar ftod de Heere de Gastheer. Niet de vader des gezins, maar de Vader in de hemelen voedde en spijsde de jongen en ouden van dagen, die daar aanzaten. En al zagen ze nu den Vader in de hemelen niet, toch was die Vader in de hemelen als een alomtegenwoordig God ook bij dien disch aanwezig; en het was aan die aanwezigheid van den alomtegenwoordigen God, dat vader herinnerde en de medeaanzittenden herinnerd werden, als er door allen saam gebeden werd. Dat gebed is dus niet maar een stichtelijke vorm, die bij den disch bijkomt, om op een oogenblik dat men zinlijk eten gaat, nu toch ook vromelijk even aan de ziel te denken, maar heel anders het woord, dat heel den disch beheerscht, hem verklaart en adelt; niet door opeens van dien disch een sprong op het leven der ziel te maken, maar door juist in het gewone eten en drinken Gode de eere te geven. Zoo trad de huisvader dus eigenlijk in naam des Heeren aan den disch op. Al wat hij deed was in zekeren zin plaatsbekleedend. En wie het diep opvatte verstond het zeer wel, dat hij niet bij dien patriarch in zijn huis, maar bij zijn God en zijn Schepper, die alleen hem voeden kon, aan den disch had aangezeten.

Original

Hieruit nu ontsproot in het Oosten een gewoonte, die wij niet meer kennen, maar die toch voor de rechte beschouwing van het heilig Avondmaal haar beteekenis heeft. Zoo dikwijls namelijk in het Oosten een machtig vorst zijn regeering aanving, of een overwinning vierde, of een grootsche gebeurtenis herdacht, was hij gewoon niet alleen vooi" zyn ministers en hooge ambtsdragers, maar ook voor zijn volk een maaltijd te bereiden. Soms meer dan honderd duizend personen wierden dan op 's keizers kosten niet ergens in een barak of herberg maar in den hof van het paleis onthaald ; en wie in het begin van Esther de beschrijving naleest van den groeten maaltijd, dien koning Ahasveros te Susan voor zijn volk bereidde, zal zien, dat het waarlijk bij dezen maaltijd niet aan pracht ontbrak. Op een soort rustbedden lag men aan lange tafels aan ; die tafels en die rustbedden stonden op parketvloeren van mozaiek ; en over heel de uitgestrektheid waren prachtige gordijnen gespannen, die verbonden waren aan marmeren pilaren. En te midden van die pracht at en dronk

Original

men soms dagen lang; want zulk een maaltijd liep niet af met één eten, maar bestond in een gastvrije herbergmg door den koning van de vertegenwoordigers zijns volks uit al de steden en gauwen. Toen de keizer van Kusland de laatste maal in Moskou gekroond -is, gaf ook hij nog soortgelijken maaltijd aan zijn volk ; en een groot koning in het Oosten toont nog altijd juist door zulk een praal vertoon zijn macht.

Original

Hoofddenkbeeld nu bij deze koninklijke maaltijden is, dat zulk een Oostersch vorst optreedt als de machtige verzorger, bestuurder en onderhouder van zijn volk, en tevens dat hij dit door hem verzorgde volk alzoo genadiglijk in zijn koninklijke tegeniüoordigheid toelaat. Ware dit laatste er niet bij bedoeld, dan kon zulk een maaltijd op 's konings kosten ook elders zijn gegeven, in elke stad afzonderlijk. Maar dit mocht niet. Allen moesten uit heel het land in de koninklijke residentie saam vloeien, en in die residentie ontsloot zich dan voor het volk de poorte van het geducht paleis en het was binnen dit paleis dat ze zich verzadigden met 's konings goed.

Original

En nu heeft men van hier uit nog slechts ééne schrede verder te gaan, om te komen tot die maaltijden waarop hier bijzonderlijk dient gelet, t. w. de offermaaltijden in den tempel.

Original

Het gronddenkbeeld toch van deze maaltijden die men nagenoeg bij alle volken, en zoo ook bi.i Israël terugvindt, was even als bij deze koninklijke maaltijden, dat men ten disch genoodigd wierd door de godheid, aan wie men met de zijnen in een der zalen van den tempel aan den disch van dezen god ging aanzitten; als in zijn tegenwoordigheid er at en dronk; en gedurende geheel dezen maaltijd zich beschouwde als de gast van den ongezienen god, die in zijn priesters vertegenwoordigd was.

Original

In een volgend hoofdstuk bespreken we deze offermaaltijden breeder, maar reeds nu bUJkt dan toch hoe we uit de eenvoudige gedachte van den gemeenschappelijken maaltyd, gelijk God dien in de Scheppingsordinantiën inlegde, vanzelf door het huislijke maal, het koninklijke maal en het offermaal henen, aankomen bij een voorstelling, die ongemerkt in het heilig Avondmaal des Heeren overloopt.

Original

ZOND. XXYIII. HOOFDSTUK IV. 93

Original

VIERDE HOOFDSTUK.

Original

Komt, eet van mijn brood, en drinkt vanden wijn dien ik gemengd heb.

Original

Spreuk. 9: 5.

Original

Komt alzoo het heilig Avondmaal op uit de algemeene beteekenis, die de maaltijd, krachtens de ordinantie der Schepping, onder menschen heeft, toch dient deze algemeene beteekenis nog nader beperkt door wat ook onder Israël de offermaaltijden waren.

Original

Offermaaltijden zijn in geheel de oudheid een zeer bekend verschijnsel. Men vindt ze bij schier alle volkeren in min of meer volkomen vorm; vooral bij die offeranden, die een uiting van dankbaarheid of verheuging des harten waren. Men trok dan met zijn magen en vrienden op naar het heiligdom, den tempel of de kapel, waar de godheid aan wie men offeren wilde, vereerd wierd. Nam derwaarts meê, of bestelde er door de zorg der priesters, al wat voor een rijkelijk feestmaal noodig was; offerde hiervan een deel op het altaar of gaf het aan den priester, opdat ook hij feest mocht vieren; en zette zich dan aan den disch, om saam als onder de schuts en hoede der in het afgodsbeeld tegenwoordige godheid, zich te verkwikken en te verheugen. De heilige apostel, die in den brief aan de kerk van Corinthe deze heidensche offermalen met het heilig Avondmaal in verband brengt, noemt ze daar ,, tafelen der duivelen" (1 Oor. X: 21), waarbij onder „duivelen" te verstaan zijn de afgoden, in wier tempel men saamkwam; en tegenover deze „tafelen der duiveleu" stelde hij nu het heilig Avondmaal als de „Tafel des Heeren," d. i. het offermaal van hem die de macht der duivelen en hun werken verbroken had.

Original

Soortgelijke offermalen nu had de Heere ook in de dagen des Ouden Verbonds voor zyn volk Israël ingesteld. Niet uit de Heidenworeld was deze gewoonte onder Israël ingeslopen; maar de drang der menschelijke natuur, die tot het aanrichten van zulke offermalen leidde, en die ze ook onder de Heidenen deed aanrichten, wierd door den Heere ook in Israël geëerd, en door zijn verbond geheiligd.

Original

Zoo vinden we dan ook in Leviticus VII: 11 vv. de schikkingen die voor zulk een offermaal onder Israël gemaakt waren. Het is een dankofifer dat ons daar wordt geteekend. Hiertoe nu ging de Jood die offeren zou met zijn vrienden en magen naar het heiligdom, en bracht daar ten eerste het dier dat hij offeren zou, en voorts „ongezuurde koeken met olie gemengd;" dan „ongezuurde vladen met olie bestreken," en benevens deze koeken

Original

en vladen nog „gedeesemd brood." De maaltijd zou dus bestaan uit vleesch, brood, koeken en vladen; waarbij de vermenging en bestrijking met olie ons geen te onaangenamen indruk moet geven, naardien de oliën in Palestina uiterst fijn en geurig waren. Een deel van het vleesch wierd dan geofferd; een deel van het vleesch, van de vladen en van de koeken aan de priesters gegeven; en het overige kwam op tafel; en aan die tafel moest het vleesch van het offer nog den eigen dag gegeten, terwijl het overige ook nog den tweeden dag kon genuttigd worden. Maar langer mocht het feest ook niet duren. Wat den derden dag nog overig was, moest verbrand worden. Zoo ziet men dus dat deze maaltijden bij het heiligdom een soort heilige ofïermalen waren, waarbij alteen wie Levitisch rein was mocht aanzitten ; waar al het geofferde als heilig wierd beschouwd, zoodat het na den derden morgen moest verbrand worden; en waarbij voorts ingetogen vreugde heerschen moest, want het waren dankoffers en lofoffers die er aanleiding toe gaven.

Original

Dringt men in de geestelijke beteekenis dezer offermalen in, dan springt het terstond in het oog. dat al wat naar het heiligdom gebracht wierd, zoodra het er was, heilig wierd, d. w. z. niet meer het eigendom van den offeraar was maar in het eigendom van Jehova was overgegaan. Van dat oogenblik af was dus Jehova de Gastheer, die aan sy» disch met sy;? goed zijn volk verkwikte, en van wiens Tafel niets mocht worden medegenomen. De priester die ook zijn deel ontving trad daarbij wel als dienaar des Heeren op, maar de eigenlijke ongeziene Gastheer, wiens verborgen tegenwoordigheid deze maaltijden tot een offermaal stempelde, was Jehova zelf. Dat was dan ook de bewegende oorzaak waarom deze, offermalen ter plaatse van de offerande gehouden wierden. Het was om 's Heeren tegenwoordigheid te doen; om door Hem gespijsd en verkwikt te worden, en in zijn hooge tegenwoordigheid te verkeeren. De Jood bracht zijn offerande, maar de Heere onthaalde wie Hem offer bracht.

Original

Feitelijk spreekt dus in de offerande zich niets uit, wat ook niet reeds in den gewonen maaltijd lag. Ook toch bij den huislijken disch is God de Schenker en de Uitdeeler en treedt de huisvader in den naam des Heeren op. Er wordt gebeden, als om de tegenwoordigheid des Heeren bij den disch aan te kondigen; en er wordt gedankt als om, eer men weggaat, nogmaals den Goddelijken Gastheer de eere zijns naams te geven. In den grond dus is elke maaltijd onder godvruchtige lieden een offermaal. Ze zijn eiken morgen en eiken avond bij den Heere te gast. Dan geven ze Hem de eere en laten ze zich door Hem begenadigen, en ook de maaltijd leidt ze niet van God af, maar brengt ze weer tot Hem.

Original

Daar nu echter het gewone leven in den regel te onrein, te onheilig en

Original

te ondoordacht is, om den gewonen maaltijd in dit heilig karakter te houden, en alzoo de gewone spijziging tot een aanbidding in geest en waarheid te maken, staat nu naast dezen gewonen maaltijd het heilige offermaal, evenzoo als de Dag des Heeren van de dagen der week te onderscheiden. Zoo had God het in Israël, het volk der heilige ceremoniën, ingesteld, en zoo spreekt de waarheid van deze instelling, ook zonder deze vormelijke ceremoniën, ons. Christenen, nog eveneens toe. En doel zoowel als strekking nu van deze dischceremoniën was, om hetgeen de maaltijd altoos zijn moest, maar eigenlyk nooit was, in het heiligdom des Heeren te verwerkelijken. Zoo bezat het offerraaal de macht, om den zin en de hooge beteekenis van den gewonen maaltijd onder Israël levendig te houden; en tevens om het volk te doen beseffen, dat het naderen tot Jehova en het verkeeren in zijn gemeenschap volstrekt niet tegen spijs en drank, d. i. tegen den eisch der natuur overstond, maar veeleer voor hun leven in die natuur onmisbaar was.

Original

Welken omvang deze offermalen in Israël erlangd hebben weten we niet. Of het volk in den regel deze ceremoniën nakwam, of gemakshalve thuis zijn festijnen aanrichte, is moeilijk uit te maken. Maar hetgeen waaromtrent we niet in het onzekere verkeeren, is de nawerking die van dit offermaal in de Agape 's te bespeuren viel, en het spoor dat dit heilig offermaal achterliet in het Avondmaal zelf. Had niet bij Joden en Heidenen de gewoonte der offermalen bestaan, dan is het zeer de vraag, of ooit de Agape's zouden zijn opgekomen. Maar nu én de Joden én de Heidenen die straks tot 'den Christus bekeerd wierden, lange jaren gewoon geweest waren, om in het heiligdom des Heeren of in den afgodstempel in een zaal saam te komen; daar spijs en drank saam te brengen; en alzoo op het heilige erf hun offermaal te vieren, was het geheel natuurlijk, dat ze eenmaal tot Christus bekeerd, deze offermalen wilden bi^jhouden; nu natuurlijk niet meer in den tempel te Sion noch in den afgodstempel, maar aan de plaatsen van hun eeredienst. Iets wat te meer voor de hand lag, waar de viering van het heilig Avondmaal toch reeds tot het „aanzitten aan een tafel" in de kerkzalen leidde, en men dan elk in zijn korf slechts de noodige spijs en drank had mede te brengen om na afloop van het Avondmaal, een gezellig en stichtelijk offermaal met elkander, als voor het aangezicht des Heeren te vieren.

Original

En even duidelijk is het, dat er zekere samenhang bestaat tusschen dit offermaal en het heilig Avondmaal zelf. Men gevoelt dit reeds terstond aan het besef van de bijzondere tegenwoordigheid des Heeren in het heilig Avondmaal, dat alle eeuwen door dit Sacrament begeleid heeft. Bij

Original

het offermaal was Jehova de Noodiger, de Gastheer, de Uitdeeler, eu het was aan zijn tafel, en in zijn tegenwoordigheid, dat men aanzat en spijsde en dronl^. En het is uit dat diepe besef van de tegenwoordigheid des Heeren aan de heilige plaats, en met name op het oogenblik van zoo heilig aanzitten, dat steeds sterker in de kerk het besef opkwam van de plaatselijke tegemooordigheid des Heeren in het Avondmaal. En op zich zelf lag hier dan ook niets verkeerds in, en moet veeleer staande gehouden, dat een Avondmaal, waarbij de tegenwoordigheid des Heeren niet gezocht en genoten wordt, eigenlijk geen Avondmaal voor u is. Slechts ging men daarin mis, dat men deze plaatselijke tegenwoordigheid des Heeren bij het Avondmaal steeds zinlijker opvatte. Israël had bij zijn offermaal genoeg aan de wetenschap van 's Heeren geestelijke tegenwoordigheid; maar de Heiden genoot niet of hij moest in het afgodsbeeld de tegenwoordigheid van zijn afgod zien. En zoo nu ook nam de dorst en het verlangen, om bij het heilig Avondmaal 's Heeren tegenwoordigheid zinlijk op te vatten, vooral na de oppervlakkige bekeering der onbeschaafde volken, hand over hand toe. Eerst ging men er toen toe over, om weer de heilige plaats te wijden, alsof Gods tegenwoordigheid op bijzondere wijze aan een gewijde plaats verbonden was. En daardoor eenmaal op het dwaalspoor geleid, wilde men toen ook den Christus zien. Hij was er, en men zag er de symbolen van zijn vleesch en bloed. En zoo vloeiden toen die twee, het geloof aan zijn tegenwoordigheid en het zien van de symbolen van zijn vleesch en bloed allengs in elkander tot ze één wierden voor het zielsbesef, en men zei: „De Heere is in het brood en in den wijn!" en zoo ontstond de Eoomsche en Luthersche dwaling.

Original

Toch is ook hiermee nog niet genoeg gezegd. De band toch die dit heilig offermaal met de Sacramenteele plechtigheid van 's Heeren Avondmaal verbindt, ligt nog dieper in de instelling zelve. Gelijk toch de heilige Doop saamhangt met de Besnijdenis, zoo hangt ook het heilig Avondmaal saam met het Pascha onder Israël. En al kunnen we hier nu niet op de omvangrijke en veelzijdige beteekenis van dat Pascha ingaan, zooveel staat toch vast, dat ook het Pascha onder Israël uit een maaltijd bestond. Het opnemen van het lam, het in huis halen van het lam, het slachten van het lam, het bestrijken van de deurposten enz. ging wel vooraf, maar zijn glorie vond het Pascha toch eerst in den Paasch>waa^ tijd, als de huisvader al de leden van zijn gezin saamriep ; denkelijk ook de vrouwen ; en met deze saam onder lof- en dankzegging het Pascha at. We zien dan ook dat Jezus, als hij het heilig Avondmaal zal gaan instellen, en daartoe het Pascha uitkiest, tot zijn jongeren niet over het

Original

ZONl). XXVIII. HOOFDSTUK IV. 97

Original

slachten van het lam spreekt, maar wel over de opperzaal, waar de Tafel voor het Pascha zal worden aangericht. Meer nog, dat bij het Pascha zelf van het slachten van het lam niet eens melding wordt gemaakt, en aller aandacht wordt saamgetrokken op het feit dat Jezus met de zijnen aan den disch aanzit. En eindelijk dat in al wat Jezus spreekt en doet aan dien disch de handeling die hij instelt, geheel op een aan te richten maaltijd betrekking heeft. Zijn jongeren moesten iets doen tot i.ijn gedachtenis ; maar hetgeen ze tot zijn gedachtenis doen moesten, bepaalde zich geheel tot het nemen van spijs en drank, dus tot hetgeen op een maaltijd betrekking had. Zoo is het dus duidelijk en doorzichtig, dat het heilig Avondmaal als zoodanig, krachtens de instelling zelve, met den Paaschmaaltijd saamhangt, en dient derhalve op het eigenaardige van dezen Paaschmaaltijd nader de aandacht gevestigd.

Original

Dat ook de Paaschmaaltijd een offermaal was, is ontegenzeggelijk. Immers de hoofdschotel bij dezen maaltijd bestond uit het Paaschlam, en het Paaschlam was geslacht, ten einde met zijn vergoten bloed verzoening te doen en Israël voor den worgengel te dekken. Het was intusschen nog geen offermaal aan de heilige plaatse, eenvoudig omdat Israël nog geen Tabernakel bezat, en hun gesteldheid in Egypte het aanzitten aan een gezamelijken maaltijd verbood. Er is, als Israël uit Gosen optrekt, in Israël nog geen priesterstand en nog geen onderscheiding tusschen het gewijde en ongewijde. De vader is nog priester in zijn huis. Onder die omstandigheden kon het offermaal dus niet anders dan in de huisgezinnen genoten worden ; en wel met de bepaling er bij, die we straks ook in het offermaal van Leviticus VII vonden, t, w. dat hetgeen niet gegeten wierd, moest worden verbrand ; een bewijs alzoo dat ook het Paaschlam als een „Lam des Heeren" wierd beschouwdt, dat in zijn eigendom was overgegaan, en nu door Hem als Gastheer onder de leden van dit gezin wierd uitgedeeld. In den grond dus met het later offermaal één, staat het geestelijk daarboven. Werd toch later de tegenwoordigheid des Heeren aan de heilige plaatse bij Silo of op Sion verbonden, hier bij den Paaschmaaltijd is het nog de alomtegenwoordigheid van God, wiens heilige gemeenschap in elk hart genoten wordt, mits het hart maar uitga naar zijn Redder. Wat dit punt betreft ligt het Pascha dus nog buiten Israëls ceremonieelen dienst, en wees daardoor rechtstreeks op die „ware aanbidders, die den Vader zouden aanbidden in geest en waarheid." Geestelijk en natuurlijk leven liggen hier nog dooreengemengd. De tente waarin het saamwoont is nog de Tente, waarin ook Jehova intrekt om te vernachten. AVant wel is dit later veranderd, en is, toen Sions tempel verrezen was, de viering van het Pascha aan het opgaan naar Jeruzalem

Original

E VOTO DORDR. III. 7

Original

verbonden, maar in zijn instelling was dit niet zoo. Toen bleef een iegelük waar hij was en vierde in zijn eigen woonstede het Pascha des Hoeren. En in dien zin nu is de Paaschdisch feitelijk in den Verbondsdisch des Nieuwen Testaments voortgezet. Ook tot dezen disch toch treedt een iegelijk in de plaatse zijner woning toe. De geloovigen van elke stad of elk dorp worden geacht één geestelijk huishouden te vormen, en dit geestelijke gezin vereenigd zich om in de tegenwoordigheid des Heeren, aan zijn disch, te genieten wat hij uitreikt.

Original

Juist hieruit blijkt dan ook hoe diep het wezen van het heihg Avondmaal wordt aangerand, zoodra men de Tafel des Heeren zonder tafel viert, gelijk, met uitzondering van de meeste Calvinisten, nog steeds alle Christenen doen. Dit voelt men wel niet zoo, omdat men dan het altaar de Tafel des Heeren noemt, en in vele kerken ook metterdaad een soort tafel als altaar bezigt. Maar natuurlijk dit redt de zaak niet. De tafel toch is bij den disch niet een soort aanrecht, om allerlei spijzen op te zetten, opdat een iegelijk tot deze aanrecht toetrede, om er iets af te nemen, maar de hoofdbedoeling van de tafel is, dat de personen die genood zijn er zich om scharen, gaan aanzitten, en nu als aanzittende gasten gespijsd worden. Ook bij groote partijen, als het getal der genooden te groot is en de zaal te klein en de disch niet zooveel plaatsen biedt, doet men het wel op de losse manier, dat of de spijs door de zaal wordt rondgediend, of van een buffet door ieder genomen wordt wat hij verlangt; maar in zulk een geval is er ook geen maal, geen disch, geen maaltijd geweest; was het gezellig verkeer of het aanhooren van toespraken hoofdzaak ; en strekte het ronddienen alleen om dorst en honger te voorkomen. En toch dat is het eigenlijk wat er in de meeste niet-Calvinistische kerken van het heilig Avondmaal is gemaakt. In de Roomsche kerk gaat een ieder de trap van het altaar op en ontvangt als communie van den priester een klein oblaat. In de Engelsche Bisschoppelijke kerk gaat het evenzoo dat men neerknielt voor het hek van het altaar, en in die knielende houding zich een stukje brood en een teug wijns laat reiken door den geestelijke. In de Luthersche kerk is het of een tafel of een soort altaar waar men toetreedt, om staande of knielende te communiceeren. En elders draagt men dan brood en wijn weer door heel de kerk rond, terwijl een iegelijk op zijn plaats blijft zitten.

Original

Wat aanleiding tot deze vervorming van het heilig Avondmaal gaf, was oorspronkelijk echter niet de zucht der hiërarchen, om als offerende priesters op te treden. De aanleiding was doodeenvoudig een practische moeilijkheid, die ook door onze Calvinistische Avondmaalsviering nog volstrekt niet overwonnen is. Deze moeilijkheid bestaat namelijk in het groot aantal van de geloovigen. Is dit nog klein, gelijk in de eerste Christengemeenten, dan kunnen allen nog in ééne zaal geborgen worden en aan één disch saam aanzitten, zooals dit thans in enkele dorpjes nog zou kunnen. Maar als het getal der geloovigen die aanzitten tot honderden uitdijt, wordt de zaak moeilijker, en bijna ondoenlijk zoo die honderden tot duizenden en tienduizenden worden. Wat men daar nu voor in de plaats stelde, dat achtereenvolgens telkens groepjes van 80 of hoogstens 100 personen, na elkander aan dezelfde tafel zouden gaan aanzitten, is natuurlijk slechts een redmiddel in den nood, maar waarbij veel van het stichtelijke, aangrijpende en symbolische te loor gaat. Slechts enkelen zitten dan saam aan, en niet meer de geheele gemeente. Dat tien-, twaalfmaal herhalen van dezelfde plechtigheid mat altoos af, en eindigt met den plechtigen indruk te verzwakken. En de kortheid van tijd dringt dan tot zekere gehaastheid. Immers enkele minuten zit men aan, langer niet; en dan moet men weer voor anderen plaats maken. Ook zonder nu te rekenen met het lange wachten en vele dringen wat deze wijze van doen met zich brengt, is er dus in deze manier van Avondmaalvieren nog altoos iets dat onbevredigd laat, en blijft nog altoos het ideaal onbereikt, om de geheele schare der geloovigen, zonder jacht of haast, stil en rustig aan één gemeenschappelijken disch te doen aanzitten. Dit nu heeft toen aanleiding gegeven, dat men eerst niet meer aan den Disch ging aanzitten, maar er bij stond ; zoodat men half loopende aan den disch deelnam ; en eindelijk dat heel de disch verdween, en in een uitreiken van brood en wijn, straks van brood alleen, door den priester vervangen werd. Men verheffe zich als Calvinist dus tegenover de Lutherschen en Episcopalen niet al te zeer, alsof het bij ons reeds alles toeging gelijk het behoorde, en alsof er voor hun afwijking geen aanleiding had bestaan. Maar ook bij de erkentenis, dat onze wijze van Avondmaalsviering nog steeds gebrekkig blijft, late men zich toch nimmer dezen roem nemen, dat onze Calvinistische vaderen door de Tafel, in eigenlijken zin, weer in het midden der Gemeente aan te richten, de grondgedachte van den heiligen maaltijd weer hersteld hebben. Die grondgedachte mag dan ook niet losgelaten, en tienmaal beter een Calvinistische Avondmaalsviering met veel ongerief, dan een Avondmaalsviering waarbij het tyiaal als zoodanig te loor gaat. De geloovigen die tot het Avondmaal naderen, zijn geen onmondige kinderkens, die door den priester moeten gevoed worden, en daartoe voor hem nederknielen ; en ook zijn ze geen bedelende personen, die door de milddadigheid van den priester moeten onderhouden worden. Neen, ze zijn geloovigen, leden van het Lichaam des

Original

Heeren, die zelven daarom toetreden, om den dood des Heeren te gedenken, en om dit te doen niet hoofd voor hoofd, op de rij af, als één geheel. Eén brood is het, zoo zijn wij velen één lichaam. Maar eigenlij ]^ moest dan ook geheel de schare der geloovigen, voorzoover ze onder één kerkeraad leeft, gelijktijdig aan één tafel gaan aanzitten, en saam, op hetzelfde oogenblik, als broeders en zusters van één gezin, het brood en den wyn nemen. Zelfs de aanrichting van meer dan één Avondmaal in onderscheidene kerkgebouwen, breekt deze eenheid en doet daarom altoos aan den vollen indruk te kort. Maar ook waar in zeer talrijke gemeenten aan deze splitsing naar kerkgebouwen niets te doen is, ware het toch hoog gewenscht, dat althans in hetzelfde kerkgebouw éénzelfde disch allen, en dat wel te gelijker tijd, vereenigen kon. Waaruit voortvloeit, dat de toeleg altoos moet zijn, om de tafel zoo groot mogelijk te nemen, opdat de repetitie der tafels zoo klein mogelijk zij ; alsook dat hij de splitsing in onderscheidene tafels de indeeling in tafels voor mannen en vrouwen, voor ouden en jongen, en vooral, die voor meer en minder aanzienlijke personen, niet alleen geen zin heeft, maar zelfs moet afgekeurd. Dat een vader en moeder met hun zoon en dochter tot het heilig Avondmaal komende niet eens saam kunnen aanzitten, maar man en vrouw, broeder en zuster apart moeten gaan is met de grondgedachte van het Avondmaal in strijd. En dat er, gelijk in de meeste plaatsen, eerst ruim baan wordt gemaakt voor de heeren en dames, om daarna de meer eenvoudige gemeenteleden te laten troetreden, is by het heilig Avondmaal een nimmer te vergoelijken wereldsch verschijnsel. Het volmaakte zal daarom op aarde in onze beperkte toestanden wel niet te bereiken zijn, maar zaak is het dan toch, dat de grondgedachte van het Sacrament des Avondmaals zooveel mogelijk geëerbiedigd en bewaard blijke, en die grondgedachte nu is dat het Avondmaal voor alle ding een inaal blijve, en dat bij dat maal de gemeente aanzitte, gelijk ze in Christus is, in wien niet is man noch vrouw, rijk noch arm.

Original

VIJFDE HOOFDSTUK.

Original

"Want ook

Original

ons

Original

Pasclia

Original

is

Original

voor

Original

ons

Original

geslacht,

Original

namelijk Christus,

Original

1 Cor. 5

Original

: Tb.

Original

Sluit zoo het heilig Avondmaal zich reeds als maaltijd of offermaal rechtstreeks aan het Joodsche Pascha aan, toch bestaat tusschen beide plechtigheden een nog inniger verband. Ook al gaat men toch te ver, door het Pascha als Sacrament met het heilig Avondmaal geheel op één lijn te stellen, toch is het onbetv^istbaar, dat ook aan het Joodsche Pascha tot op zekere hoogte een Sacramenteel karakter toekomt. De verhouding tusschen beide is dan ook ongeveer dezelfde als tusschen de Besnijdenis en den heiligen Doop. Tusschen deze beide plechtigheden legde de heilige apostel Paulus den band, toen hij aan de kerk van Colosse (II: 11, 12) schreef: G-ij zijt in Christus „besneden met eene besnijdenis, die niet met handen geschiedt in de uittrekking van het lichaam der zonden des vleesches, door de besnijdenis van Christus, zijnde met hem begraven in den Doop in welken gij ook met hem opgewekt zijt." En evenzoo legt dezelfde apostel den band tusschen Pascha en Avondmaal als hij aan de kerk van Corinthe (1 Br. V : 7) schrijft: „Zuiver dan den oude zuurdeesem uit, opdat gij een nieuw deeg zijn moogt: want ook óns Pascha is voor ons geslacht, namelijk Christus"; woorden die immers geen andere uitlegging toelieten dan deze: Gelijk Israël zijn Pascha heeft, zoo hebben ook wij ons Pascha, want ook ons Pascha is voor ons geslacht.

Original

Het verschil tusschen beide plechtigheden hangt dan ook alleen aan het verschil tuschen de beide bedeelingen. Onder de bedeeling des Ouden Verbonds is de Messias nog niet geopenbaard ; moet dus alles symbolisch toegaan; en deswege wordt het symbolisch lam telkens weer feitelijk geslacht en het bloed van dit lam feitelijk vergoten; terwijl bij ons Pascha onder de bedeeling des Nieuwen Testaments, de vleeschwording des Woords en het kruis van Golgotha achter ons liggen, zoodat het Lam Gods, ons Pascha, éénmaal geslacht zijnde, niet meer sterft, en alzoo het bloedige uit de afbeelding van de voor ons gebrachte offerande wegvalt. Sprak alzoo het teeken bij Israël sterker, in zooverre het dooden van een lam en het vergieten van zijn bloed de zinnen sterker aangrijpt, dan het breken van brood en het plengen van wijn, hier staat tegenover dat de actie, die nu bij het heilig Avondmaal van den verhoogden Heiland uitgaat, bij het Joodsche Pascha nog geen plaats kon grijpen, overmits Christus nog

Original

niet verheerlijkt was. Wil men dus beide, zoo het Joodsche Pascha als ons heilig Avondmaal een Sacrament noemen, zoo hebben we hier geen overwegende bedenking tegen, mits er dan maar bij worde gevoegd, dat het Joodsche Pascha, evenals de Besnijdenis, een Sacrament was overeenkomstig de geaardheid van de Bedeeling der schaduwen, en dus nooit met onze Sacramenten geheel op één lijn mag gesteld.

Original

Er openbaart zich wel eens zekere zncht, om elk onderscheid tusschen den staat en conditie van het volk van God onder het Oude en Nieuwe Testament geheel op te heffen; en tegenover de voorstelling die indertijd door Coccejus en zijn volgelingen van het sterke onderscheid tusschen beide bedeelingen werd gegeven, is vasthouden aan de eenheid die beider staat verbindt zeker plicht; mits men hierin nu maar niet te ver ga, en de duidelijke grens die de Heilige Schrift tusschen beide bedeelingen getrokken heeft, niet uitwissche. Er bestaat ongetwijfeld voor de geloovigen onder het Oude en de geloovigen onder het Nieuwe Verbond eenheid van grond en uitgangspunt, en het is de eere van onze Gereformeerde kerken hierop steeds met nadruk gewezen te hebben. Die eenheid toch van grond en uitgangspunt ligt in de Besluiten Gods. Christus is aller Middelaar omdat God hem als zoodanig in zijn Besluit besteld en gesteld heeft. Hij komt niei in het Besluit als onze Middelaar voor, omdat hij feitelijk onze Middelaar geworden is, maar hij is feitelijk onze Middelaar geworden, omdat God hem in zijn Besluit tot Middelaar gesteld had. In zooverre dus wijzen de profetiën van Vorst-Messias onder het Oud Verbond niet op iets dat nog moet komen, maar op iets dat er in het Besluit reeds is; alleen met dit verschil, dat het onder het Oude Testament nog slechts geopenbaard was in het Woord, terwijl het in de dagen der Nieuwe Bedeeling openbaar wierd in het vleesch. En daar nu het geloof zich altoos op het Woord richt, en wel met name op het Woord van Gods raadsbesluit, zoo lag het geloof voor de vaderen des Ouden Verbonds even vast als het onze, en heeft ook onder hen „de rechtvaardige door het geloof geleefd." Maar hoe sterk men deze eenheid van conditie onder de geloovigen van beide bedeelingen ook vasthoude, toch mag daarom het verschil in openbaring niet uit het oog verloren. Bethlehem, Golgotha en de Olijfberg spreken ons van feiten, die allerminst als bijkomstig mogen beschouwd worden, als ware het ons genoeg, dat de Middelaar in het raadsbesluit besteld was; want immers het raadsbesluit zou geen besluit zijn geweest, indien de aldus bestelde Middelaar niet ook feitelijk gekomen ware. Dit komen van den Christus en het brengen van zijn zelfofferande, laat derhalve de zaken niet gelijk ze zijn, maar brengt er een daadwerkelijke verandering in te weeg. Wat dusver in symbolische afschaduwing als toekomstig lag aangeduid, gaat na Golgotha over in de symbolische teekening, die de herinnering van het gebeurde opwekt, Israël moest op den komenden dood • van den Messias gewezen worden, wij vieren gedachtenis van den dood des Heeren die plaats greep.

Original

In Pascha en Avondmaal beide is dus de ééne groote gedachte uit Gods raadsbesluit van de verzoening der zonde door een Lam dat geslacht wierd en welks bloed wierd vergoten. In het bloed is het leven, en alleen door de verbrijzeling van het zondige leven in den dood, is verzoening van zonde voor God bestaanbaar. Dat is de principieele gedachte, die zoowel in het Pascha van Israël, als in ons Avond maal ligt aangeduid en uit gesproken, maar hoe verschillend is niet de wijze waarop die ééne groote Gods gedachte in beide instellingen aan het woord komt ! Dit voelt ge nooit beter dan door streng vast te houden aan de historie. Als de slachting van hetPaaschlam onder Israël wordt ingesteld is er sprake van nationale ellende, van nationale uitredding, zonder dat er van geestelijke ellende, geestelijk doodsgevaar of geestelijke uitredding ook maar met een woord gerept wordt. Ge hebt te doen niet met den Duivel, maar met Pharao, niet met de demonen, niet met soldaten en ruiterij en strijdw agens; er is sprake niet van „geloovigen", maar van ,.het volk van Israël met hun vermengden hoop"; het gevaar waai'- aan ze bloot staan is niet de eeuwige verdoemenis, maar de tyrannie van den aardschen heescher in Egypteland; wat ontweken moet worden is niet de eeuwige rampzahgheid, maar de dood van hun eerstgeboren kin. derkens, runderen, schapen en ezels; en de redding die wordt te weeg gebracht is dat hun eerstgeborenen niet sterven, en dat sij droogvoets door de Roode zee komen en zoo aan de tyrannie van Egypte ontsnappen. Alles dus uitwendig en nationaal, van een geestelijke en inwendige redding is geen sprake. En het Pascha, dat als gedenkfeest ter gedachtenis van deze redding wierd ingesteld, was dus op zich zelf niets dan een nationale gedachtenisviering op de wijs als wij onze gedenkdagen vieren van de verlossing van Spanjes tyrannie en den slag bij Waterloo.

Original

Dit kan niet nuchter genoeg op den voorgrond worden gesteld, en altoos weer moet bij het Pascha van deze historische feiten worden uitgegaan. Zelfs de ongezuurde broeden en het staande eten van het lam zijn bijkomstige bijzonderheden, die altoos moeten afgeleid van de bijzondere omstandigheden, waarin Israël zich voor zijn tocht uit Egypteland bevond. Ge weet dan ook, hoe de Heilige Schrift telkens, als Israël tot den dienst des Heeren wordt opgeroepen, altoos weer dat historische en nationale feit op den voorgrond stelt: Gij zijt door uw God als volk uit Egypteland, uit het diensthuis uitgeleid, en deswege moet ge Hem

Original

als uw Heere en Koning dienen. De overgang op het geestelijke ligt dus niet in het Paaschlam als zoodanig, maar alleen hierin, dat het volk van Israël, waaraan deze redding ten deel viel. door God besteld was, om in al zijn lotgevallen, zinbeeldig het geestelijk bestaan en het geestelyk lot van 's Heeren uitverkoren volk af te beelden. Het is dus niet zoo dat Israël, omdat het toevallig in Egypte was geleid en zoo wonderbaar uit Egypte gered is, deswege de geestelijke redding van 's Heeren volk afschaduwt; maar omgekeerd is Israël opzettelijk naar Egypte geleid, opzettelijk in Egypte aan zoo bittere tyrannie onderworpen, en opzettelijk uit Egypte door zoo machtig wonder uitgeleid, opdat het deze afschaduwing van 's Heeren geestelijk volk in zijn nationaal bestaan en nationale historie vertoonen zou. Pharao is er toe verwekt, opdat de Heere aan hem zijn gerechtigheid betoonen zou. Eeeds aan Abraham wordt in den droom geopenbaard, dat zijn nakomelingen vier eeuwen lang vreemdelingen in Egypte zullen zijn. En daarom alleen wordt „de sterke hand en de uitgestrekte arm des Heeren" hun zoo machtig openbaar, omdat op deze verlossing uit het diensthuis heel de Mozaïsche bedeeling steunen zou.

Original

By het Pascha der Joden moet ge dus tweeërlei ineenvloeiende symbolen wel onderscheiden. In de eerste plaats toch is het volk van Israël in zijn nationaal bestaan een symbool of zinbeeld van het geestelijk volk van God ; en in de tweede plaats is de Paaschmaaltijd een symbolische herinnering aan hetgeen God Israël ten behoeve bij de uitredding uit Egypte gedaan had. Wat Israël onderging was een symbool, en op zija beurt was het Paaschlam een symbolische herinnering aan wat dit symbolische volk ondergaan had. En overmits nu niet het volk zelf deze gedachtenisviering instelde, maar God het Pascha verordineerde, zoo kon het wel niet anders of de Heilige Geest moest dit symbolisch Pascha zóó doen aan richten, dat tevens de geestelijke strekking er in uitkwam, of er althans op verborgene wijze in sprak. En wie dan ook met eenige opmerkzaamheid nagaat, wat omtrent dat Lam bij Israël verordend was, hoe het moest geslacht en hoe het moest gegeten worden; en daarnaast legt al wat het Nieuwe Testament ons bij monde van .Johannes den Dooper en de heilige Apostelen over „het Lam Gods, dat de zonde der wereld wegneemt," bericht, die ziet en voelt terstond, hoe de Heilige Geest reeds vanouds in dit nationaal gedenkfeest een geestelijke beduidenis heeft gelegd ; en hoe allengs de dagen voor de geloovigen ook in Israël gekomen zijn, dat bij dit Pascha de uitredding uit Egypte eingenlijk bijzaak voor hen werd, en hoofdzaak de geestelijke verlossing uit het diensthuis der zonde. Dat juist een lam gekozen wierd; dat aan dit lam geen been mocht gebroken; dat het bloed van dit lam aan de deurposten moest gestreken,

Original

en daarna zijn vleesch gegeten; dat het geslacht moest tusschen twee avonden; dat het genuttigd wierd met bittere kruiden; en dat alleen de besnedenen er van mochten medeëten, waren altegader bijzonderheden, die in de nationale gedachtenisviering geen genoegzame verklaring vinden, en die eerst tot haar recht komen, zoo ge tot de geestelijke zaak, die erin afgeschaduwd word, doordringt.

Original

Doch er is meer. Met alleen toch dat het Joodsche Pascha op die wijs door de geestelijke belofte die er in lag afgeschaduwd, in zekere symbolische betrekking met het heilig Avondmaal stond, maar ook feitelijk heeft de Christus beide met elkaar in verband gezet. Hij is zelf toch als het Paaschlam op het Paaschf'eest gestorven, en heeft het Avondmaaal ingesteld met brood en wi^jn, die van den Paaschdisch genomen waren. In de veel besproken vraag, hoe de dagen van het Pascha, waarop Jezus stierf moeten gerekend worden; of Jezus vóór het Pascha, of als Paaschoffer op het feest gestorven is, zullen we ons hier niet verdiepen. Deze soort vraagstukken toch zullen bij ontstentenis van de noodige gegevens wel nooit tot volkomen helderheid worden gebracht; en bovendien toont heel de openbaring aan hoe de nauwkeurigheid Gods een geheel andere is dan de nauwkeurigheid der menschen. Zooveel is ons genoeg, dat de Christus zelf zijn eigen sterven met het toenmalig Paaschfeest in verband heeft gezet en zelfs zijn apostelen op dat verband heeft gewezen. Door zijn eigen keuze ging de Heere zijn dood juist tegen het Paaschfeest te gemoet. Hij had ook vroeger of later naar Jeruzalem kunnen gaan, maar hij ging opzettelijk in de dagen van het groote Pascha naar de tempelstad op. Hij ging derwaarts op, zeker wetende dat zijn einde nabij was. En hij verklaarde uitdrukkelijk aan z\in jongeren, dat hij zeer begeerd had „dit Pascha met hen te eten." Ja zelfs de geheele toebereiding van dat Pascha leidde hij in met de woorden: „Gij weet dat na twee dagen het Pascha is, en de Zoon des menschen zal overgeleverd worden, om gekruisigd te worden." En of nu al de leden van het Sanhedrin een besluit nemen; „Niet op het feest, opdat er geen oproer kome onder het volk," het is toch tijdens het Paaschfeest geschied.

Original

Zoo verbond ook Christus dus de zaak waarop het heilig Avondmaal doelde, aan het Joodsche Pascha. Doelt dat Avondmaal op zijn dood, welnu die dood is door Jezus opzettelijk aan het Joodsche Paaschfeest verbonden. Maar ook de instelling zelve van het heilig Avondmaal stelde hij rechtstreeks met dat Joodsche Pascha in verband. Natuurlijk had de Heere dit zijn heilig Avondmaal ook vroeger kunnen instellen; want dagelijks zat hij met zijn jongeren aan, dagelijks at en dronk hij met hen, en dagelijks was er brood en wijn op te tafel waaraan hij met hen aanzat. En

Original

ook het breken van het brood en het laten rondgaan van den beker was niet iets, dat enkel bij het Pascha plaats greep, maar ook bij andere maaltijden gewoonte was. Zelfs weten we zeer bepaaldelijk, dat Jezus én bij gelegenheid der zalving te Bethanië, én bij de voetwassching met zijn jongeren aanzat. En toch heeft de Christus niet bij één van deze voorafgaande maaltijden, maar zeer bepaaldelijk bij deze Paaschnmaltijd het heilig Avondmaal ingesteld. Er is dus geen sprake van dat deze verbinding van het Avondmaal met het Pascha toevalig zou zijn. Ze is opzettelijk en moet in dit opzettelijk verband begrepen worden.

Original

De beweegreden hiertoe nu voelt men terstond, zoo men let op wat de Christus bij het Avondmaal sprak van het Nieuive Verhond. Hiervan had hij vroeger nooit gesproken. Hij was geworden uit eene vrouw, geworden onder de wet, en was alzoo hoogepriesterlijk voor ons in de oude Bedeeling der schaduwen en in het Oude Verbond ingegaan. Als staande onder dit Oude Verbond was hij besneden op den achtsten dag; als zijnde onder dat Verbond was hij als eengeborene van Maria gelost; als levende onder dat Oude Verbond was hy op de groote feesten mee opgegaan naar Jeruzalem, en had den tempel op Sion als de woonstede Gods geëerd. Maar nu was het einde van dezen toestand gekomen. Gelijk dit Oude Verbond van God met het volk der schaduwen eens bij Horeb zijn aanvang had genomen, zoo moest het even stellig in een bepaald feit zijn einde vinden; en dit feit zou zijn het brengen van het waarachtig zoenoffer, waarop alle offerande onder Israël gedoeld had. Daarom zou straks terwijl hij op Golgotha stierf, het voorhangsel des temdels scheuren van boven tot beneden, en daarom moest het thans voor zijn jongeren uitgesproken, dat het einde van het Oude Verbond nabij was. Straks opgestaan van den disch zou hij met zijn jongeren naar Gethsémané alleen naar Golgotha gaan, om zijn bloedige offerande te volbrengen. Zooals hij daar met zijn jongeren aanzat was het dan ook voor het Oud Verbond de laatste ure. Het einde was er, en door Golgotha zelf zou aan het Pascha voor altoos, gelijk het dusver in zijn symbolischen vorm bestaan had, een einde worde gemaakt. Daarom sprak hij tot zijn jongeren, na eerst met hen het bloed van het Paaschlam vergoten te hebben (dat nog des Ouden Testaments was) : hetgeen, waar we nu met dezen beker aan toekomen, is het bloed niet meer des Oude maar des Nieuwen Testaments. Het spreekt toch vanzelf, dat toen Jezus met zijn jongeren Pascha ging vieren, ook door zijn jongeren een lam gekocht en bij den tempel geslacht was en na uitgieting van het bloed, naar de Paaschzaal was heengetogen, om daar door Jezus met zijn jongeren gegeten te worden. Welnu, dat was nog het bloed des Ouden Testaments geweest; en het is kennelijk in tegenstelling met

Original

dat bloed des Ouden Testaments, dat de Christus bij de opneming van den beker tot zijn jongeren van een ander bloed, van het bloed des Nieuwen Testaments spreekt, en dat bloed qualificeert als een bloed, „dat voor velen vergoten wordt tot vergeving der zonden." Men stelle zich dus de zaak niet voor, alsof Jezus alleen brood en wijn had gebruikt. Hij had zeer begeerd dit Pascha met zijn jongeren te eten, en het Pascha eten was zeer bepaaldelijk het eten van het geslachte lam.

Original

Eerst heeft Jezus dus het gewone Pascha geregeld laten afloopen. Hij leefde zoolang hij op Golgotha nog niet was gestorven, nog altoos onder de wet van het Oude Verbond, en moest die wet dus houden tot het laatste oogenblik toe. En eerst toen die eigenlijke Paaschmaaltijd geëindigd was, en het toe was gekomen aan de ceremoniën, die bij de latere Joden op den eigenlijken Paaschmaaltijd volgden, toen eerst heeft Jezus het brood en den wijn genomen en het heilig Avondmaal ingesteld. De gang van zulk een Paaschviering toch was in de dagen van Jezus ongeveer de volgende. Men ging op naar Jeruzalem en zocht dan bij vrienden en magen, of ook door huur een zaal of localiteit meester te worden, waar men het Pascha vieren zou. Dan kocht men een lam van de vele herders die daartoe naar Jeruzalem waren opgegaan. Met dit lam ging men naar den voorhof des tempels, waar het geslacht wierd in bijzijn der Levieten, die met gouden schalen gereed stonden, om het bloed van de geslachte lammeren op te vangen, en dit van hand tot hand over te geven, tot het uit kon gegoten bij het altaar. Na afloop dezer plechtigheid wierd het lam dan huiswaarts gedragen en gebraden, zoodat het gereed was op de ure waarop de maaltijd begon. Was men nu aangezeten, dan ving men aan met eerst een beker te vullen, en dien te laten rondgaan; waarbij dan een dankzegging tot God wierd gedaan. Na afloop van deze eerste plechtigheid wierden bittere kruiden opgezet met een schotel moes, waarin die kruiden gedoopt, en daarna genuttigd wierden. En eerst dan kwam het lam zelf op den disch, verzeld van de ongezuurde broeden en de Cherózeth en de Chagiga. Was dit alles opgezet; dan ging weer de beker rond; wierd de uittocht uit Egypte door den huisvader verhaald; zong men lof; en ging dan eindelijk tot het eten van het Lam en de ongezuurde broeden of Mazzöth over. Daarop zat men een tijdlang rustig bijeen, sprak met elkander, en at dan wat van het lam nog over was, dronk nogmaals een beker, zong lof en dankte, en besloot den disch met het zingen van Psalm CXV-CXVIII, en straks van Ps. CXX-CXXXVII, telkens met het rondgaan van een beker afgewisseld. En overmits we nu weten, dat Jezus met zijn discipelen den lofzang na de instelling van het Avondmaal gezongen heeft,

Original

en het eten van het Paaschlam moet zijn voorafgaan, ligt het vermoeden voor de hand, dat de instelling van het Avondmaal heeft plaats gehad onder het rustig aanzitten tusschen het eerste en het tweede eten van het lam.

Original

Ge ziet dus feitelijk aan den Paaschdisch het Oude Verbond in het Nieuwe overgaan. De schaduwen wijken terug en de volle werkelijkheid der verzoening komt. Het lam, dat voor het Pascha geslacht was, verliest zijn beduidenis, en Jezus wijst op zich zelf als het ware, wezenlijke Paaschlam, waarvan zoo straks het bloed staat vergoten te worden. En het Avondmaal wordt reeds nu, en niet pas na zijn opstanding ingesteld, omdat deze instelling voor zijn jongeren nogmaals een plechtige profetie moest zyn van hetgeen op Golgotha te gebeuren stond. Al is dus het hoofdkarakter van het heilig Avondmaal de maaltijd, en wel zeer bepaaldelijk een offertnaal in de heilige plaatse, toch heeft het door zijn ontleening aan het Joodsche Pascha een nóg bepaalder, een nóg nader omschreven beteekenis ontvangen. Juist hierdoor is het een offermaal geworden waaraan de gedachtenis kleeft van de verlossing uit het diensthuis door het bloed dat vergoten wierd; verlossing ?m van onder den geestelijken Pharao, dewelke is Satan, door het bloed van het heilig Godslam, dat de zonde der wereld wegneemt.

Original

ZESDE HOOFDSTUK.

Original

In het zweet uws aanschijns zult gij biood eten.

Original

Gen. 3: 19a.

Original

De door Christus voor het heilig Avondmaal verordende Teekenen zijn Brood en Wijn. Ook hier dus is evenals bij den heiligen Doop het sacramenteele teeken uit de natuur genomen, en wel uit die natuurlijke dingen, die tot de meest gewone behooren. Water, brood en wijn behoorden, althans in de landen waar Jezus optrad en waar het heilig Avondmaal is ingesteld, tot de gewone ingrediënten van elke huishouding. Zelfs de arme man dronk in Israël toch wijn.

Original

Let er nu op, dat de Heere geen hoomvruchten kiest, en ook niet dierenvleesch neemt. In edel ooft zit veel rijker poëzie dan in een stuk brood en een tros muskadeldruiven maken veel rijker effect dan een kan wijn. Toch kiest de Heere voor dezen geestelijken maaltijd niet dat poëtisch

Original

schoone als teeken, maar het simpele brood en den gewonen volksdrank. Dat moet zoo, omdat het heilig Avondmaal niet thuis hoort in het Paradijs, w^aar de mensch van ooft leefde, maar aangericht wordt in de bedeeling der zonde, waarvan de Almachtige sprak : „In het zweet uws aanschijns zult gij hrood eten." Brood is na het Paradijs dus het gewone meest algeraeene voedingsmiddel, en zoodanig ook in het heilig Avondmaal. En is alzoo door brood en voeding afgebeeld, dan komt bij dat brood de ivijn om de verhooging en verheffing des levens voor te stellen. Want „wijn" heeft, naar de Schrift, deze bestemming, dat hij het hart verheugt, de gezonken levensgeesten weer opheft, en daardoor het leven siert. Waar nu Chritsus gekomen is, niet alleen om ons geestelijk leven te voeden, maar ook om het geestelijk leven uit zijn ingezonkenheid op te heffen, komt als teeken, naast het brood, ook de wijn, om deze verheffing en verhooging van het geestelijk leven af te beelden.

Original

Daarentegen wordt bij het heilig Avondmaal niet evenals bij Israëls offermaal vleesch aangeboden. En ook dit verdient onze aandacht, want op de Paaschtafel stond vleesch ; het vleesch van het geslachte lam. Zelfs stond dit vleesch van het geslachte lam op die tafel als afschaduwing van het sterven van Christus. Daarom mocht er geen been aan gebroken worden. Op zich zelf zou het dus zeer voor de hand hebben gelegen, zoo de Heere Jezus meer nog dan in het brood, juist in het vleesch van dat lam een teeken van zijn lijden en sterven had gezien, en er moet dus een reden voor zijn, waarom de Heere dit vleesch voorbij ging en alleen het brood nam ; en dat wel op een oogenblik, waarop hij ongetwijfeld zelf, evenals al zijne discipelen, van het Paaschlam had gegeten.

Original

Dit nu hangt saam met wat we van de Sacramenten in het algemeen hebben gezegd, dat ze op de scheppingsordinantiën teruggaan ; en in die schepping was het dier niet bestemd om door den mensch gegeten te worden. Eigenlijk zien we eerst na den Zondvloed het vleeschgebruik gewettigd. In het slachten van een dier ligt altoos iets tegennatuurlijks. Men moge dit niet zoo ontwaren als men met vleesch bijna nooit anders kennis maakt dan in den vortn van gebraden vleesch op den disch ; maar men merkt dit wel terdege, als men een slachthuis binnentreedt of toeziet als allerlei gevleugeld gedierte gemoord wordt. En wat men ook van de Vegetariërs zegge, toegegeven moet dat zij wel terdege in onze maatschappij optreden, om dit besef van het gewelddadige, dat in het dooden van elk dier ligt, levendig te houden en weer te prikkelen. Juist om dat gewelddadige komt het geslachte dier dan ook in de offerande voor, en vormt in die offerande het hoofdbestanddeel. Er wordt ook wel koren, ook wel brood, ook wel een vlade geofferd ; maar vooreerst niet in alle offeranden ; en ten tweede neemt toch altoos het geslachte dier de hoofdplaats in alle offeranden van den eersten rang ; met name in die offeranden, die rechtstreeks in rapport staan met zonde en schuld. Dan spiegelt zich in het leven van het dier het verzondigde leven van den mensch af; en in die offerande ziet en aanschouwt de offeraar, hoe zijn eigen leven verbeurd was ; hoe zijn eigen bloed waarin zijn ziele is, moet vergoten worden; en hoe de dood is de bezoldiging der zonde.

Original

Zoo was dus uiteraard het geslachte dier, en bij het Pascha bepaaldelijk het geslachte lam beeld van den Christus geworpen, die als mensch plaatsbekleedend voor ons in den dood zou gaan. Maar juist daarom kon dan ook het vleesch geen symbool in het heilig Avondmaal worden, omdat door Golgotha de afbeeldende offerdienst ten einde liep, en opging in hem die, als ons Pascha, en als het Lam dat de zonde der wereld droeg, aan het kruis zou sterven. Terwijl dus in het Oud-Testamentisch Pascha het lam het middelpunt op den disch vormt, en brood en wijn slechts bii dat lam bijkwamen, zoo wordt nu onder het Nieuwe Testament, de Christus zelf het middelpunt van den disch, en stelt hij brood en wijn niet meer in betrekking tot het Paaschlam, maar tot zichzelf. Hij zelf is dus als het ongeziene Lam Gods bij elke Avondmaalsbediening tegenwoordig, gelijk hij tegenwoordig was bij de instelling er van ; en brood en wijn komen er slechts bij. Een punt daarom van zoo hoog belang, omdat reeds hierin de ontzaglijke dwaling uitkomt èn van de Roomsche èn van de Grieksche, èn ten deele ook van de Luthersche kerk, die den Christus in brood en wijn zoeken, in stee van te belijden, dat de Christus als het ware Paaschlam, buiten brood en wijn, ongezien en geestelijk aanwezig is, en het brood en den wijn slechts met zichzelven in betrekking stelt. De Luthersche kerk heeft wel beseft dat zulks niet zuiver was, en daarom, de tegenwoordigheid des Heeren ook hij en ö7ider de teekenen van brood en wijn beleden, maar door te zeggen, dat Christus „hij, onder en in" die teekenen gevonden wierd, verzuimde ze toch de grondfout der Roomsche en Grieksche kerk uit te zuiveren.

Original

Hieruit volgt dat het recht verstand van de teekenen in het heilig Avondmaal geheel afhangt van het rechte inzicht in de verhouding waarin de Christus dit btood en dezen wijn tot zichzelven gesteld heeft. Ze vervangen den Christus niet, maar rekenen bij den Christus bij; juist zooals het bij de insteUing van het heilig Avondmaal gezien wierd, en juist zooals het onder het Oude Testament op eiken Paaschdisch was geweest. ©p eiken Paaschdisch stond de schotel met het lam in het midden, en brood en wijn stonden daarnaast. En toen Jezus het heilig Avondmaal instelde, zat hij daar zelf en zijn jongeren zagen en hoorden hem, en

Original

het brood en de wijn waren deelen van den disch, die er slechts bijkwa men. Juist wordt de lijn van hot heilig Avondmaal dus alleen dan getrokken, zoo ook bij ons Avondmaal de Christus zelf tegenwoordig is als het heilige Godslam dat geslacht wierd, en zoo brood en wijn bij hem bijkomen, op hem wijzen en van hem getuigen. Doet nu de Roomsche, Grieksche, en ten deele de Luthersche kerk hieraan te kort, door de presentie van Christus in het broed en m den wijn te zoeken, toch dient eveneens opgemerkt, dat ook zij het heilig Avondmaal verkrachten, die niets dan brood en wijn zonder den Christus hebben. Evenmin toch als onder het Oude Verbond brood en wijn zonder Paaschlam ooit Pascha maakten, evenmin kan er ooit onder het Nieuwe Verbond Avondmaal worden gehouden, zoo er niets dan brood en wijn is, en zoo de Christus zelf er niet bij is. Dan toch ontbreekt er het Lam Gods, en hebben we wel teekenen, maar geen Avondmaal, Men zij dus onzerzijds met zijn bestrijding van Rome zeer voorzichtig. Wie toch tegen Rome zich opmaakt, terwijl hij zelf een Avondmaal enkel met brood en wijn viert, verliest het; en dan eerst staat ge ook tegenover deze dwaling sterk, zoo ge zulk een viering van het heilig Avondmaal bepleit, waarbij de Christus persoonlijk, zij het ook ongezien, zelf tegenwoordig is, en waar brood en wijn bij hem als het eigenlijke Lam Gods dat geslacht wierd bijkomen.

Original

Wat nu deze betrekking aangaat, waarin de Christus dit brood en dezen wijn tot zich zelven geplaatst heeft hier hebt ge wel te ondenscheiden tusschen drieërlei • lo. tusschen wat dit brood en deze wijn op zich zelf van den Christus afbeelden ; 20. tusschen wat het als gebroken brood en vergoten wijn van den Christus te zeggen heeft; en 30. tusschen hetgeen het als gegeten brood en gedronken wijn teekent van uwe betrekking tot den Heiland.

Original

W^orde elke dezer drie kortelijk toegelicht.

Original

Met het oog op het brood heeft Jezus zelf gezegd : „Ik ben het brood des levens", en van den wijn : „Ik ben de ware wijnstok". Het gaat dus volstrekt niet aan, om gelijk vele uitleggers deden, Jezus' sterke uitspraken in Johannes VI geheel van het heilig Avondmaal af te scheiden. Als Jezus zegt : „Ik ben het brood des levens ; indien gij mijn vleesch niet eet en mijn bloed niet drinkt, zoo hebt gij geen leven in u zelven; want mijn vleesch is waarlijk spijs en mijn bloed is waarlijk drank; die mijn vleesch eet en mijn bloed drinkt, die blijft in mijn en ik in hem", — dan gaat zeker feil wie deze woorden rec/?ts^reeA-sop.het Avondmaal laat slaan, als ware hier sprake van een sacramenteel in zich opnemen van den

Original

Christus ; maar vergist zich toch evenzeer wie oordeeld, dat deze uitspraken niets met hei heilig Avondmaal uitstaande hebben. Dit nu merkt men niet, zoolang men bij het Avondmaal alleen op het gebroken brood en den vergoten wijn ziet, want daarvan is in Johannes VI, althans niet in de eerste plaats, sprake ; maar hiervoor gaat het oog aanstonds open, zoo men bij het heilig Avondmaal in de eerste plaats vraagt wat het brood, als brood, ook nog eer het gebroken is en de wijn als wijn, ook nog eer hij vergoten is, ons van den Christus te zeggen hebben. Dan toch blijkt terstond, dat Jezus zelf voor zijn kerk zijn wil, wat brood voor het lichaam is, en dat het brood ook als zoodanig in het Avondmaal voorkomt. Geeft nu Jezus in .Johannes VI den algemeenen zin aan, waarin wij die voeding onzer zielen door hem hebben te verstaan, en komt hiervan in het heilig Avondmaal een bepaalde toepassing voor, dan is het duidelijk, hoe Johannes VI ons wel terdege helpt, om het heilig Avondmaal te leeren verstaan. Ja, we gaan verder. Staat eenmaal vast, dat Johannes VI den algemeenen zin aanduidt waarin het brood ook in het heilig Avondmaal is op te vatten, dan zijn we lang niet vreemd aan de gedachte, dat de Christus, die vooruit wist, dat en hoe hij zijn Avondmaal zou instellen, bij de keuze zijner woorden te Kapernaüm ook wel terdege aan het heilig Avondmaal gedacht en zich daarnaar gericht heeft. Alleen daaruit toch verklaart het zich, dat hij in Johannes VI, niet enkel van zijn vleesch, maar ook van zijn bloed spreekt, en dit bloed laat drinken; iets, wat bij de voeding als zoodanig niet voorkomt. Wel toch laat het zich denken, dat men in het vleesch, dat men nuttigt, ook enkele droppelen bloeds, ongemerkt, over de lippen brengt, maar een maaltijd waarbij vleesch gegeten en bloed uit den beker gedronken wierd, ware onder kanibalen mogelijk, maar in de fijne kieschheid, waarmee Jezus steeds zijn beelden koos ondenkbaar. Met opzicht tot Johannes VI, zouden we dus liefst deze meening voorstaan : lo. dat het niet rechtstreeks doelt op het sacramenteele eten van den Christus en het drinken van zijn bloed; maar dat het 2^. wel terdege die algemeene betrekking tusschen het brood en den Christus aanduidt, waarop ook het geheim van het brood in het Avondmaal gebaseerd is ; en 3o. dat de woorden waarin Jezus zich te Kapernaüm uitdrukt alleen daaruit te verklaren zijn, dat hij onder het spreken het oog óók op het Avondmaal had.

Original

Hierdoor nu wordt de beteekenis van het brood in het Avondmaal volkomen verklaard. G-ij eet als mensch brood, omdat zonder voeding uw leven bezwyken zou ; maar als ge het brood gegeten hebt, sterkt dat uw leven slechts voor een oogenblik ; straks komt de honger weer ; en hoe dikwijls ge dan ook het nemen van dit brood hernieuwt, eindelijk moet

Original

gij het tocli opgeven ; en eens komt de ure dat het brood u niet meer helpt ; maar ge sterft. Dit was zelfs met het manna het geval geweest : .,Uwe vaderen hebben het manna in de woestijn gegeten en zij zijn gestorven." Aardsch brood baat dus slechts voor een tijd en in schijn ; wezenlijke hulpe is voor u, o mensch, bij dit aardsche brood niet te vinden. En hoe zou dit ook kunnen ? Gij staal immers verre boven het plantenrijk, en hoe zou dan een vrucht van het plantenrijk uw inzinkend menschelijk leven duurzaam behoeden kunnen ? Neen, wat u alleen redden kan is een macht en kracht van meerder dan gij zijt, en die daarom in staat is u op te houden. Daar gij nu op aarde het hoogste schepsel zijt, kan de aarde u deze kracht of macht niet opleveren, en moet dus het brood dat waarlijk redden zal, u wel uit den hemel toekomen.

Original

Dat onderwees Grod zijn volk symbolisch in de woestijn, door hun het manna, d. i. een uit den hemel nederdalend brood te geven. Maar Israël verstond die onderwijzing niet. Het zag dit zinbeeldige brood voor het echte brood aan, en zoo stierven ze toch. Maar nu komt Jezus en zegt : Ik ben uit den hemel, en ik ben voor u, o mensch, dat wezenlijke brood, dat in het manna slechts afgeschaduwt was: „Ik ben dat levende brood dat uit den hemel is nedergedaald; zoo iemand van dit brood eet die zal in der eeuwigheid leven." Zoo blijft er dus geen zweem zelfs van onduidelijkheid meer over. Aardsch brood helpt wel om de vernielende macht die ons wil doen verkwijnen en bezwijken, tijdelijk en voor een wijle tegen te houden, maar op den duur is er geen baat bij. In Christus daarentegen is ons een hemelsche kracht geboden, die macht heeft om de vernieling die ons bezwijken doet, daadwerkelijk te stuiten, te overwinnen en te niet te doen, met het heerlijk gevolg, dat we voor eeuwig aan de macht van het verderf ontkomen.

Original

Dat de Christus, en niet tiet aardsche brood, dit doel treffen kan, ligt in den geestelijken oorsprong der zonde. School de zonde in het vleesch, dan kon een aardsch brood ons redden. Maar zoo is het niet. De zonde is een worm die in de ziel knaagt en slechts van uit de ziel ons het lichaam verzwakt en aantast. Aardsch brood kan dus die nadeelige werking op het lichaam wel temperen, maar kan nooit de ziel voor versterving bewaren. Dat kan alleen hij, die met goddelijk vermogen onze ziel zelve ondersteunen kan ; in onze ziel zich laat opnemen ; en in de ziel zelve een steunpunt des levens wil worden. Zoo toch doodt hij de kiem van de vernieling in ons. Zoo redt hij ons geestelijk leven. En door de redding van ons geestelijk leven redt hij ten slotte ook ons lichaam, en voert het op tot een staat van heerlijkheid, die aardsch brood ons nooit had kunnen schenken. En overmits dit nu zonder zijn vleeschwording

Original

E VOTO DORDR. III. 8

Original

niet had kunnen plaats grijpen, „zoo is hij zelf ons vleesch en ons bloed deelachtig geworden, opdat hij door den dood te niet zou doen dengene die het geweld des doods had, namelijk den Duivel." Vandaar dat er zonder „zijn vleesch en bloed" voor ons geen gemeenschap met den Middelaar is; dat hij eerst door vleesch en bloed aan te nemen de gestalte verkreeg, waarin hij de voeding onzer ziel kon tot stand brengen ; en dat alzoo niet de Zone Gods, maar eerst de in vleesch ew ötoetZ verschenen Middelaar voor ons geworden is, wat we als spijze ten eeuwigen leven behoeven. Van den wijn hetzelfde te herhalen ware nutteloos. Ook de wijn toch kan wel een tijdelijke verheffing van onzen geest te weeg brengen en zoo vreugde in het hart brengen, maar slechts voorbijgaande, en, helaas, zoo licht verleidende tot zonde. De aardsche wijnstok is daardoor van het geslacht van de kinderen der menschen evenzeer een vloek als een zegen geworden. En daarom plaatst Jezus nu tegenover dien aardschen wijnstok zichzelven, als de echte ware wijnstok, omdat alleen uit hem die levensverheuging kan worden ingedronken, die metterdaad heel onzen persoon als mensch verheft, ons troost, en maakt dat we ons over den weedom des harten henenzetten.

Original

Nu echter komt in de tweede plaats, dit brood en deze wijn in het heilig Avondmaal niet enkel voor als zoodanig, maar in een bepaalde gestalte. Het brood wordt gebroken en de wijn wordt vergoten. Het brood strekt dus ook wel tot voeding en de wijn tot verheuging; maar toch op dat gebroken zijn van het brood en dat vergoten zijn van den wijn valt de nadruk. Op zich zelf had ook zonder dat breken het denkbeeld van den dood reeds in het brood als zoodanig kunnen verstaan worden. Brood komt van de tarwekorrel, en deze tarwekorrel valt in de aarde en sterft, om vrucht voort te brengen. Is de tarwe op 'den akker gerijpt, dan komt ten tweeden male het beeld des doods op, als de maaier uitgaat en de sikkel in de halmen wordt geslagen, en de gemaaide halmen het hoofd buigen en neerzijgen. En als daarna het koren uit de airen wordt uitgedorscht, en het gedorschte koren in den molen tot meel wordt vermalen, vervolgt het beeld der verbrijzeling en des doods het koren tot op het oogenblik dat het brood wordt. En wel is dit by den wijn niet zoo sterk, want de druif groeit aan de rank, ma.ar ook toch de druiventros wordt, als hij rijp is, afgesneden, en komt als zoodanig ook in de Schrift als beeld des doods voor (die de geesten der vorsten als druiven afsnydt, Ps. LXXVI: 18). En is hij afgesneden, dan gaat de druiventros in den wijnpersbak om vertreden en verbrijzeld te worden, en zoo eerst ontstaat de wijn. Zoo in het brood als in den wijn school dus het beeld des doods

Original

reeds van nature. Doch hierop wijst de Heere ons in zijn Avondmaal niet. Neen, hij neemt bij het Avondmaal dat brood en dien wijn gelijk ze daar op den disch staan, en hij neemt ze naar het gebruik, dat aan dien disch voor brood en wijn in zwang was. Immers dat öre/cen van het brood was niet iets opzettelijks, wat Jezus nu voor het eerst of wat Jezus alleen deed. Elk huisvader brak aan den Paaschdisch de Mazzoth, die men nu nog onder den naam van Joodsch Paaschbrood in onze groote steden zien kan. Deze groote, platte, ronde, ongezuurde broeden, waren er op aangelegd om gebroken, en in stukken rondgedeeld te worden. Snijden kon men ze niet, 'en voor één persoon was zulk een brood te groot. En zoo ook wierd de wyn niet toen pas door Jezus, maar aan eiken Paaschdisch vergoten, doordien uit één beker, die rondging, allen saam dronken, en deze beker tot vijf maal gevuld wierd. Dit herhaaldelijk vullen van den éénen groeten beker, te midden der plechtige stilte, maakte ook door het ruischen van den wijn indruk, en het is hierop dat Jezus doelt, als hij den beker opneemt en daarbij spreekt van „zijn vergoten bloed." Heilige, goddelijke eenvoud is dus in deze instelhng, nog veel meer dan ivij vermoeden, die in het dagelijksch leven aan geen breken van het brood, noch aan dat plechtig uitgieten van den wijn gewoon zijn. Maar voor de discipelen, die gedurig het brood braken, en aan die plechtige gieting van den wijn gewoon waren, was er in het heilig Avondmaal letterlijk niets bijzonders. Alles ging geheel gewoon toe. Alleen maar, toen het nu aan het breken toekwam, lei Jezus op eenmaal in dat gewone broodbreken een peilloos diepe beteekenis, en evenzoo in dat gieten van den wijn in den beker een nameloos diepen zin. Nu toch wierp hij op dat brood de schaduw van zijn eigen lichaam, op dat breken van het brood de schaduw van zijn ki'uis, en als de wijn wordt uitgegoten doet hij ons in dat uitgieten van den wijn het ruischen hoeren van zijn bloed dat vergoten wordt voor veler zonden.

Original

En hierbij komt dan nu nog in de derde plaats, dat Jezus dit brood en dezen wijn ronddeelt, aan zijn jongeren geeft en hun gebiedt, dat ze die zullen eten en drinken. Het is dus ook een gegeten brood en een gedronken wijn, waarop gelet moet, want eerst in dat eten en drinken wordt do heilige symboliek voleind. Eten toch of drinken is : een ons eerst vreemd bestanddeel in ons opnemen, en nu de goddelijke bewerking ondergaan, dat het met en door goddelyken zegen in ons eigen vleesch en bloed wordt omgezet. „Die mijn vleesch eet en mijn bloed drinkt, die blijft in mij en ik in hem." Hier is dus een heilige teekening van de allerinnigste gemeenschap, waarin goddelyke werking óns met dien Christus en den Christus met ons brengt; mits, en dit worde nooit uit het oog verloren

Original

niet met dien Christus in het afgetrokkene, maar met den Christus, die vleesch en bloed heeft, d. i, met den Middelaar na zijn vleeschwording; en wel met den Middelaar die zich als het Lam Gods voor ons in den dood heeft gegeven, d. w. z. met hem die zijn vleesch voor ons breken, zijn bloed voor ons vergieten liet.

Original

De betrekking waarin de Christus bij het Avondmaal dat brood en de wijn tot zich zei ven plaatst, is zoodoende doorzichtbaar als glas geworden.

Original

Hij zelf is bij dien disch het Lam Gods, maar hij voegt aan zien zelven brood en wijn toe, in dezen drieërlei zin: Ten eerste dat in dat brood en dien wijn zyn beeld ligt. Hij is het brood des levens en de ware wijnstok. Ten andere dat in het breken van dat brood en het vergieten van dien wijn het beeld van zijn sterven ligt. En ten derde dat het eten van dat brood en het drinken van dien wijn de vereeniging afbeeldt en de gemeenschap afschaduwt, waarin hij treedt met de zijnen.

Original

ZEVENDE HOOFDSTUK.

Original

Voorwaar, ik zeg u, dat ik niet meer zal drinken van de vrucht des wijnstoks, tot op dien dag, wanneer ik dezelve nieuw zal drinken in het koninkrijk Gods.

Original

Vlarc. 14: 25.

Original

Zoo is dan de instelling van het heilig Avondmaal en de symboliek der Teekenen in dit Sacrament genoegzaam toegelicht, zoodat ons eer we met de XXIXste Zondagsafdeeling tot de aoddelijke actie in dit Sacrament overgaan, nog slechts één punt ter bespreking rest, om alsdan met dit hoofdstuk de bespreking van de XXVHIste Zondagsafdeeling ten einde te brengen. Van de drie Zondagsafdeelingen toch, die onze Heidelberger aan de bespreking van het heilig Avondmaal wijdt, behandelt de eerste (XXVHI) de instelling en symbohek van het Avondmaal, de tweede (XXIX) de actie die van God en Christuswege in dit Sacrament uitgaat, en de denZ^ (XXX) de Mis en het gebruik van het Avondmaal. Al zijn deze Zondagsafdeelingen dus breed opgesteld en al schijnen ze soms ineen te vloeien, toch doen ze dit in der waarheid niet, mits men den onderscheiden inhoud van elk dezer drie Zondagen maar uit elkander wil houden en niet verwart.

Original

De splitsing van deze drie Zondagen is door onze opstellers bedoeld als

Original

splitsing ter afzonderlijke bespreking van de instelling, van de werking en van het gebruik van dit Sacrament; maar zoo, dat ze om volledig te zijn, bij de instelling ook de symboliek, en bij het gehruik ook het misbruik ter sprake brengen; doch voor het overige loopt de indeeling zuiver. Bij Zondag XXIX moet gehandeld van de kracht die in dit Sacrament als Sacrament werkt. En bij Zondag XXX is gebruik en misbruik aan de orde.

Original

Indien men nu op deze wi}ze den inhoud van deze drie Zondagsaf deelingen uit elkaar houdt, zal men den gedachtengang van de opstellers, zonder veel moeite kunnen nagaan; terwijl ook in den XXVIIIsten Zondag zei ven de 75ste, 76ste en 77ste Vraag even geleidelijk op elkaar volgen. Immers in Vraag 77 wordt de instelling als Goddelijke ordinantie aangediend; terwijl in Vraag 75 was aangeduid, om wat reden het heilig Avondmaal onder de Sacramenten zij te rekenen; en in Vraag 76 het speciale karakter van dit Sacrament in het licht wordt gesteld. Eerst dus wordt er op gewezen, dat ge met een Sacrament te doen hebt, overmits ook het heilig Avondmaal u „een teeken en zegel" is, waardoor ge verzekerd wordt van uw gemeenschap aan „Christus en dien gekruist." Dan wordt, in Vraag 76 aangetoond, hoe deze verzekering in dit Sacrament toegaat. En ten slotte wordt u in Vraag 77 bewezen, dat het Avondmaal als Sacrament, van goddelijken oorsprong is. Daarop volgt dan in Zondag XXIX eene bespreking van de Goddelijke actie in dit Sacrament; en dat wel in twee Vragen (78 en 79), waarvan de eerste u zegt, waarin deze Goddelijke actie niet en de tweede u toont, waarin deze Goddelijke actie ivel bestaat. En eindehjk komt dan Zondag XXX, die uw aandacht eerst bepaalt bij het misbruik van dit Sacrament in de Mis; daarin in Vraag 81 het gebruik van dit Sacrament bespreekt; en eindelijk in Vraag 82, opkomt tegen de verwaarloozing, en het verschil aanwijst tusschen het goed gebruik en het booze misbruik, dat maar al te zeer insloop.

Original

Zooveel ter toelichting van den loop der drie Zondags-afdeelingen over het heilig Avondmaal, waaruit blijkt, dat bij dezen eersten Zondag alleen nog datgene te bespreken is, wat met opzicht tot de instelling en beteekenis van het heilig Avondmaal dusver onbesproken bleef. En dit nu betreft in hoofdzaak den samenhang die tusschen het heilig Avondmaal en de Toekomst des Heeren bestaat.

Original

Gelijk duidelijk werd aangeduid, is de grondvorm voor het heilig Avondmaal ontleend aan den gewonen menschelijken maaltijd, die door Gods ordinantie, in de schepping zelve van 's menschen natuur, geboden lag. Juist daarom echter, omdat de maaltijd geen vinding van menschelijk

Original

118 . ZOND. XXVIII. HOOFDSTUK VII.

Original

practisch vernuft, maar een rechtstreekse h uitvloeisel van Gods schepping is, ligt er in dien maaltijd iets ivezenlijks en onvergankelijks, ook al is het dat wij niet in staat zijn dit onvergankelijke in het denkbeeld van den maaltijd los te maken van den vorm, waarin wij dien kennen en gebruiken. Met dit blijvende en onvergankelyke in den maaltijd hangt het dan ook saam, at de Heilige Schrift ons de gelukzaligheid des hemels meer dan eens in het beeld van een maaltijd toekent. We herinneren slechts aan wat ge in Jesaia XXV: 6 leest: „En de Heere der heirscharen zal op dezen berg allen volken eenen vetten maaltijd bereiden, een maaltijd van reinen wijn, van vet vol mergs, van reine wijnen, die gezuiverd zijn". Waarbij voorts verwezen zij naar Matth. VIII : li; „Velen zullen komen van Oosten en Westen, en zullen met Abraham, Izaiik en Jakob aaws'i^^(^;nn het koninkrijk Gods," En om niet meer te noemen naar het beeld van de hruüoft, waarin de heerlijkheid, die ons beidt, herhaaldelijk geteekend wordt. Toch mag dit niet verstaan van een maaltijd in aardschen zin. We weten toch dat de gezaligden niet eten noch drinken in eigenlijken zin, maar als engelen Gods in hemel den zijn ; dat de „buik" inhet lichaam der heerlijkheid niet meer zijn tegenwoordige functie zal hebben, want dat God „beide den buik en de spijze zal te niet doen" (1 Cor. VI : 13); en ten overvloede j,dat vleesch en bloed", die door de spijzen onderhouden worden, het koninkrijk van God niet zullen beërven. Zoo nu echter desniettemin in den staat der heerlijkheid gedurig gewezen wordt, op het aanzitten aan een maaltijd, aan een bruiloft, en op een drinken uit den stroom des levens en een eten van de boomen, die in het Paradijs van God zijn, dan blijkt hieruit, dat er in den maaltijd nog een diepere gedachte ligt, die het ons niet gelukt van den tegenwoordigen vorm der maaltijden los te maken? maar die toch met ons in de eeuwigheid overgaat.

Original

Ge moogt toch niet zeggen: „Dit alles is slechts beeldspraak". Zoo zoudt ge wél kunnen spreken, zoo gij zelf de wereld en die wereld de menschelijke natuui' de idéé van den maaltijd geschapen hadt. Dan zoudt ge kunnen zeggen: „God heeft in zijn Woord de beelden voor de heerlijkheid des hemels aan ons taalgebruik onlteend. Maar nu dit niet zoo is, maar God zelf den maaltijd schiep, en dus in dien maaltijd zijn eigen goddelijke gedachte belichaamde, nu schikt Hij zich niet naar uw taalgebruik, maar spreekt zijn eigen taal en gebruikt beelden, die Hij zelf uitgedacht en verwezenlijkt heeft. En waar nu de Heilige Schrift ons beide, èn het Sacrament van het heilig Avondmaal, èn de eeuwige heerlijkheid in het beeld van doi maaltijd voor oogen stelt, daar ligt het vermoeden voor de hand dat in het heilig Avondmaal ook een heenwijzing ligt op de toekomst van onzen Heere Jezus Christus.

Original

ZOND. XX VIII. HOOFDSTUK VIL 119

Original

Hierin nu worden we bevestigd, door wat de Heere Jezus zelf bij de instelling van het heilig Avondmaal zoo nadrukkelijk verklaarde t. w., „dat hij niet weer drinken zou van deze vrucht des wijnstoks, totdat hij dezelve nieuw zou drinken in het koninkrijk zijns Vaders." Al ontkennen we toch niet, dat deze profetie aanvankelijk reeds kan vervuld zijn na Jezus' opstanding (hoewel het onzeker is, of Jezus toen nog wijn gedronken heeft), zoo toonen toch deze plechtige woorden reeds door hun majestueassen klank, dat ei' een dieper zin in lag; en nooit zal de kerke Gods met de verklaring dezer woorden vrede nemen, tenzij men er een profetie in leze, die doorgaat tot in het rijk der heerlijkheid; en dit „nieuw drinken van den wijn in het koninkrijk Gods" doet slaan op de bruiloft des Lams. Welke in dat koninkrijk der hemelen de beteekenis van „de vracht des wijnstoks" zal zijn, en wat te verstaan zij onder het .,)iieuw" drinken van den wijn, is ons niet geopenbaard, en zonder openbaring voor niemand uit te maken. We missen in deze bedeeling eenvoudig het orgaan, om ons van dat rijk der heerlijkheid een juiste voorstelling te vormen. Om dat te kunnen doen, zal men zelf eerst in het hchaam der heerlijkheid moeten zijn opgestaan. Alle nadere poging tot verklaring lijdt hier dus schipbreuk, en het verst komt nog hij, die zich zonder meer met de eenvoudige en toch zoo rijke beelden der Heilige Schrift vergenoegen laat. Dan toch verliest hij zich niet in gepeins over dingen, die hier beneden toch aan zijn kennis en inzicht ontsnappen, en houdt slechts deze waarheid vast, dat het heilig Avondmaal met de bruiloft des Lams in tweeledig verband staat; ten eerste in zooverre het die afschaduwd, en ten andere in zooverre het die voorbereidt.

Original

Het schaduwt die af; want het heilig Avondmaal bedoelt op aarde een maaltijd aan te richten, waarbij Jezus de gastheer is, en slechts zijn uitverkorenen met hem aanzitten ; en wel zulk een maaltijd, waaraan spijs en drank slechts dragers zijn van een geestelijk iets, zoodat dit geestelijke en niet het uitwendige de hoofdzaak en het eigenlijke is. Deze afschaduwing valt natuurlijk geheel weg, zoo men de tegenwoordigheid van Christus bij het Avondmaal vallen laat. Dan toch zitten er alleen de verlosten des Heeren aan, en het spreekt vanzelf, dat enkel de vrienden des Bruidegoms zonder den Bruidegom geen bruiloft kunnen afschaduwen. Maar houdt men daarentegen, gelijk we zoo sterk maanden, onverbiddelijk vast aan de voorstelling, dat Christus, ongezien en onzienlijk, bij elk Avondmaal tegenwoordig is, en dat eerst door die ongeziene tegenwoordigheid de schaduw van zijn beeld op brood en wijn valt, dan geeft metterdaad het heilig Avondmaal ons een beeld in het klein van wat de bruiloft des Lams eens zyn zal, én door het opgaan van alle zielsverlangen

Original

in de gemeenschap met Christus; én door den vrede en de rust waarin allen saam om den Heere als het middelpunt van aller hart vereenigd zyn: én door het geestelijke, en toch weer ook uitwendig karakter van dezen disch. Ook in 1 Corinthe worden we op dien saamhang tusschen het Avondmaal en de Toekomst des Heeren nogmaals gewezen, als het heet: „Gedenkt den dood des Heeren totdat Hij komt" Dan eerst als hij komt, en door die komst ook deze schaduwachtige profetie in haar vervulling overgaat, zal er voor het Sacrament van het Avondmaal geen plaatse meer zijn, en het Avondmaal overgaan in de bruiloft zelf, die het had afgeschaduwd. En evenzoo bereidt het heilig Avondmaal die bruiloft van het Lam voor, want het is een voorsmaak van die bruiloft, die ons reeds nu gegund wordt, waardoor we bewerkt en in ons geloof gesterkt worden, ja waardoor we nu reeds gewend worden aan die geestelijke gemeenschap met onzen Heiland en aan het broederlijk verkeer met broederen, ook met dezulken die we in de menschelijke maatschappij nauwlijks hadden gekend. En zoo strekt zich dan het heilig Avondmaal uit van de Schepping waarin het zijn eerste vezelen dreef tot aan de Toekomst des Heeren Jezus, waarmee de nieuwe Schepping zal ingaan, en juist daardoor is het Sacrament van het heilig Avondmaal, zoo ge wilt, een geheel geconcentreerde vertooning van heel uw Christelijke belijdenis. Al wat in de XII Geloofsartikelen uiteenvalt, ligt in het Sacrament van het heilig Avondmaal als voor uw oogen in heilig perspectief geteekend. Het is er niet in uitgesproken, maar zoo ge de gouden draden van uw heilige belijdenis tot één prachtig kunstgeheel ineen wilt zien gestrengeld, ga dan waar het heihg Avondmaal bediend wordt; en, zoo ge daarbij in stilte uw geloofsartikelen bij u zelven herhaalt, zult gij zelf bevinden, dat geen dier heilige draden in dit schoone kunstweefsel wordt gemist. Er is uw schepping; er is uw zonde; er is uw Verlosser; er is zijn kruis; er is uw geloof om hem aan te nemen; er is het beeld der kerk in het klein; er is de profetie van zyn toekomst, van uw opstanding en van uw eeuwige heerlijkheid. En zoo zal dit heilig Avondmaal, dat nu voor achttien eeuwen wierd ingesteld, dan ook blijven voortduren tot dat het Teeken van den Zoon des menschen in de wolken gezien word. Nu reeds achttien eeuwen hield het stand, en hoe ook in de toekomst vervolging en verdrukking voor de kerk van Christus moge aanstaande zi^jn, de uitverkorenen zullen 7iiet verleid, Christus' kerk zal niet overweldigd worden; en al was het dan ook in slechts kleinen kring, het Sacrament des heiligen Avondmaals zal ter gedachtenisse van Jezus' dood gevierd blijven, zoolang er menschen op deze aarde wonen; tot eens het Maranatha omslaat in het gejubel van Gods kinderen: „Zie, de Heere is gekomen, en zijne heiligen met hem!"

Original

Nog enkele vraagstukken van ondergeschikt belang vorderen ten slotte een korte bespreking.

Original

Allereerst de vraag, of een Sacrament noodzakelijk uit slechts één teeken moet bestaan. Dit is zoo in den Doop, en op dien grond hebben vele godgeleerden in de middeleeuwen staande gehouden, dat ook in het heilig Avondmaal het teeken eenvoudig moest zijn, en niet uit twee elementen kon bestaan; een voorstelling die natuurlijk samenhing met de toen allengs ingeslopen practijk, om het Sacrament des Avondmaals zonder den wijn te bedienen. Bij het opdragen van de Mis wierd dan nog wel ook de wijn gebezigd, maar bij het communiceere der leeken bediende men het Avondmaal alleen onder het teeken van het brood. Hierop nu dient geantwoord dat ons nergens een regel gegeven is waaruit zou zijn af te leiden, dat het Sacrament aan de eenheid van het teeken gebonden zou zijn, en dat bij ontstentenis van dezen regel, alle recht ontbreekt om er het Sacrament naar te veranderen. Geantwoord dat wij het Sacrament hebben te bedienen gelijk het ingesteld is, en dat het ingesteld is niet met één teeken, maar onder de beide teekenen van brood en wijn. En voorts geantwoord, dat de bewering, dat het lichaan het bloed in zich besluit, en dat derhalve zoo het brood het lichaam des Heeren is, hier ook het tweede teeken in besloten ligt volkomen juist is, zoo men eenverandering van het brood in het wezenlijk lichaam des Heeren aanneemt; maar dat dan ook juist reeds deze gevolgtrekking op zich zelf de onhoudbaarheid van heel dit voorgeven aantoont. Ware het toch zoo, dat Christus bij de instelling van het heilig Avondmaal bedoeld had te zeggen, dat in dit brood als zoodanig zij7i eigen lichaam reeds aanwezig was, dan ware verbreking van dit lichaam niet mogelijk geweest, zonder dat te gelijker tijd de uitgieting van zijn bloed daarin lag opgesloten. Immers het lichaam van Christus is niet in eigenlijken zin verbroken. De ledematen zijn hem niet van het lijf gerukt, en zelfs na zijn sterven is hem geen been gebroken geworden. De verbreking van het lichaam had dus slechts in zooverre plaats, als er hloedstorting bij voorkwam. Zoo zijn dus beide begrippen, de verbreking van het lichaam en de vergieting van zijn bloed onafscheidelijk één. En ware het derhalve Jezus bedoeling geweest, om van het brood zijn wezenlijk lichaam te maken; en alzoo in de verbreking van het brood zijn vollen dood af te beelden: zoo zou daarna voor een opnemen van den drinkbeker en een afzonderlijk handelen met zijn bloed geen plaats zijn geweest. Nu Jezus daarentegen naast de breking van het brood nog afzonderlijk de vergieting van den wijn als de uitgieting van zijn bloed plaatst, zoo volgt hieruit dat de vergieting van zijn bloed niet reeds vooraf in de breking van het brood kon begrepen zijn. En is dit

Original

ZOO, was in de breking van het brood niet ook tegelijk de uitgieting van het bloed begrepen, zoo volgt hieruit, dat ook het bloed 2elf niet in het brood kan gesymboliseerd zijn. Zoo ziet dus het brood alleen op het r^eesc/i van het lichaam, en de M^ijn alleen op het bloed, en is eerst in de saamvoeging van beide teekenen de symbolische afschaduwig van geheel het lichaam des Heeren gegeven. Daarom kan noch mag men met één teeken volstaan, maar moet het Sacrament des Avondsmaals altoos onder beide teekenen bediend worden.

Original

Toch ga men hierin ook weer niet te ver, als ware met de onderscheiding tusschen brood en wijn een anatomische ontleding van het lichaam des Heeren in zijn bestanddeelen gesymboliseerd. Alle anatomische voorstelling blijve hier verre, Watinhet Avondmaal bedoelt is, de voorstelling te hulp te komen, heizij bij de herinnering, hetzij bij de verbeelding van ivat op Golgotha plaats greep. Als aan een uitgetogen mensch het leven geweldadig benomen wordt, geeft het lijk ons vleesch en bloed te aanschouwen; het witte blanke vleesch, en het roode bloed in hun schreiende tegenstelling. Niet meer het bloed, dat in het lichaam bruist, om het blank der huid met vuiig purper te doorgloeien; maar vleesch en bloed gescheiden, uiteengerukt, en nu dat roode bloed het blank van het vleesch bezoedelend. Eerst in die tegenstelling van het blank en rood, en in hun onnatuurlijke bijeenvoeging ligt het beeld vanden geivelddadig en dood. En wijl nu Jezus' bedoeling was, de heugenis van dat ontzettend oogenblik, toen hij op G-olgotha stierf, te bestendigen, heeft hij in brood en wijn dat vleesch en dat bloed voor ons afgeschaduwd, om, juist door de tegenstelling en bijeenvoeging van die beide altoos weer den indruk van zijn sterven in ons te vernieuwen en te verlevendigen. Omdat brood de kleur heeft van het vleesch des menschen, en het bloed een gelijke kleur als de wijn daarom wierden brood en wijn hier onderscheiden en samengevoegd. En te meer koos de Heere Jezus de teekenen van brood en wijn, omdat brood evenals het vleesch een vaste stof is, die hierin onderscheiden is van het vloeibare dat aan bloed en wijn gemeen is. Terwijl ten slotte nog zij opgemerkt, dat brood het algemeen door God verordende voedingsmiddel, waaruit het vleesch gevoed wordt; terwijl omgekeerd de ivijn in nauwer rapport met het bloed treedt, daardoor sneller zijn werking door heel het lichaam doet gevoelen. Natuurlijk niet alsof het brood niet ook ons bloed zou voeden, en alsof ooit anders dan uit ons bloed de voeding aan het vleesch zou toekomen, maar genomen naar de nauwere verwantschap, die tusschen deze beide deelen van ons lichaam en deze beide elementen in het Avondmaal onloochenbaar is.

Original

Hiermee hangt de quaestie van het gezuurde o f ongezuurde brood bij het

Original

heilig Avondmaal dan ook rechtstreeks samen. Dat het brood bij het Pascha ongezuurd moest zijn, staat vast, en ook dat Christus zelf zulk ongezuurd brood bij de instelling van het heilig Avondmaal aan zijn jongeren heeft uitgedeeld. Hieruit volgt echter nog in het minst niet, dat deswege zulk brood steeds moet gebezigd worden. Dit zou wel zoo zijn indien hij opzettdijk dit ongezuurde brood genomen, of op dit ongezuurde gewezen had; maar is niet zoo, nu bij eenvoudig het brood nam, dat gereed lag en over het eigenaardig of bijzonder karakter van dat brood geen woord sprak. Nu toch behoort dat ongezuurde tot den ceremonieelen dienst van het Oude Testament, die met Golgotha vanzelf wegviel ; en is de eenige eisch, die ons gesteld wordt, dat we gewoon brood, zooals het voorhanden is, bezigen zullen. Men mag dus zoowel gezuurd als ongezuurd brood bezigen mits ge maar noch aan dat gezuurde noch aan dat ongezuurde eenige beteekenis of waardij hecht. Hetzelfde geldt van den wijn. Jezus heeft ongetwijfeld „wijn met water gemengd," gebezigd, maar hieruit volgt nog volstrekt niet, dat ook wij bij het heilig Avondmaal (gelijk de Roomschen zeggen) water in den wijn mengen moeten. Er zijn landen, en Palestina hoort er toe, waar de wijn zoo zwaar en gevuld is, dat hij altoos met water gedronken; en er zijn andere landen, gelijk ten onzent, waar men dunner en minder zwaren wijn gebruikt, en er niet dan bij uitzondering water in mengt. Ook hierin moet dus elk land zijn eigen gebruik volgen In landen waar men buiten het Avondmaal den wijn gemengd pleegt te drinken, gebruike men gemengden wijn ook bij het Avondmaal; maar in landen waar men den wijn zoogoed als nooit mengt, zij ongemengde wijn regel; en wel niet witte, maar zeer bepaaldelijke roode wijn, omdat God het bloed niet wit, maar rood geschapen heeft.

Original

En wat nu eindelijk de vraag betreft, of men, in gevallen van nood, ook zonder brood en zonder wijn Avondmaal zou kunnen vieren, zoo heeft de Christelijke kerk steeds geoordeeld, dat de genadewerking vïin den Christus niet verijdeld wordt door toevallige en van onzen wil onafhankelijke ontstentenis van de elementen; en dat, waar in tijden van nood of belegering of schipbreuk, zulk een geval zich mocht voordoen, elk ander voedsel het brood en elke andere drank den wijn vervangen kan. Waar echter geen onmogelijkheid bestaat om de elementen van brood en wijn te erlangen; en slechts traagheid of spaarzaamheid in het spel komt, is uiteraard het gebruik van andere elementen niet geoorloofd. Evenmin als geoorloofd is, wat thans enkele teetotalers van Engelsche herkomst drijven die, omdat ze beloofd hebben, zich van wijn te onthouden, water in plaats van wijn bij het heilig Avondmaal bezigen. Men mag eenvoudig als Christen geen belofte doen, die een verbod in zich sluit om het Avondmaal

Original

des Heeren naar zijn instelling te bedienen en te gebruiken. En ook al had men by het afleggen van zijn gelofte, dit er naar zijn intentie ingelegd, toch zou deze intentie voor G-od nimmer gelden. Niet eigen wilkeur, noch eenige theorie, noch eigen geloften en verklaringen maar alleen Gods Woord geeft ons den regel aan, hoe het Sacrament bediend moet, en wee hem, die dien van God gegeven regel uit geestelijke overdrijving schendt.

Original

ZONDAGSAFDEELING XX IX.

Original

Vraag S8. Wordt dan uit brood en wijn het wezenlijk lichaam en bloed van Christus?

Original

Antwoord. Neen; maar gelijkerwijs het water in den Doop niet in het bloed van Christus veranderd wordt, noch de afwassching der zonden zelve is (waarvan het alleen een Goddelijk waarteeken en verzekering is), alzoo wordt ook het brood in het Nachtmaal niet het lichaam van Christus zelf, hoewel het naar den aard en de eigenschap der Sacrament en het lichaam van Christus Jezus genaamd wordt.

Original

Vraag S9. "Waarom noemt dan Christus het brood zijn lichaam en den drinkbeker zijn bloed, of het Nieuwe Verbond in zijn bloed, en Paulus de gemeenschap des lichaams en bloeds van Christus ?

Original

Antwoord. Christus spreekt alzoo niet zonder groote oorzaak : namelijk niet alleen om ons daarmede te leeren, dat, gelijk als brood en wijn dit tijdelijk leven onderhouden alzoo ook zijn gekruist lichaam en zijn vergoten bloed de waarachtige spijs en drank zijn, waardoor onze zielen ten eeuwigen leven gevoed worden; maar veelmeer om ons door deze zichtbare teekenen en panden te verzekeren, dat wij zoo waarachtiglijk zijns waren lichaams en bloeds door de werkinge des Heiligen Geestes deelachtig worden, als wij deze heilige waarteekenen met den lichamelijken mond tot zijner gedachtenis ontvangen, en dat al zijn lijden en gehoorzaamheid zoo zekerlijk onze eigen zij, als hadden wij zelven in onze eigene personen alles geleden en Gode voor onze zonden genoeg gedaan.

Original

EERSTE HOOFDSTUK.

Original

Jezus dan zeide tot hen : Voorwaar, voorwaar zeg ik ulieden : tenzij dat gij het vleesch des Zoons des menschen eet, en zijn bloed drinkt, zoo hebt gij geen leven in u zelven.

Original

Joh. 6: 53.

Original

In de zeven hoofdstukken van de 28ste Zondagsafdeeling is het Saci-ament van het heilig Avondmaal „als een door God ingesteld teeken" besproken. Thans in deze tweede reeks, hoofdstukken die de 29ste Zondagsafdeeling gaat toelichten, komt niet het symbolische teeken, maar de Genadewerking ter sprake, die Christus, uit de hemelen, door dit Sacrament te weeg brengt.

Original

De Catechismus bespreekt dit gewichtig vraagstuk in dier voege, dat hij eerst onderzoekt, of de eertijds algemeen gangbare meening juist zij, dat namelijk brood en wijn in vleesch en bloed veranderd zouden worden (Vr. 78). En, na hierop een ontkennend antwoord te hebben gegeven, onderzoekt hij dan in Vr. 79, welke genadewerking dan wel plaats grijpt.

Original

In de eeuw der Hervorming toch vervulde juist dat vraagstuk de geesten in zulk een hooge mate, dat alle overige verschillen op den achtergrond geraakten, en de onderscheiden zienswijze over de Sacramenten ten finale de kerken op aarde i?erdeelde en wideelde. Tegenover Rome stonden alle overige kerken om „de vervloekte afgoderij van de Mis'" ; van de Anabaptisten scheidde men zich om de verwerping van den Kinderdoop: en de Luthersche en Gereformeerde kerken gingen uiteen op het stuk van het Avondmaal. Alle overige geschillen hadden zich ten slotte in deze practische vraagstukken, waarmee elk geloovig huisgezin in aanraking kwam, saam" getrokken. Feitelijk wierd het volk des Heeren gesplitst door het Sacrament. Juist dit echter had ten gevolge, dat na deze overspanning ontspanning en slapheid volgde, en zoo is het geschied, dat allengs een zeer laakbare onverschilligheid omtrent het Sacrament is ingetreden, die in den aanvang dezer eeuw zóóver ging, dat men zich vroolijk maakte over de kleinzieligheid onzer vaderen, die zich in zoo nietsbeduidende haarkloverijen, rakende het Sacrament konden verliezen.

Original

Thans echter is hierin een merkbare keer ten goede gekomen. De prijs stelling op het Sacrament nam toe. Men begon weer in te zien, dat metterdaad in het Sacrament heel onze Christelijke belijdenis, als in een heilig middelpunt, ligt saamgeplooid, en zoo door het optreden van de Baptisten in zake den Doop, als door het Puseyisme in zake het Avondmaal, wierden de Christelijke kerken haars ondanks genoodzaakt, weer op het Sacrament terug te gaan, en zich nogmaals rekenschap te geven van de waarde, die zij aan het Sacrament te hechten hadden.

Original

Hierbij nu kwam alles aan op de vraag, of er een genadeiverk aan het Sacrament verbonden was, en zoo ja, welke. Juist dus het onderwerp van deze Zondagsafdeeling. En te dezen opzichte nu staat vierderlei overtuiging tegenover elkander, die nog altoos aan de namen Rome, Luther Zwingli en Calvijn verbonden zijn. Rome leert dat uit brood en wijn het werkelijk lichaam en bloed des Heeren wordt. Luther leerde in zijn laatste periode,, en de Luthersche kerk met hem, dat het lichaam van Christus in, bij en onder de teekenen van het Avondmaal genoten wordt Zwingli ontkent, dat er bij of onder het Avondmaal eenige buitengewone genadewerking plaats grijpt. En Calvijn sprak de overtuiging uit, dat

Original

Christus uit den hemel door zijnen Heiligen Geest de zielen der geloovigen met zich zelven voedt.

Original

Zwingli wijkt dus het verst af, in zooverre hij alle genadewerking in buitengewonen zin ontkent, en hierdoor tegen Rome, Luther en Calvijn komt over te staan. Ja, men kan zeggen, dat Zwingli eigenlijk alle Sacrament als zoodanig, loochende. Naar Zwingli's oorspronkelijke voorstelling, verkoor God de zijnen uit; zeker te weten dat men uitverkoren was, heette bij hem geloof; dit geloof moest zich openbaren in de werken ; en tot deze werken behoorde ook het Sacrament ; een plechtigheid waarin alzoo naar zijn eigen duidelijke uitspraak, niet God iets voor ons, maar wij iets voor God deden. Niet God, maar de mensch was in het Sacrament de werkende persoon. Men ontving niets in het Sacrament, maar kwam er zijn plicht vervullen, en zijn geloof betuigen. En wel heeft Zwingli later in zijn brief aan Frans I toegegeven, dat het heilig Avondmaal het geloof sterkte, maar hij gaf dit alleen in dien zin toe, dat de teekenen van het heilig Avondmaal onze zinnen op heilige wyze bezig hielden, waar ze anders licht met zondige gedachten konden vervuld worden. In de Hervormingseeuw drukte men dit niet onjuist uit, door te zeggen, dat Zwingli in de Sacramenteele bestanddeelen slechts nuda signa zag, d. w. z. niets dan een teeken. En metterdaad, welke moeite Zwingli zich ook gegeven moge hebben, om kerkelijk het heilig Avondmaal toch in eere te houden, het feit stond nu eenmaal vast, dat het voor hem gröe>i Sacrament meer was ; dat er alzoo geen Sacramenteele kracht van uitging op de ziel ; en dat het uit dien hoofde feitelijk op één lijn kwam te staan, met allerlei andere verschijnselen die een stichtelijken indruk op ons kunnen maken, zooals het firmament, een sterfbed, een biddend kind, en wat dies meer zij.

Original

Het zou dan ook bijna onnoodig zijn op deze platte en matte Zwingliaansche zienswijze nog de aandacht te vestigen, indien niet ook hier te lande van oudsher soortgelijke meening was voorgestaan. Er is èn in de Nederlandsche nationaliteit een karaktertrek die sterke verwantschap toont, en het best kan omschreven, als te geringe dorst naar het ideaal. Niet alsof in tijden van hooge spanning der geesten ook de Zwitsers en Hollanders niet bezield kunnen worden. Dit leert ons de historie wel anders ; en ook heeft het noch in Zwitserland noch in ons land ooit aan ideale persoonlijkheden ontbroken. Denk slechts aan Bilderdijk en Da Costa. Maar dit neemt niet weg, dat er toch in beider nationaliteit, als zoodanig, iets plats, iets gelijkvloersch ligt, dat ge noch bij de Italianen, noch bij den Franschman, noch bij den Duitscher, noch bij den Engelschman in die mate aantreft. Ons kleeft de neiging aan, om met ons gewoon nucliter verstand alles te willen inzien, en wat in het kader van dat nuchtere verstand niet te wel past, te belachen of te loochenen. Vandaar dat zelfs het ongeloof van den gewonen burgerman teh onzent een zoo veel onverkwikkelijker karakter draagt dan bij onze naburen te land en over zee. En dit nu was oorzaak, dat, zonder afspraak, èn in Zwitserland èn in ons land, een even nuchtere en gelijkvloersche opvatting van het Sacrament ingang vond, die er nog bij duizenden inzit en die nog in het laatste decennie in Prof. Doedes van Utrecht haar tolk vond. Wel was deze platte, matte opvatting ten opzichte van het heilig Avondmaal nog niet zoo diep doorgedrongen ; maar het terrein van den heiligen Doop had ze bijna geheel veroverd ; zoo zelfs dat er niet weinige predikanten zijn geweest, die, toen nu allengs de Gereformeerde belijdenis van den heiligen Doop weer uiteen wierd gezet, hier zoo vreemd tegenover stonden, dat ze waanden met een particuliere liefhebberij van den schrijver te doen te hebben, en eerst door de reeks getuigen van onze uitnemendste theologen tot hun verbazing merkten, hoe door en door ongereformeerd zij zelven jaren lang in dit stuk gestaan hadden.

Original

Ook ten opzichte van het heihg Avondmaal zij daarom van meet af wel en duidelijk uitgesproken, dat ook door ons de Zwingliaansche theorie van het Avondmaal bewust en beslist verworpen wordt; eenvoudig wijl de opvatting van Zwingli ons op verlies van het Sacrament zelf zou te staan komen.

Original

In verband hiermee lette men er op, dat onder het antwoord op Vraag 78 verwezen wordt naar Schriftuurplaatsen als Tit. III : 5 en Petr. III : 21 ; plaatsen waarin niets omtrent het heilig Avondmaal staat te lezen, maar wel iets omtrent den heiligen Doop. Denk echter daarom niet dat dit een vergissing is, en kom niet met uw potlood, om deze plaatsen door te schrappen. Immers 1 Petr. III : 21 wordt aangehaald, om u te herinneren, dat volgens de Heihge Schrift, het Sacrament van den Doop niet slechts iets afbeeldt en vertoont, maar ook iets doet. Immers de apostel Petrus zegt, dat de heilige Doop „ons nu ook behoudt.'" En evenzoo wordt op Tit. III : 5 gewezen, waar de apostel betuigt „dat Hij ons salig maakt door het bad der wedergeboorte". Blijkt hieruit nu, dat het ééne Sacrament, de heilige Doop, niet slechts iets afschaduwt en verzinnebeeld, maar ook een genadewerking in zich draagt, waardoor het iets doet, iets te iveeg brengt, iets uitwerkt; en wel een zoodanig iets, dat ons behoudt en zalig maakt ; dan is het hiermee uitgemaakt, dat zulk een genadewerking van het wezen van het Sacrament onafscheidelijk is, en alzoo ook bij het heihg Avondmaal moet worden beleden. Geheel in gelijken zin.

Original

als waarin Ef. V : 26 zegt, dat Christus zijn kerk „gereinigd heeft met het bad des waters door het Woord". Er werd dus zeer terecht naar deze plaatsen verwezen, ook om duidelijk te doen uitkomen, hoe God ons in den Doop niet maar enkel „een bloot teeken" voor oogen stelt, maar ook op hot oogenblik de daad doet van ons door dit teeken iets te verzekeren. En overmits nu Doop en Avondmaal voor onze Catechismusopstellers onder één gezichtspunt vallen, protesteeren ze wel ten ernstigste tegen Rome's meening, alsof de kracht dier genadewerking in de elementen van water, brood en wijn zelven zou liggen ; maar houden niet te min het feit, dat er een Sacramenteele genadewerking is, strikt vast. Tegenover Zwingli plaatsen dus de Gereformeerden zich naast Rome, Luther en Calvijn, om, zij het ook op zeer onderscheidene wijzen, aan een Goddelijke genadewerking bij het Sacrament vast te houden. Wie met Zwingli staande houdt, dat er bij Doop en Avondmaal wel een handeling van den geloovige ter eere Gods, maar niet, en wel ten principale, een daad Gods ten goede van den geloovige plaats grijpt, hoort niet bij ons ; met zulk een kunnen we saam geen kerk houden; en diens plaats is veeleer bij de volgelingen van Socijn, ook in hun 19de eeuwsche gehalte.

Original

Evenwel, al geven we voetstoots toe, dat er in de Avondmaalsleer van de Roomsche en Luthersche kerk meer waarheid schuilt dan in Zwingli's voorstelling, toch kunnen de Gereformeerden noch met Rome noch met Luther meegaan.

Original

Over Rome's gevoelen sta hier slechts een kort woord, omdat bij de 80ste Vraag over „de Paapsche Mis" deze zijde der quaestie vanzelf broeder ter sprake komt. Voorshands zij het genoeg er op te wijzen, dat Rome zeer zeker een Goddelijke genadewerking in en door het Sacrament erkent, maar nochtans hierin van de rechte lijn afboog, dat het deze genadewerking door het uiterlijk Sacrament zelf liet tot stand komen. In de Roomsche Communie ont\^angt men, volgens de Roomsche kerkleer, de genadewerking als een kracht die in den ouwel inzit; en wel zoo inzit, dat het brood zelf wordt geacht veranderd te zijn in het lichaam van Christus. De genadewerking wordt dus geacht hierin te bestaan, dat God door zijn almacht ons voedt met Christus. Daartoe doet God een Sacramenteel wonder. Dat Sacramenteele wonder bestaat hierin, dat men wel waant een stuk brood te zien, maar dat dit brood het lichaam van Christus zelf is; zoodat men alsnu de genadewerking zich toeeigent, door dat brood in den mond te nemen en te nuttigen. Gevolg waarvan is, dat wie communiceert op de wijze, gelijk zulks behoort, met Christus innerlijk gevoed wordt. Maar die Christus, waarmee hij gevoed en innerlijk gesterkt

Original

E VOTO DOR DR. UI. 9

Original

wordt, komt hem toe niet langs geestelijken weg of door een inwerking op zijn ziel, maar in dat brood en door een eten met den mond. En wel hebben de groote Scholastieken dit met allerlei beelden aannemelijk zoeken te maken, b. v. door te zeggen dat het brood zooveel als de beker is. waarin het vocht der genade wordt ingeschonken; of gelijk Thomas van Aquino zegt, dat het is als de magnetische kracht die op een gegeven oogenblik in ijzer kan schuilen; maar alle deze beelden nemen het feit niet weg, dat, naar luid der Roomsche kerkleer, bij het Avondmaal een Goddelijk wonder plaats grijpt, waardoor het brood in het lichaam van Christus veranderd wordt, en dit veranderde brood, nu mondeling gegeten zijnde, iets van den Christus in den geloovige inbrengt. Dit noemt men de TranssuhstantiaMe, wat zeggen wil: verandering door overgang van zelfstandigheid ; omdat het inhoudt, dat de zelfstandigheid van het brood veranderd wordt en overgaat in de zelfstandigheid van het lichaam van Christus.

Original

Toen nu Luther in 1517 tegen de Roomsche hiërarchie den strijd aanbond, dacht hij er nog niet aan, aanstonds met deze geheele voorstelling te breken. Zelfs bezigde hij aanvankelijk nog allerlei uitdrukkingen, die sterk aan de Roomsche transsubstantiatie herinnerden. Maar al spoedig za*^- toch ook Luther de noodzakelijkheid in, om ten deele de Roomsche kerkleer, waarin de macht der hiërarchie bevestigd lag, te verlaten. Tegenover de kerk die bij Rome de goddelijke werking tot stand bracht, stond Luther aanvankelijk met niets dan zijn persoonlijk geloof. Niet de kerk zahgt, maar het geloof rechtvaardigt, en onder dat geloof verstond Luther het persoonlijk geloof, gelijk het in hem zelf leefde. Dit nu ook op het Sacrament toepassende, leerde hij in 1518 — 19 dat het geloof het Sacrament maakt. Voor hem die niet gelooft is er niets dan brood en wijn, maar die gelooft, dat dat brood en die wijn het lichaam en het bloed van Christus is, voor dien is het dit ook. Christus had gezegd: „Indien ge een geloof hadt als een mosterdzaadje, ge zoudt tot dezen berg zeggen: Word opgenomen en in de zee geworpen, en het zou alzoo geschieden." En dit nu toegepast op het heilig Avondmaal, beduidt, dat het u bij het Avondmaal vergaat naar uw geloof. Gelooft ge, dat brood en wijn het lichaam en bloed des Heeren zijn, zoo worden ze dit ook voor u. Zoo ge het niet gelooft, blijven ze wat ze zijn. Eigenlijk dus nog het Roomsche standpunt, alleen met dit verschil, dat het wonder tot stand komt niet door wat de Priester doet, maar door hetgeen elk aanzittende gelooft; waarbij dan nog op zeer averechtsche wijze het zaligmakend geloof met het woyidergoiooi verward wordt.

Original

Reeds spoedig is Luther dan ook van deze zienswijze teruggekomen, en reeds in 1520 stond hij op een ander standpunt. Was hij tegen Rome opgetreden in den waan, dat het persoonlijk geloof genoegzaam steunpunt bood tegenover de macht der kerk, reeds na drie jaren zag hij in, dat dit persoonlijk geloof zelf een steunpunt noodig liad, en dit greep Luther toen in het Woord. In dat Woord sprak God. In dat Woord spraken de kracliten der Goddelijke autoriteit. En zoo werd wel het persoonlijk geloof niet opzij gezet, maar toch nader omschreven als een geloof, dat gebonden was en zijn inhoud ontleende aan dat Woord. In verband hiermede nu zocht Luther toen ook het Sacrament niet uit het geloof, maar uit dat Woord af te leiden. Het Woord is hem nu eigenlijk het één en al. By dal Woord komt het Sacrament slechts als zegel bij. Het kan gemist worden; maar goed gebruikt heeft het de uitwerking, dat het geloof aan het Woord vaster in ons sta. Het Sacrament brengt eigenlijk hetzelfde als het Woord, en kan alleen uit het Woord begrepen worden, maar het geeft dit Woord in een teeken in plaats van in letters, en bewerkt ons alzoo op een andere wijze.

Original

Het springt in het oog, dat Luther op die wijs bezig was, Zwingli te naderen, en ware hij op die lijn voortgegaan, noodwendig bij vernietiging van het Sacrament zou zijn uitgekomen. Vooral zijn zeggen, dat niet het Sacrament maar het Testament het eigenlijke is, ontdekte voor velen het gevaar, waaraan men blootstond. Een gevaar, dat Luther eindelijk zelf inzag, toen de Zwickauerprofeten, op dat thema voortbordurende, het Sacrament steeds geringer gingen schatten en de conscientie des volks door hem van het Sacrament wierd losgemaakt. Dit nu bracht er Luther omstreeks 1524 toe, om nogmaals zijn zienswijze omtrent het heilig Avondmaal te wijzigen, en, met kleine wijziging, eigenlijk op Thomas van Aquino en Hugo van St. Victor terug te gaan. In de eerste plaats legde Luther van nu af nadruk op de goddelijke instelling van het Sacrament. Het was van Godswege ingesteld en bond ons als zoodanig, onverschillig of wij het begrepen en er trek naar gevoelden of niet. In de tweede plaats hing hij het Sacrament nu niet meer aan het Woord, maar plaatste het naast het Woord, en bijna met het Woord op één lijn; als zijnde Woord en Sacrament de twee door God verordende genademiddelen. En in de derde plaats zocht hij voor Woord en Sacrament deze ééne hoofdgedachte te winnen, dat Woord en Sacrament beide nitivendige middelen waren, die altoos voorop moesten gaan zou de inwendige genade volgen. Luther leerde uit dien hoofde, dat als het Woord gepredikt wordt, door die prediking van het Woord de geheele Christus in de ziel wordt ingepredikt. En dat zoo nu ook als het heilig Avondmaal bediend wordt, de gelieele Christus naar ziel en lichaam aan de geloovigen wordt uitgedeeld. Slechts met dit merkelijk onderscheid, dat, terwijl bij de prediking van het Woord

Original

de Christus in de gemeente als geheel wordt ingepredikt, bij het uitdealen van liet heilig Avondmaal de geheele Christus persoonlijk aan A of B wordt aangeboden en door A en B, zoo ze gelooven, wordt aangenomen en ontvangen. Juist echter door deze vooropstelling van het Woord en deze gelijkstelling van het Sacrament met het Woord, is het noch aan Luther noch aan de Luthersche kerk ooit gelukt, te zeggen wat het Sacrament nu deed, hetgeen ook niet gedaan werd door de prediking van het Woord. Het eigenaardig karakter van het Sacrament in de Luthersche kerk is dientengevolge nooit tot zijn recht gekomen.

Original

Nu weten intusschen de meeste Lutheranen van dit alles niets af, en vooi" hen blijft, in zooverre ze geloovige Lutheranen zijn, alleen de belijdenis vaststaan, dat wie met geloof brood en wijn ontvangt, in, met en onder brood en wijn, het wezenlijke lichaam des Heeren ontvangt. Omdat Christus gezegd heeft: „Dit is mijn lichaam" houden ze ook staande, dat er, hoe en op wat wijs dan ook, geloofd en beleden moet, dat het brood van het Avondmaal het lichaam des Heeren wel w^aarlijk is. En vraagt men nu hoe de Lutheranen dit pogen waar te maken, dan hangt deze Avondraaalsleer bij hen geheel saam met hun leer van de Hemelvaart des Heeren. Volgens Gereformeerde belijdenis is Christus God en mensch zóó, dat de Goddelijke natuur alle Goddelijke, maar ook de menschelijke natuur alle menschelijke eigenschappen bezit en behoudt. Als Jezus ten hemel vaart in ons menschelijk lichaam, blijkt dus ook dit lichaam des Heeren aan een plaats in den hemel gebonden, en kan, evenals tijdens zijn omwandeling op aarde, slechts op ééne plaats tegelijk zijn. Is hij dus lichamelijk in den hemel, zoo kan hij niet tegelijk op aarde aan duizend plaatsen zijn. Wel met zijn „genade, majesteit en geest", maar niet met zijn vleesch en bloed. Zoo echter leeren de Lutherschen niet. Zij zeggen dat de beide naturen in Christus niet elk haar eigenschappen behielden, maar hare eigenschappen over en weer aan elkander mededeelden, zoodat met name in den staat der verheerlijking de Goddelijke eigenschappen zich ook aan de menschelijke ziel en het menschelijk lichaam van den Christus zouden hebben meegedeeld. Gelijk nu de Goddelijke natuur overaltegenwoordig is, zoo zeggen ze, moet ook aan het lichaam des Heeren overaltegenwoordigheid toegekend worden; en aldus geschiedt het, dat deze lichamelijke overaltegenwoordigheid van den Christus (Ubiqueïtas) bij het heilig Avondmaal ook in het brood en in den wijn is. Hij is dus niet enkel in het brood en in den wijn, maar ook daarbuiten. Dus niet zooals Kome leert, gaat brood en wijn in het lichaam en bloed des Heeren over, maar tegelijk met het brood en den wijn is in, onder en hij dat brood en dien wijn, ook de Christus.

Original

Men noemde dit Concubstantiatie, in tegenstelling met de Roomsche Transsubstantiatie; wat /.eggen wil, dat te zamen me^ (con) de zelfstandigheid van het brood en den wijn, de zelfstandigheid van het lichaam des Heeren genoten werd.

Original

TWEEDE HOOFDSTUK.

Original

Want uit Hem, en door Hem, en tot Hem zijn alle dingen. Hem zij de heerlijkheid in der eeuwigheid. Amen.

Original

Rom. 11: 36.

Original

Bij het licht van ons vorig hoofdstuk, kan het niet moeilijk zijn, duidelijk in te zien, hoe het de onderscheidene meeningen over de Goddelijke actie in het heilig Avondmaal staat.

Original

Die nuchtere, aan alle mystiek gespeende, geloovigen, die in Zwingli hun voornaamsten tolk vinden, zien in het heilig Avondmaal alleen aan ^üat voor oogen is. Ze zien dan eenige personen saamkomen en zich scharen om een disch. Ze zien er één die voorgaat, en die op dien disch eenig brood breekt en een beker wijn rondgeeft. Ze hooren enkele woorden spreken. En ze zien, dat de aanzittenden brood nemen en dien wijn drinken. Maar meer zien ze ook niet. Ze zien er niets van den Christus. Niets van den Heiligen Geest. Er grijpt van hun besef geen enkele Groddelijke actie plaats. Al wat er plaats grijpt is eene actie des nienschen. De mensch doet er iets, God niets. Of om het in Zwingli's eigen woorden uit te drukken : De Avondmaals-ganger komt aan het heilig Avondmaal wel om iets te betuigen, iets te verklaren, iets te belijden aan God, maar niet om iets te ontvangen van God en innerlijk door zijn God te worden verrijkt.

Original

Dit Zwingliaansche standpunt nu is steeds door onze Gereformeerden bestreden en verworpen, zóó zelfs dat de Zwitsers, nog eer Calvijn optrad, zich in hun Bazelsche Confessie reeds veel warmer uitdrukten. Maar al hebben ook onze kerken in haar Catechismus en Belijdenis dit doode en dorre Zwinglianisme geheel opzij gezet, toch kankert deze Zwingliaansche voorstelling nog altijd op tweeërlei wijze bij ons voort. Ten eerste onder de wereldsche kerkleden, die van alle geestelijk mysterie afkeerig zijn, omdat ze er geen oog voor hebben. En ten tweede, en dat is dieper te betreuren, bij vele vrome kinderen Gods die nog altijd wanen, dat men

Original

aan het heilig Avondmaal komt, alleen om iets aan (rod te brengen of voor God te betuigen, in stede dat men er komen zou om iets van zi,in Grod te ontvangen en zich doo7- zijn God te laten betuigen; en die nu, dit eigen getuigenis niet krachtig genoeg in hun eigen ziel vindende, deswege jaar in jaar uit van het heilig Avondmaal wegblijven.

Original

Doch hierover nader in onze derde reeks, als we aan „het gebruik" van het heilig Avondmaal toe zijn. Thans zij het genoeg, te hebben aangeduid, waarin Zwingli's standpunt bestaat, en in hoeverre het ook onder ons nog voortleeft.

Original

Tegenover Zwingli plaatsen dus de Gereformeerden zich op ééne lijn met de Roomsche, Grieksche en Luthersche kerken, om, op grond van Gods Woord, staande te houden, dat, evenals elk Sacrament, zoo ook het heilig Avondmaal, niet iets is, dat wij voor God doen, maar iets, waarin God iets doet, ons ten behoeve, ter verrijking van het genadeleven onzer ziel.

Original

Evenwel, hoezeer we in dit hoofdpunt met deze kerken meegaan, kunnen we deze kerken niet volgen in de voorsielUyig, die ze van deze Goddelijke daad geven. We kunnen niet instemmen met de Transsubstantiatieleer der Roomsche kerk, die ons wil doen gelooven, dat brood en wijn, onder de zegenspreuk van een priester, in het waarachtig lichaam en bloed des Heeren ve7'anderd wordt. Wel stemmen we in met de belijdenis der Roomsche en ook der Grieksche en Luthersche kerken, dat Christus ongezien in het heilig Avondmaal tegemvoordig is, maar we ontkennen tegenover Rome. dat Christus in het brood en in den wi.in zou zijn, of ook brood en wijn in zijn eigen lichaam en bloed omzet. Ook met de Griekschen gaan we niet meè, die ten deze de Roomsche voorstelling nagenoeg geheel deelen. En wat de Lutherschen aangaat, zoo geven we hun gaarne de eer, dat ze een loffelijke poging waagden, om de Roomsche voorstellingen te zuiveren en te reformeeren; maar toch, wat ze daarvoor in plaats stelden is o. i. me^ in overeenstemming te brengen met de Heilige Schrift. Als zij toch leeren, dat Christus, ook naar zijn lichaam, in, bij en onder brood en wijn, aanwezig is en genoten wordt, dan is dit, naar onze innigste overtuiging, in lijnrechten strijd met wat de Heilige Schrift ons van de Hemelvaart des Heeren openbaart, en met het menschelijk blijven, en niet alomtegenwoordig zijn van de menschelijke natuur in den Christus.

Original

Het klinkt daarom zoo zonderling, als men heden ten dage in ons land zoo vaak Lutherschen ontmoet, die zelfs van verre niet vermoeden, dat een zeer ernstig geschil hen van onze Gereformeerden scheidt. Ze denken dan, dat Lutherschen en Gereformeerden het eigenlijk in alles eens zijn en dat er alleen met opzicht tot het heilig Avondmaal een kleine, nauwelijks noemenswaarde scliakeering van inzicht bestaat. Deze vergissing spruit voort uit hun onbelcendheid met wat hun eigen Luthersche kerlc leert; en ook daaruit, dat ze opgevoed zijn in gezinnen, en onderwezen door predikanten, die zelven niet meer Luthersch zijn en daarom de Lutliersche belijdenis niet aan hun catechisanten verklaard hebben. Zoodra er echter eenige degeUJke kennis van de Luthersche belijdenis onder de zich Luthersch noemenden terug keert, zal altoos weer het oude geschil van Marburg opduiken, en wel terdege blijken, dat de Luthersche en Gereformeerde kerken niet één zijn in heui helijdeniB van den Christus; wa&r toch alles op aankomt.

Original

De taak die thans op ons rust is derhalve duidelijk te maken, wat de Gereformeerde kerken dusver omtrent de actie, die in het Sacrament des heiligen Avondmaals plaats grijpt, geleerd hebben.

Original

Ze leerden, dat er een actie in het Sacrament des Avondmaals is. Want wel verzetten ze zich tegen wat Roomsche schoolgeleerden staande hielden alsof het Sacrament zelf in die actie bestond. Dat zeiden ze is niet zoo. Het wezen van het Sacrament bestaat daarin, dat het een feeken is. En dit was volkomen juist gezien, want de genadeactie grypt ook buiten het Sacrament plaats, en dus kan het Sacrament niet in die actie bestaan. Evenals een stoomwerktuig wel gemaakt is, om actie te weeg te brengen maar toch die actie zelve nog geen stoomwerktuig is noch dat stoomwerktuig een actie, zoo is het ook hier. Het Sacrament is ingesteld, om als voertuig voor een goddelijke actie te dienen, maar daarom blijft toch het onderscheid tusschen dat Sacrament zelf, dat als voertuig dient, en de actie, die hierdoor te weeg wordt gebracht bestaan.

Original

Deze actie nu, die in het heilig Avondmaal gewerkt wordt, moet naar eisch der Christelijke belijdenis teruggeleid tot den Drieëenigen God, Vader Zoon en Heilige Geest; en dan eerst zal het heilig Avondmaal in vollen zin voor u leven, zoo ge, op het oogenblik, dat het heilig Avondmaal gevierd wordt, deze volle actie van elk der drie Personen in het Goddelijk Wezen ziet uitgaan.

Original

Sta men ons daarom toe, deze drievuldige actie geleidelijk te ontwikkelen; waarbij het vanzelf spreekt, dat we deze drie werkingen niet wezenlijk uit elkaar rukken, daar ze in God Drieëenig haar eenheid vinden, maar ze slechts duidelijkheidshalve onderscheiden.

Original

En zoo hebben we dan het eerst acht te geven op de actie van God den Vader, in den zin, waarin ook onze Catechismus onderscheidenlijk, van God den Vader, en onze schepping handelt. En dan springt het terstond in het oog, dat het God de Vader of onze Schepping is, die het brood

Original

en den wijn schiep, gelijk Hij ze scliiep; die den Middelaar verordineeid heeft; en die het heilig Avondmaal liet instellen. En wijl nu de Schepper geen Schepper zou zijn, zoo Hij niet tevens het door Hem gewilde en geordineerde in stand hield, zoo is het God de Vader, die bij elk Avondmaal, het brood en den wijn zijn doet wat ze zijn en ze draagt door het Woord zijner kracht; die ons door zijn ordinantie het bezit van den Middelaar bestendigt; en die, dank zij zijn Goddelijk bestel, het Sacrament weer Sacrament doet zijn.

Original

Wel is hier dusver weinig op gelet; maar ten onrechte. Bij den heiligen Doop heeft onze kerk van meet af de behoefte gevoeld, om dit eerste Sacrament met de belijdenis van God Drieëenig in verband te zetten. Vandaar in onze inleiding op de Doopvragen die schoone, schitterende zinsnede over wat èn de Vader, èn de Zoon, èn de Heilige Geest in dit Doopssacrament ons betuigt en verzegelt. En dit standpunt nu moet ook bij het heilig Avondmaal ingenomen, of we worden ongemerkt op de Hernhuttersche lijn getrokken; die zich vooral hierdoor kenmerkt, dat ze het eigenlijk voorwerp onzer aanbidding in den Middelaar als zoodanig, en niet in het Eeuwige Wezen, stelt; of wil men liever, zoo schier uitsluitend met den Middelaar vervuld is, dat ze door hem niet tot het eeuwige Wezen doordringt.

Original

En dit nu mag niet, mag ook niet bij het heilig Avondmaal, waarin toch het brandpunt van onze geheele religie ligt.

Original

Hierbij nu achte niemand het vreemd, dat we zoo sterken nadruk legden op de schepping van brood en wijn. We deden dit in navolging van wat zich in Israël bij het Pascha ontwikkeld had, en waarin ook de Middelaar zich de onderscheidene malen, dat hij het Pascha gegeten heeft, voegde. We weten toch met genoegzame zekerheid, dat de Joden de gewoonte hadden, na het rondgaan van den eersten beker, zoodra de schotels op tafel stonden, plechtiglijk deze woorden uit te spreken: „Gezegend zij Hij, die de vrucht der aarde geschapen heeft"; terwijl na den tweeden beker, als het brood genomen wierd, nogmaals de loftoon werd aangeheven: „Gezegend zij Hij, die het brood uit de aarde heeft doen voortkomen.'" Bedenkt men nu, dat ook de Christus met zijn discipelen, aan den disch, die voor de instelling van het heilig Avondmaal diende, deze zelfde lofzegging aanhief, dan ziet men, hoe het volstrekt niet gezocht is, zoo men bij het heilig Avondmaal ook op den Schepper en Onderhouder van brood en wijn heenwijst.

Original

Ja, er is nog een andere reden, die hiertoe noopt.

Original

Immers het was niet toevallig, dat de Jood bij zijn Paaschdisch zoo inet nadruk lofzeide aan dien God, die het brood en den wijn geschapen

Original

had. Ge weet toch, hoe het Pascha niet enkel strekte^ om Gods wondere daad in de uitvoering uit Egypte te vereeuwigen, maar ook om oogst feest te zijn. Het was een gemengd feest. God de Heere werkt én in het rijk der ïiatum' én in het rijk der genade; en die twee staan niet los naast elkaar, maar zijn door elkaar heengevlochten. En zoo nu vindt ge ook hij Israël op zijn Paaschfeest een dubbel herdenken, en een dubbele lofzegging, eenerzijds voor wat God in het rijk der natuur op den akker deed, en anderzijds voor wat Hij deed in het rijk der genade voor zijn volk. En wel verre van deze beide nu te scheiden, had men die beide dooreengestrengeld, en vandaar dat aan den Paaschdisch niet alleen aan de uitredding uit Egypte werd gedacht, maar dat ook God, de Schepper van het brood en den wijn, verheerlijkt wierd.

Original

Toch gold dit aan den Joodschen Paaschdisch nog slechts het bijkomstige, want aan den .Joodschen Paaschdisch lag het eigenlijk teeken niet in het brood en den wijn, maar in het Lam. Doch voor ons is dit anders geworden. Het teeken van het lam viel voor ons weg, omdat wij het wezenlijke Lam Gods bezitten, en zoo wierd brood en wijn voor ons het eigenlijke teeken. En dat wei in dien zin, dat de ordinantiën die God in zijne schepping, voor brood en wijn gegeven had, eerst nu, in het heilig Avondmaal, tot zijn rijkste zinbeeklige openbaring kwam.

Original

Dit voelt ge niet, zoolang ge denkt, dat de gedachte aan het heilig Avondmaal in God eerst is opgekomen, toen het voor achttien eeuwen werd ingesteld. Dan toch schiep God de wereld zonder nog van een komend Avondmaal af te weten, en is eerst veertig eeuwen daarna dit alzoo geschapen brood voor het Avondmaal in gebruik genomen. Maar zóó kunt ge niet oordeelen, indien ge de Schrift gelooft. Dan toch weet ge dat „Gode alle zijne werken bekend zijn van eeuwigheid aan." En is dit zoo, gelijk ge immers toestemt, dan staat het hierraee ook vast, dat de instelling van het heilig Avondmaal reeds voorgenomen was in het Goddelijk raadsbesluit nog eer de wereld was, en alvorens het eerste brood geschapen werd. Dit nu indenkende, zult ge terstond gevoelen, dat het brood en de wijn, reeds in hun eerste sciiepping, ook op liet heilig Avondmaal zijn aangelegd, en dat het reeds in Gods raadsbesluit vaststond, dat de nobelste en hoogste aanwending van brood en wijn juist in dit Avondmaal zou plaats grijpen.

Original

En let ge, in verband hiermee, op de nauwe verwantschap die dit brood en deze wijn met onze menschelijke natuur bezit, zoowel om ons te voeden en te verheffen, als om het blanke vleesch en het roode bloed des menschen af te beelden; en denkt ge hierbij aan Jezus' sterke betuigingen, dat hij het Brood des levens en de ware Wijnstok was; ja, dat wie zijn

Original

vleescli niet at en zijn bloed niet dronk, geen leven in zich zelf kon hebben; — dan merkt ge toch wel, hoe èn de Vleeschwording van dien Christus, die at en dronk en alzoo zijn menschelijke natuur in stand hield; èn de zinbeeldige beduidenis van brood en v^ijn; èn ons eten van het brood en het drinken van den wijn als beeld van ons geloovig aannemen van den Christus, reeds van meet af met de Scheppingsordinantie samenhing, er in besloten lag en er zich uit ontwikkelde.

Original

En daarom looft Gods volk bij den Verbondsdisch des Nieuwen Testaments zijn God en Vader als onzen Schepper, die zoo wonderbaar zijn Goddelijke gedachte reeds in zijn Schepping belichaamde, en die nu nog het brood uit de aarde voorkomen en den wijn aan de ranken groeien doet, om ons het heilig Avondmaal mogelijk te maken.

Original

Doch er is meer.

Original

Bij het Pascha hoorde ook het Lam. En al is nu bij het heilig Avondmaal het lam uit het teeken weggevallen, daarom viel toch het lam zelf niet weg. Integendeel bij ons heihg Avondmaal is dat lam veel wezenlijker dan bij het Joodsche Pascha. Daar toch deed het lam slechts symholischen dienst. Het wees op het heilige Godslam. Het was een profetie, een type van den Middelaar, die komen zou, en wiens bloed voor ons zou worden vergoten, opdat wij dien gekruisten Christus ons zouden toeeigenen op gelijke manier als de Jood het geslachte lam nuttigde. Dat heilige Godslam is dus bij ons heilig Avondmaal wel terdege aanwezig, alleen niet maar als profetie en type. maar in heilige werkelijkheid en rijke vervulling. Christus is voor ons dat Lam, dat de zonden der wereld wegdraagt, en dat ook voor ons geslacht werd. Hierop komen we dan ook nader terug, maar thans reeds moet er op gewezen, dat het God de Vader als onze Schepper is, die ons dat heilige Godslam geeft, en maakt dat we het aan het heilig Avondmaal bezitten, doordien Hij den Middelaar voor ons verordineerd, besteld en ons toegebracht heeft. „Alzoo lief heeft God de wereld gehad, dat Hij zijn eeniggeboren Zoon gegeven heeft." Gegeven niet in dien banalen zin, alsof dit buiten den Christus om zou zijn gegaan; maar dan toch zóó, dat de Vader den Zoon opriep om zich als Middelaar te stellen, en dat gelijk alle dingen zoo ook deze heilige gave uit den Vader is.

Original

En ook hier is deze verordening van den Middelaar niet een afgeloopen zaak van voor zestig en meer eeuwen, ja, tot in de eeuwigheid van het raadsbe-^luit teruggaande, maar het is krachtens dit raadsbesluit, dat God de Vader dit heilig Godslam in de wereld gezonden heeft. Telkens toch wijst de Christus er zelf in het Hoogepriesterlijk gebed op, dat juist alles

Original

ZOND. XXIX. HOOFD'^TUK TI. 139

Original

hangt aan het geloof, „dat hem de Vader in de wereld gezonden heeft." Iets wat zelfs nog nader moet bepaald door de opmerking, dat Jezus' menschelijke natuur een geschapen natuur was, en dat dus de Vader den Middelaar „het lichaam had toebereid" toen hij, de Middelaar, kwam, om zijnen wil te doen. Het „God schonk zijn Zoon aan de aard," moet dus ook bij het heilig Avondmaal de danktoon zijn, waarmee we tot den Vader naderen. Hij gaf niet slechts het brood en den wijn, maar ook „het Pascha dat voor ons geslacht is." Iets waarin tevens al de rijkdom van zijn Verbondsgenade ligt opgesloten.

Original

Ten derde is ook de insteUing van het heilig Avondmaal een goddelijke instelüng. Want wel is het heilig Avondmaal door Christus, als Middelaar, ingesteld; maar juist wijl hij dit als Middelaar deed, deed hij het in opdracht van zijn Vader. Hij deed niets van zich zelven, maar wat hij van den Vader gehoord had, dat sprak hij. Alleen den wil des Vaders voerde hij, ook bij de instelling van het heilig Avondmaal, uit. Zoo dikwijls ge dus toetreedt tot het heilig Avondmaal, vindt ge niet enkel het brood dat God de Vader schiep, en den ivijn, dien Hij deed worden, en het heilige Godsla.m, dat Hij u schonk en zond, maar ook een Avondmaal, dat als Sacrament, uit God den Vader is, uit wien alle dingen zijn.

Original

En blijkt reeds hieruit, hoe onvroom en ongodsdienstig het is, bij het heilig Avondmaal den eersten Persoon in de Drieëenheid uit het oog te verliezen, en hoe het ons veeleer betaamt ook bij het heilig Avondmaal onze harten in dank en lof tot onzen Vader in den hemel te verheffen, nog duidelijker komt dit uit zoo ge in u zelven inkeert.

Original

Immers, zoo ooit dan komt ge bij het heilig Avondmaal, om het Onze Vader te bidden. Eerst in dien heiligen kring en aan dien heiligen disch, voelt ge ten volle wat het zegt, om te bidden : „Uw naam worde geheiligd, uw koninkrijk kome, uw wil geschiede!" en evenzoo wat het zegt, om te bidden voor allen tijdelijken en geestelijken nood. Maar dan springt het ook in het oog, hoe ge eigenlijk eerst aan het Avondmaal den diepen zin gevoelt van dat: „Onze Vader, die in de hemelen zijt." Vanouds had daarom onze kerk de goede gewoonte, om zelfs tot twee maal toe het „Onze Vader" bij het heilig Avondmaal te bidden. Zie het maar in ons Avondmaalsformulier. En het is niets dan geestelooze betweterij, als thans zoo dikwijls dat Onze Vader bij het heilig Avondmaal wordt weggelaten, alsof de tijd te kort schoot, om Gods volk in dat heerlijkste gebed de ziel te doen uitstorten. Er komen dan breede en lange toespraken. Daar is tijd voor. Maar het „Onze Vader", waar de aanbidding in moet uitvloeien, wordt of geheel vormelyk er aan gehecht, of kortheidshalve weggelaten.

Original

En toch dat gaat niet.

Original

Aan het heilig Avondmaal komen Gods kinderen, om de trouw van hun Vader te genieten, en zich ryker dan ooit in al de schatten van dat kindschap Gods te gevoelen. En dan zoudt ge van hun Vader zwygen ! Dan zou dat Vaderschap Gods bijzaak zijn! Dan zou op den Middelaar alleen alle aandacht zijn samengetrokken! Ge gevoelt zelf, dat kan niet. En daarom moest in dit korte woord een poging, hoe zwak ook, gewaagd, om bij het heilig Avondmaal de eere van God Drieëenig en dus ook van den Vader, weer op den voorgrond te plaatsen. Misschien dat dit er toe leiden mag, dat voortaan bij de bediening van het heilig Avondmaal de aanbidding van God den Vader de plaatse weer ga innemen, die haar toekomt; en dat niemand het langer ongeestelijk achte, om bij dit heilig Sacrament, weer door den Middelaar door te dringen, tot Hem, uit wien alle dingen zijn, en uit wien ook de Middelaar zelf is.

Original

De ervaring zal leeren, dat dit de bediening van het heilig Avondmaal natuuiiijker en gezonder maakt, en meer in waarheid godvruchtig.

Original

DEKDE HOOFDSTUK.

Original

Ik heb van den Heere ontvangen, wat ik u ook overgeleverd heb.

Original

1 Cor. 11 : 23.

Original

Thans moet in de tweede plaats de Goddelijke actie in het Sacrament des heiligen Avond raaals ook van de zijde des Middelaars bezien.

Original

Ook hij toch werkt in het heilig Avondmaal, en wel op drieërlei vv^ijs: ten eerste door zijn Dienaren; ten tweede door zijn Geloovigen ; en ten derde door den Heiligen Geest.

Original

In de eerste plaats, zeiden we, werkt de Middelaar in het heilig Avondmaal door zijne Dienaren. Zeer ten onrechte toch is het voorgesteld, alsof niet de Christus, maar de kerk door de bedienaren van het Sacrament werkte. Dit is geheel onjuist, en wie in deze onjuiste gedachte eenmaal meegaat, bant de tegenwoordigheid van Christus bij het heilig Avondmaal en sluit den Middelaar uit. Want wel, dit spreekt vanzelf, kan de bedienaar van het Sacrament niet optreden, dan door de roeping en op last van een zichtbare kerk ; maar wie, door het instituut der zichtbare kerk heen, niet op zijn Middelaar en Koning weet te zien, verstaat van het wezen der kerk niets.

Original

Neen, de kerk mag niet beschouwd, als in zich zelve bestaande, maar moet altoos genomen, als van Christus uitgaande, door hem in stand gehouden, en door hem bezield. Waar dan ook de kerk van Christus optreedt, daar neemt ge een licht verschijnsel waar, dat nog op datzelfde oogenblik van Christus uitstraalt. Immers, denkt ge u den Christus ook maar één oogenblik weg, dan zou op datzelfde oogenblik ook die kerk verdwenen zijn. Gelijk het schaduwbeeld plotseling verdwijnt, als de zon schuilen gaat^ zoo ook houdt de kerk op er te zijn, zoo ge u den Christus wegdenkt.

Original

Ge moet dus niet zeggen : vóór achttien eeuwen heeft Christus zijn apostelen bevel gegeven, en als nawerking van dat bevel zijn er nu nogkerken. Dit toch is volkomen onwaar. Als toch de Middelaar niet al die eeuwen door wedergeboorte en geloof in de harten had gewerkt, en al die eeuwen door mannen bekwaamd en uitgezonden had, als zijn dienaren, zou de Christelijke kerk, als de wonderboom van Jona, na kortstondigen en snellen bloei, even snel en plotseling verdord en verkwijnt zijn. In stand hleef de kerk dus alleen, doordien Christus uit den hemel ze in stand hield. Ze in stand hielt door zijn daad van wedergeboorte en geloofsinplanting, en niet minder in stand hield door zijn bewind over de koninkrijken der aarde.

Original

En wel moet toegegeven, dat Christus voor nu achttien eeuwen het Sacrament van het heilig Avondmaal heeft ingesteld en er den vorm voor bepaald heeft, maar ook dit Sacrament zou geen halve eeuw verduurd hebben, als de Christus niet aldoor van jaar tot jaar, dit heilig Avondmaal telkens weer had doen oprichten en het, tegen de woede zijner vijanden, in, had in stand gehouden. Om het Sacrament van het heilig Avondmaal in stand te doen blijven, en van eeuw tot eeuw te doen voortbestaan, was niet alleen een kerk noodig, maar wierd ook vereischt dat in die kerk dienaren van Christus' wege optraden, en dat in die kerk geloof aan het heilig Avondmaal bleef leven. Zonder dienaren kon het niet bedient, en zonder geloof zou het niet gezocht zijn geweest, en alzoo op beide manieren zijn uitgesleten. Men ziet dit het best aan de Manicheesche kerk, gelijk men ze noemde, die in de tweede eeuw uit het hart van Azië opkwam, en in een oogenblik zich ontzettend uitbreide, zoodat ze in de dagen van Augustinus over Azië, Europa en Afrika verspreid was. En toch van deze machtige kerk, met haar schoone organisatie en indrukwekken de plechtigheden, is reeds een eeuw later weinig meer dan de heugenis overgebleven. Zoo dikwijls er dan ook nog in onze dagen een heilig Avondmaal gevierd wordt, zult ge bedenken, dat het Christus is, die al die eeuwen door, en ook nu nog, zijn kerk in stand houdt, in die kerk dienaren beschikt, en.

Original

in die kerk liet geloof aan het heilig Avondmaal levendig houdt. Achter uw kerk moet ge altoos de machtige hand van den Middelaar zien, die haar vasthoudt, en zijn doet wat ze is. Liet hij toch die knrk maar één oogenblik varen, en trok hij zijn hand terug, dan was ze er niet meer. En zoo nu ook moet ge bij elk Avondmaal op uw Middelaar zien, als op hem, die op datzelfde oogenblik, die kerk, dien dienaar, die teekenon, die geloovigen daar saambrengt en alzoo zelf als de levende Gastheer zijn Avondmaal aanricht en Avondmaal zijn doet. De menschelijke tussclienkomst is daarbij slechts een instrument in zijn hand ; en een instrument wil immers jnist zeggen, dat wel een dwaas op het instrument ziet, maar een wijs man ziet op de hand, die het instrument hanteert. Als een beeldhouwer een beeld uit marmer boetseert, gebruikt hij daarvoor een beitel, en zonder dien beitel kan de kunstenaar het marmer niet laten afschilffren en afsplijten. Maar wie ter wereld zal nu, als hij de werkplaats van dien kunstenaar binnentreedt, en het beeld worden ziet, met beide zijn oogen op den beitel turen, en zeggen dat ni(-!t die kunstenaar, maar die beitel het doet? En zoo nu is het ook hier. Christus, onze Middelaar, is de Goddelijke kunstenaar, die hij het heilig Avondmaal zijn goddelijk kunstwerk volvoert en daarbij van menschen als zijn instrumenten gebruik maakt. En nu zijn er ja waarlijk duizenden bij duizenden, die, als ze ten Avondmaal toetreden, of over het Avondmaal handelen, wel een oog hebben voor dien menscli, voor dat uitwendige, kortom, voor alles waarvan Christus zich als instrument bedient, maar die niets van den GoddelijKen kunstenaar ontwaren. En hiertegen nu komen we in verzet. Dit mag niet. Dit is pure geestelijke blindheid. Veeleer moet al het instrumenteele voor ons wegvallen, opdat ons oog den Koning ontmoete, den Koning in zijn schoonheid.

Original

Dit is dan ook de reden, waarom de voorganger als een dienaar verschijnt. Hij is knecht van Jezus. Al wat hij doet, doet hij in opdracht. Al wat hij brengt, komt van Jezus. Een iegelijk wien hij het brood en den wijn toebedeelt, is een genoode niet van zijnentwege maar vanwege den Middelaar. Maar wie zal nu elders ook maar één oogenblik om den dienaar zijn heer vergeten, of om den knecht den koninklijken gastheer ? In de paleizen der Oostersche vorsten, waar soms tien duizend gasten te gelijk aanzaten, konden natuurlijk niet al de gasten den Koning op hetzelfde oogenblik zien Hij was maar in ééne zaal, gezeten op zijn troon en in alle overige zalen waren de gasten alleen met zijn dienaren. En die dienaren handelden namens hem, en die dienaren bedienden wat ze van den Koning ontvangen hadden, en ze dienden het uit naar de regelen door den Koning gesteld. Maar terwijl daar nu de duizenden aanzaten kwam het niemand in den zin, om te denken, dat dit alles hem nu van die dienaren toekwam. Veeleer was ieders gedachte met de goedheid en den rijkdom van den Koning vervuld, en niet voor die dienaren, maar voor den ongezienen Koning was de geestdrift van hun hart. En zoo nu ook moet het bij het heihg Avondmaal zijn. Ge zit, als ge aan het Avondmaal aanzit, in een der onderdeelen van eene der zalen van 'sKonings paleis ; en nu komen zijn dienaren u aandragen wat hij, de Vorst, voor u bestemd heeft; en ze doen het op de wijze door aw Koning bepaald Zijn koninklijk woord is in al hun doen levendig, het leeft op hun lip pen en het stuurt hun gang. En zoo moet het dan ook u bij het heilig Avondmaal te moede zijn, alsof ge over die dienaren heen op uw koninklijken Gastheer en Gever zaagt. Want al wat aan het Avondmaal geschiedt dat doet hij, en al wat er u toekomt, dat komt u toe van hem. Wel is hij zelf op zijn troon in het paleis Gods gezeten, maar hij is des. niettemin, ook in de zaal waar gij aanzit, tegenwoordig in zijn instelling, door zijn dienaar, met zijn woord, door zijn genade, zijn majesteit en zijn Geest.

Original

Als dus dat brood daar aangeboden wordt, dan biedt Christus dat aan. Het is gekocht, evenals de wijn, voor geld, dat 'sHeeren geld is. Hem toch is dat geld toegewijd. Hem is het op zijn eisch door zijn geloovigen afgestaan. En uit dien schat nu brengt hij nu het brood en den wijn toe. Evenzoo is zijns de zegen die wordt uitgesproken. Met alleen wijl hij die woorden formuleerde, maar ook, omdat geen mensch ooit macht zou hebben, om brood of wijn te heiligen, en zijns alleen de macht is, om brood en wijn uit het gemeen gebruik in het gebruik voor zijn heiligdom te doen overgaan. Dan is hij het, die het brood breekt en den wijn uitgiet, om u daardoor te doen zien zijn sd/sofferande ; priester en offerlam tevens. En eindelijk is hij het, die u het brood en den wijn toereikt. En hoe meer het u nu gelukt, bij dit heilig Sacrament in te leven in de gedachte, dat Jezus zelf daar aanwezig is, en het brood zegent, breekt en u in de hand geeft, zoodat ge niets mee]- van den dienaar speurt, en alleen maar op Jezus ziet, hoe rijker en in hoe voller zin ge Avondmaal zult gevierd hebben.

Original

Maar er is meer.

Original

De Middelaar werkt niet enkel in en door zijn dienaren, maar evenzeer in en door de geloovigen, die het heilig Avondmaal ontvangen en aannemen. Dit schijnt wonderbaar en toch is het zoo; eenvoudig, omdat het Avondmaal, in zijn geheel genomen, een beeld is van Christus' mystiek

Original

Lichaam. Op het zuiverst opgevat is er bij het heilig Avondmaal geen tweeheid meer. Er is niet Christus aan den éénen kant, en de aanzittenden aan den anderen kant; maar er is Christus als het Hoofd en wij al zijn leden, saam met hem één Lichaam represen toerende. Als de Keizer van Oostenrijk in den hofburg met de 60 prinsen uit zijn keizerlijke dynastie aanzit, dan is er niet één man die ontvangt en 60 andere mannen die ontvangen worden, maar dan is er ééne dynastie, één keizerlijk hais, dat daar spijst. Den stel mannen die uit éénen bloede zijn ; die saam één geheel vormen; die bij elkander hooren; en die rechtens daar zitten, gelijk ze daar zitten. Heel anders dan wanneer diezelfde keizer morgen een feestmaal voor vreemde gezanten aanricht. Dan is er een tweeheid. Maar als de dynastie op den hofburg aanzit, is ze één. En dit nu geldt nog in veel sterker mate van het heilig Avondmaal. Het is de wijnstok met zijn ranken. Het is het ééne Lichaam, waaraan Hoofd en leden zijn. Het Hoofd is niet hoofd zonder de leden, en de leden zijn geen leden zonder het Hoofd. Wel onderscheidt ge ook aan uzelven tusschen uw denkend hoofd en de leden van uw lichaam, maar toch zijn hoofd en leden één. En alzoo is ook het heilig Avondmaal niet een Koning die vrienden genood heeft, maar een Koning, die als hoofd eener heilige dynastie, met zijn prinsen, allen prinsen en prinsessen van den bloede aanzit, en alzoo één geheel met hen uitmaakt.

Original

Eerst in die eenheid des Lichaams is het Avondmaal waarlijk een Sacrament. Maar juist daarom moet er dan ook op gewezen, hoe de werkingen, die bij het heilig Avondmaal in de leden zijn, niet van die leden zelven uitgaan, maar evengoed als de instelUng van het heilig Avondmaal zelve, werkingen van den Middelaar in hen zijn. Het oog ziet, de voet gaat wel, maar als de hersenen in het hoofd niet eerst werken, en die werkingen op de oogzenuwen en op de spieren van den voet overplanten^ ziet het oog niets en is de voet verlamd. En zoo is het ook hier. Gi.i zyt het wel die aanzit en het brood neemt en den teug wijns drinkt; maar als uw heerlijk Hoofd in den hemel, niet op datzelfde oogenblik in u werkt, is er in u niet het wezenlijk nemen van een Sacrament. En daarom is het wel waarlijk Christus, die de zijnen aan het Avondmaal bre)igt\; i& het Christus, die u aan het Avondmaal doet plaats nemen ; is het de Christus, die u het brood en den wijn doet nemen; en die onder dit alles de uitwendige zaak voor u maakt tot een geestelijke daad, en zoo u in der waarheid aan het heilig Sacrament doet deelnemen.

Original

Noem dit nu uw geloof; er is niets op tegen; mitg ge dan maar altoos er bij voegt : „En dat niet uit u, het is Gods gave," En zoo gaan dan eerst de heilige vonken af. Van de electriciteit weet ge, hoe er tweeërlei electri-

Original

ZOXD. XXIX. HOuFDSTUK III. 145

Original

citeit is, de ééne positief, de ander negatief genaamd, en hoe eerst waar die beide elkaar ontmoeten de vonk ontstaat. AVelnu, vergelijk hiermee dan uw heilig Avondmaal. Er gaat een werking van den Middelaar door de dienaren, en er gaat evenzoo een werking van den Middelaar door de geloovigen uit ; en eerst waar deze twee elkaar ontmoeten, sluit de batterij van het heilig Sacrament, en wordt die heilzame geestelijke schok ervaren, die onze verzwakten zielsstaat bezielt met nieuwen gloed en heiliger geestdrift.

Original

Iets waar dan in de derde plaats nog bijkomt: het Woord.

Original

Geen Sacrament zonder formule. Alleen met water besprengen is geen Doop, en alleen brood en wijn uitreiken is geen Avondmaal. Beide malen moet het Woord er bij komen, en eerst als het Woord er bij komt, wordt het een Sacrament. Niet alsof het woord bij het Sacrament een soort preekje was, of de predicatie verving. Met het woord der prediking heeft het Sacrarnentswoord niet gemeen. Het Sacraments woord is uitsluitend een verklaring ua)i het teeke)i.

Original

Was er alleen water in den Doop, of ook alleen brood en wijn in het Avondmaal, zoo zou het aan uw vernuft en vindingrijkheid zijn overgelaten, om uit deze teekenen de gedachte te raden, die u het eerst inviel of het meest beviel Ge zoudt dan een teeken, een symbool een schaduw zien, en gij zoudt u vrij achten, om hierbij te denken wat gij goed-vondt. Gij mocht er van nemen wat u het best scheen. Een ander zou evenzoo doen. Zoo zou ieder er iets anders van maken. En het eind zou zijn, dat ge een teeken hadt met een duizendvoudige verklaring. Dus geen Sacrament.

Original

Daarom nu jnoet er bij het teeken een verklaring zijn. Zoo gaf God aan Xoach niet enkel het teeken van den regenboog, maar de verklaring er bij. Zoo gaf God aan Abraham niet alleen het teeken van den sterrenhemel, maar de verklaring er bij. En zoo nu ook, schonk Hij aan de kerk des Nieuwen Testaments, de teekenen van Doop en Avondmaal, maar met de verklaring er bij. Gij ziet die teekenen; maar nu moet gij niet gaan gissen en raden, wat die teekenen wel beduiden zouden, en er uw vernuft op gaan spitsen, om er een verklaring van te vinden. Neen, nu moet, integendeel, al die vindingrijkheid tot zwijgen gebracht, en al dat gissen en raden worden afgesneden, opdat gij, volkomen lijdelijk, den vollen indruk van het Sacrament rustig ondergaan zoudt. En daarom nu geeft de Heere u zelf zijn goddelijke verklaring. Hij toont u niet maar een heerlijke schilderij, maar schrijft er met goddelijke hand onder, wat die schilderij voorstelt. Zoo wordt al uw vragen voorkomen, al uw onzekerheid opgeheven. En zooals gij de teekenen ziet, komt het Woord erbij, om u te zeggen, wat die teekenen beduiden.

Original

E VOTO DORDR. [1[. lO

Original

Verwar het dus niet. Ge kunt zeggen, dat het Sacrament het zegel op het Woord is, maar dan doelt ge op het Woord Gods in zijn vollen omvang, en volstrekt niet op de woorden van de instelling. Zegt ge daarentegen dat in het Sacrament het Woord bij het Teeken komt, dan doelt ge niet op het Evangelie, maar op dat bepaalde Godswoord, waardoor de zin en beteekenis van brood en wijn u verklaard en ontvouwd wordt.

Original

Juist daarom is het van zoo hoog belang dat dit Sacramenteele woord niet aan wilkeur worde prijsgegeven. Er moet hier stiptheid zijn. Niet in notarieelen zin, alsof de Middelaar, in naam en opdracht zijns Vaders, ons een letterlijke formule gedicteerd had, en alsof een verspreken bij het uitspreken van deze formule, het Sacrament zijn kracht kon rooven. Zulk een letterdienst en formalisme druischt geheel in tegen den geest van het Evangelie. En reeds het feit, dat bij Paulus in 1 Oor. XI andere woorden voorkomen dan bij Mattheus, Marcus en Lucas, toont voldingend, dat het in dier zin niet kan zijn bedoeld. Slechts hierop komt het aan, dat de zaak en het wezen blijven, wat ze naar Jezus' uitspraak zijn moeten: en de verdere bepaling van de formule staat aan de kerken. De onderscheidene kerken hebben dan ook te dezen opzichte een onderscheidene bepaling gemaakt. Minder bijden Doop; maar wel bij het heilig Avondmaal. Zoo gaf de oude kerk voorkeur aan een formule, die meer ontleend was aan wat we bij de drie Evangelisten vinden; onze kerk daarentegen aan een formule, die ontleend is aan 1 Cor. XI; terwijl b.v de Engelsche Bisschoppelijke kerk nog een zegenbede aan deze formule toevoegt. Slechts hierin hebben de kerken, al te saam den goeden weg ingeslagen, dat ze haaT formule zoo na mogelijk aan de eigen woorden van de Heilige Schrift hebben ontleend. Ze zijn hierbij geleid door heilige kieschheid en schuchterheid. Immers geen woorden konden zoo heiligen, diepen indruk maken ; en alle verandering was overbodig. Zaak is het nu slechts, dat de dienaren niet bederven, wat de kerken zoo kiesch en heilig bepaald hebben, en aflaten van alle willekeur, om door uitlating, bijvoeging, of verandering eigenmachtig en willekeurig te bederven, wat de kerken tot stand brachten. Niet alsof hierdoor het Sacrament op zou houden Sacrament te zijn, maar omdat het de eenheid breekt, omdat het den vromen indruk voor de geloovigen bederft, en de aandacht op den dienaar vestigt, waar juist al zijn streven moet zijn, om de aandacht van zich af te leiden en heen te leiden naar Christus.

Original

Zoo moet dus ook in het woord bij het Sacrament, de actie niet van den dienaar, maar van den Middelaar uitkomen. Niet de dienaar zegt u, wat de teekenen beduiden, maar de Middelaar zelf zegt het u. Het geklank des Konings is bij u. En als keer op keer deze heerlijke woorden herhaald

Original

worden, moet het u voor uw besef zijn, alsof ge Christus zelf die woorden hoordet uitroepen : „Doet dit mij ter gedachtenisse."

Original

Juist daarom is het dan ook zoo verkeerd als bij het heilig Avondmaal de eigenlijke werking gezocht wordt in de toespraak. Die toespraak heeft, gelijk ons vroeger bleek, den Doop zoo veelszins verzwakt, en verzwakt, óók het Avondmaal. Want natuurlijk als het op de toespraak aankomt, is de ééne dienaar verre verkieslijk boven den anderen; eenvoudig wijl de één zeer teeder en roerend kan spreken, en de ander zoo niet. Daardoor treedt dan de dienaar op den voorgrond in zijn individn-eele talenten en, dit juist trekt van den Heere der heerlijkheid en van het eigenlijk Sacrament af. Onze vaderen wilden daarom in het geheel geen toespraken. Zie het maar in het formulier. Zij lieten eenvoudig uit de Heilige Schrift voorlezen en een psalm vers zingen. Dit nu kan men misschien niet in alle kerken zoo terstond herstellen. Er moet ook met de zwakken in de kerk gerekend worden. Maar toch moet het dien weg weer uit. En er mag niet gerust, eer de gemeente weer zoo bezield in het Sacrament als Sacrament gaat inleven, dat ze zelve die toespraken hinderlijk gaat vinden. Een gemeente Gods, die op haar geestelijke hoogte staat, is bij het Sacrament liefst met haar Heere alleen. Ze wil op dat oogenblikvan het Sacrament niet in haar geestelijke stilheid gestoord worden. Ze wil aan zich zelve en haar Heere zijn overgelaten. Zijn woord kan ze aanhooren, maar het menschenwoord hoort ze op dat oogenblik liefst niet. Het formulier gaat vooraf en volgt. Wat te zeggen viel, is dus gezegd. En nu volge het Sacrament; en niets dan het Sacrament; en dat doe zijn werking. Staat daarentegen een gemeente nog niet zoo hoog, dan drage men haar in haar zwakheid; maar krimpe dan het te spreken woord toch allengs zoo meer in; menge in het te spreken woord zooveel mogelijk Schriftwoord; en voede alzoo de gemeente op, om allengs aan het Sacrament zelf genoeg te hebben.

Original

VIERDE HOOFDSTUK.

Original

En als zij aten, nam Jezus het brood en gezegend hebbende, brak hij het, en gaf het den discipelen, en zeide: Neemt, eet, dat is mijn lichaam.

Original

Matth. 26: 26.

Original

En toch, hoe rijk en veelzijdig in het Sacrament des heiligen Avondmaals ook de werking zij van den Vader en den Zoon, toch wordt de rijkste en lieerlijkste werking in dit heilig sacrament te weeg gebracht door den Heiligen Geest, die woning gemaakt heeft in het hart van 's Heeren volk en het aan den heiligen Disch met de schatten zijns Middelaars verzadigt, drenkt en vertroost.

Original

Alle eeuwen door heeft 'sHeeren volk dit gevoeld en beleden. Hoe ook onbegrepen en mysterieus heeft het alle eeuwen door geloofd aan de tegenwoordigheid van den Middelaar onder brood en wijn. En steeds heeft het ervaren en erkend, dat het de Heilige Geest is, die onze ziele deze zalige gemeenschap deelachtig maakte.

Original

Daar lag dan ook op zichzelf niets verkeerds in ; want die gemeenschap met Jezus is metterdaad onder het heilig Avondmaal te genieten. Zonder die tegenwoordigheid van den Christus is het geen Avondmaal. En eerst als 's Heeren kerk weet en ervoer, dat ze in die heilige gemeenschap met haar heerlijk Hoofd, als zijn Lichaam gesterkt en bevestigd werd, had er werkelijke breking van het brood plaats, en wierd zij met de sacramenteele genade gebenedijd. Jammer slechts dat de geloovigen, d. i. de kerk in stede van in dit diepe mysterie te rusten, en het als mysterie onverklaard en onbegrepen te genieten, in de woorden zelf der instelling een uitwendigen grond voor dit mysterie gezocht heeft. En toch zoo deed de kerk.

Original

Jezus had het brood gebroken, en gedankt, en toen gezegd: „Dit is mijn lichaam;" en daarna den beker genomen, en ook daarvan gezegd: ..Dit is mijn bloed.'" En die even schoone als diepzinnige en toch volkomen heldere uitspraken hebben toen de Christenheid verleid in die woorden zelf de aanduiding en omschrijving van het mysterie te zoeken.

Original

Jezus, zoo beleed en geloofde men, en terecht, was in en bij het heilig Avondmaal tegenwoordig; was er tegenwoordig niet als de Tweede Persoon in de Drieeenheid, maar als Middelaar; niet als de Middelaar vóór zijn vleesch wording, maar als de Middelaar, die ons vleesch en bloed had aangenomen ; en die op het kruis van Golgotha dat lichaam voor ons had laten verbreken, en dat bloed voor ons had laten vergieten.

Original

Maar ivaar was hij? Geen zienlijk oog kon hem zien, geen stem werd door ons oor beluisterd. Zelfs geen ritselen van zijn gewaad wierd vernomen. Hij was er, dat geloofde, beleed en ervoer ons hart, maar hoe en op wat wijs kon men zich van zijn heilige tegenwoordigheid overtuigen ? Slechts een enkele was geestelijk genoeg, om die tegenwoordigheid van den Middelaar geestelijk te verstaan en geestelijk te genieten. En zoo drong men naar iets zichtbaars, naar iets tastbaars. Men wilde kunnen zeggen: „Zie, daar is hij."

Original

En toen greep men naar dat brood en naar dien wijn; het eenige dat ons bij dat Avondmaal te ontwaren wierd gegeven. En op dat brood tuurde men, en op dien wijn zag men zich star; tot men eindelijlc gelooven ging, dat de Christus zelf daar in dat brood school en in dien wijn was. En nauwelijl^s had het zoekend oog gemeend den Christus in dat brood en in dien wijn te ontwaren, of men hoorde Jezus zelf roepen: Dit brood ?s mijn lichaam, die wijn is mijn bloed! En meer behoefde men niet, om aan een wonder te gelooven, en zich zelven te gaan inbeelden en anderen te vertellen, dat door een onbegrepen wonder uit dat brood Jezus' lichaam, en uit dien wijn Jezus' hloed geworden was.

Original

Xoch booze toeleg noch opzettelijk bedrog was hierbij in het spel. Ongemerkt gleed men uit de geestelijke aanschouwing in de zinlijke aanschouwing over. Men was nu eenmaal door Jezus zelf op brood en wijn aangewezen. Dat ware de beide teekenen. In die teekenen moest het mysterie schuilen. En geen heilige symboliek meer verstaande noch zin meer hebbende voor de wondere werking van den Heiligen Geest, zocht men het toen in dat brood en in dien wijn zelve. Niet buiten die teekenen, maar in die teekenen moest de heilige tegenwoordigheid des Middelaars schuilen, en alzoo moest in het eten van dat brood en in het drinken van den wijn, de gemeenschap met den Middelaar tot stand komen.

Original

Aan deze veruitv/endiging van het geestelijke en dit ombuigen der waarheid staat dan ook niet enkel een misleidende priesterschaar schuldig; veeleer is dit de geestelijke dwaling van heel de Christenheid geweest. Eeuwenlang heeft heel de Christenheid het zich niet anders kunnen inbeelden, of er moest een wonder in dat brood en in dien wijn plaats grijpen, en eerst door dat op wondere wijze bewerkte brood en door dien op even wondere wijze veranderden wijn moest de Christus zelf aan zijn volk worden toegebracht.

Original

Nog belijdt het zoo heel de Eoomsche kerk; nog is dit in hoofdzaak de belijdenis der gansche Grieksche kerk ; en ook de Luthersche kerk blijft in haar offtcieele belijdenis nog steeds ditzelfde standpunt innemen; en alleen de Gereformeerde kerken hebben dien toovercirkel verbroken, en weer geestelijk gezocht wat alleen geestelijk kan genoten worden.

Original

De strijd daarbij over de woorden der instelling gevoerd, was, hoe heftig ook, toch altoos bijkomstig.

Original

Niemand heeft het alzoo geloofd, omdat hij meende de woorden der instelling alzoo te moeten uitleggen ; maar omgekeerd, omdat men het alzoo geloofde, daarom heeft men de woorden der instelling alzoo uitgelegd; tot ten leste eigen voorstelling en de uitlegging van deze woorden zoo ineensmolt, dat men van den iiitwendigen klank niet meer kon afkomen, en zich altoos weer diets maakte: Ja, waarlijk, zoo staat het er toch, dit is mijn lichaam, en dit is mijn bloed. Woorden, die zoodoende allengs zulk een macht op den geest gingen uitoefenen, dat zelfs Luther, hoe ook gesmeekt en gebeden, ten laatste werkelijk meende, dat hij het mysterie zou loslaten, zoo hij ook maar even afliet van den klank van het woord.

Original

Ook de Gereformeerden hadden hier schuld aan. Had Zwingli niet zijn dorre en leugenachtige Avondmaalstheorie tegen die van Rome overgesteld, allicht dat Luther te winnen ware geweest, gelijk Melanchton half gewonnen was. Maar Zwingli bestreed niet alleen de verklarende uitlegging van de instellingswoorden maar met die verklarende uitlegging ook het mysterie zelf. Zwingli, mat en ongeestelijk als heel zijn opvatting was, zag, voelde zelf geen mysterie bij het Avondmaal. Hij zat er aan met zijn redeneerend verstand; met zijn ondiepen geest; en wilde nuchterlijk alleen datgene erkennen, wat hij zag en waarnam. Voor het ongeziene en toch aanwezende miste hij het geestelijk oog. En zoo ervoer hij de tegenwoordigheid des Heeren bij het Avondmaal niet, en nam er deswege het Sacramenteel karakter uit weg. Insgelijks zoo, zij het ook op andere gronden, hadden de Anabaptisten gehandeld. En ook hier te lande waren er duizenden bij duizenden, die het heilig Avondmaal beroofden van zijn heiligen glans en het omzett'en in een nuchter gedachtenismaal.

Original

En dat nu heeft Luther verschrikt. Voor die zielmoordende platheid en matheid is hij teruggedeinsd. Een reactie die zoover verklaarbaar is, dat wij voor ons liever met Luther in de Consubstantiatie zouden dwalen, dan met Zwingli afstand doen van elk mysterie in het Sacrament. En daarom juist is het dan ook Cal vijns onvergankelijke eere dat hij, Zwingli's ijskoude nuchterheid met heel zijn hart verfoeiende, toch de geestkracht bezat, om niet in Rome's vermenging van het mysterie met het wonder terug te vallen; maar de kerken terugriep naar die geestelijke opvatting van het mysterie, die brood hrood en wijn wijn laat, en desniettemin te genieten weet in de tegenwoordigheid des Heeren onder het Sacrament.

Original

Nog eens, een Avondmaal zonder Christus is geen Sacrament. En toch dat had Zwingli er van gemaakt. En de vraag stond dus maar, of die tegenwoordigheid des Heeren onder het Avondmaal geestelijk door den Heiligen Geest zou gewerkt worden, of zinlijk en tastbaar door een wonder dat geschiedde aan het brood en aan den wijn. En voor dat diepe vraagstuk staande, greep toen Calvijn en grepen met hem de Gereformeerde

Original

kei-ken weer de heilige, volle, rijke waarheid, dat zeer gewisselijk de Christus zelf onder het heilig Avondmaal tegenwoordig is en genoten wordt, maar tegenwoordig is door den Heiligen Geest en genoten wordt door het geloof der ziele.

Original

Dit dorst Luther niet aan. Hij bleef er aan hechten, dat Christus in brood en wijn zou genoten worden, en moest dan ook wel staande houden, dat de Sacramenteele Christus genoten werd, niet met den mond der ziele door het geloof, maar met den mond des lichaams, doordien men brood at en wijn dronk.

Original

Die strijd concentreerde zich toen in de uitlegging van het: Dit is mijn lichaam, en vandaar dat de Roomsche, G-rieksche en Luthersche uitleggers niet konden toegeven, dat deze woorden symbolisch waren bedoeld.

Original

Allengs echter is hierin een keer gekomen en thans geven verreweg de meeste uitleggers reeds toe, dat niet Luther, maar Calvijn, in de uitlegging van de instellingswoorden gelijk had. Maar natuurlijk, die dat doen, zijn dan geen echte Lutherschen meer, maar mannen, die zich nog Lutherschen noemen, en in de Luthersche kerk stand houden, maar geestelijk aan de Luthersche belijdenis zijn afgestorven.

Original

Maar ook zoo blijft het dan toch opmerkelijk, dat nooit één enkel Gereformeerde, als Schriftuitlegger tot de Luthersche uitlegging van deze woorden genaderd is, ook al was het, dat hij aan de Gereformeerde beijdenis ontzonken was en dat omgekeerd de Luthersche uitleggers, zoodra ze niet meer door hun belijdenis gebonden zijn, bijna eenparig tot de Gereformeerde exegese overloopen. Hieruit toch is af te leiden, dat de woorden gelijk ze er staan, op zich zelf, bij nuchtere, vrije en nauwkeurige uitlegging de Luthersche wijze van verklaring niet toelaten.

Original

En dit is ook metterdaad zoo.

Original

Reeds zij terstond opgemerkt, dat -Jezus met zijn discipelen, bij het heilig Avondmaal, geen Grieksch sprak, maar Arameesch, en dat in het Arameesch, gelijk in alle Semitische talen, het woordeke is wegblijft. In deze talen kan wat in Matth. XXVI : 26 staat, niet anders uitgedrukt dan: „Dit brood mijn lichaam," en „deze wijn mijn bloed," zonder dat er het woordeke is wordt ingevoegd. En nu is het toch opmerkelijk, datzy, die deze woorden in Lutherschen of Roomschen zin verstaan, zonder onderscheid, hun hüofdkracht zoeken juist in dat woordeke is. Er stond zoo duidelijk: „Dit brood is mijn lichaam," en daarom mochten wij er niet van maken: „Dat brood beduidt mijn lichaam." Iets wat nog niets beduiden zou, overmits er in Matth. XIII: 38 evenzoo staat: „De akker is de wereld", zonder dat het iemand in den zin komt, daarbij aan een wonder

Original

te denken, waardoor die akker in de wereld zou worden omgezet of veranderd. Maar wat dan vooral alle kracht verliest, zoo men opmerkt, dat de Heere Jezus dit woordeke is niet kan hebben uitgesproken; eenvoudig omdat het in het Arameesch, waarin Jezus sprak, niet uitgedrukt, maar er bij gedacht wordt. En zoo voelt men reeds hieraan, hoe weinig waarde en kracht een exegese bezit, die haar hoofdsterkte zoekt in een woordeke dat eerst door de overzetting in het Giieksch, in Jezus' woorden inkwam.

Original

Doch bovendien geheel deze uitlegging zou nog denkbaar zijn, zoo Jezus na zijn hemelvaart het Avondmaal uit den hemel had ingesteld; niet nu hij het instelde hier op aarde, en nog eer hij lijden ging; zelfs voor zijn ingaan in Gethsémané. Immers het lichaam van Jezus was nog niet verbroken, en het bloed van het heilig Godslam was nog niet vergoten. En hoe kon dan een nog niet gebroken lichaam, en nog niet vergoten bloed, in dat brood en in dien wijn genoten worden?

Original

Daar komt bij, dat Jezus zelf in zijn lichaam, en in dat lichaam met zijn voor ons vergoten bloed aan den disch met zijn jongeren aanzat. En hoe konden nu de jongeren, die hem daar zagen, die zijn handdruk voelden, die hem in het oog staarden, en die de woorden van zijn lippen beluisterden, nu ooit op de gedachte komen, dat Jezus met die woorden bedoelde, dat dat brood in werkelijken zin zijn lichaam was. Dan had Jezus, om verstaan en begrepen te worden, natuurlijk heel anders moeten spreken, de tegenstelling moeten opnemen, en moeten zeggen: Hoewel ge mij hier lichamelijk voor u ziet zitten, zoo is toch dit brood door een wonder van Gods almacht in mijn lichaam verandeixl.

Original

Iets wat nog sterker spreekt, zoo ge bedenkt, dat Jezus, naar de vaste usantie van den Paaschdisch zeer stellig dit brood ook zelf met zijn discipelen nam, en dien wijn met hen dronk. Is het nu ondenkbaar, dat Jezus zijn eigen lichaam eet of zijn eigen bloed drinkt, dan volgt ook hieruit, dat er van geheel deze uitlegging niets aan kan zijn.

Original

Let er dan ook op, dat toen de Heere aan den heiligen apostel Paulus deze instelling des Avondmaals in een gezicht geopenbaard heeft, de woorden: „Dit is mijn bloed", blijkens 1 Oor. XI: 25, door hem veranderd wierden in deze geheel andere woorden: „Deze drinkbeker is het nieuwe Testament in mijn bloed." Een omzetting van de oorspronkelijke woorden, die natuurlijk niets aan den oorspronkelijken zin ontneemt, zoo men de instellingswoorden symbolisch opvat; maar die te eenen male ongeoorloofd zou zijn geweest, ja, onmogelijk aldus kon voorkomen, zoo de Heere Christus zelf bedoeld had te zeggen, dat de wijn in zijn bloed veranderd werd, of dat zijn bloed in den wijn school. Wie met ons gelooft, dat Paulus zijn wetenschap van Christus zelf, door openbaring uit den hemel.

Original

ontving, heeft in de woorden van 1 Cor. XI : 25 eene authentieke uitlegging door Jezus zelf van de instellingswoorden gegeveu, eniveet daaYdoov dat de Roomsche en Luthersche uitlegging, als tegen Jezus' eigen uitlegging, niet waar zijn kcui.

Original

De fout van heel deze uitlegging is dan ook, dat ze geen rekenschap houdt met de omgeving, waarin Jezus deze instellingswoorden sprak.

Original

Wij, westerlingen, hebben voor symboliek weinig of geen gevoel. Vaak zelfs ontmoet ge lieden, die voor elke symbolische gedachte zoo volkomen stomp zijn, dat ze zelfs de eenvoudigste symbolische voorstelling niet verstaan en niet doorzien, tenzij men liun eerst alles stukje voor beetje uitlegt.

Original

Onze westersche kracht ligt in het redeneeren. Dat kunnen we veel beter dan de oosterling. En dit heeft ons maar al te zeer gewend, om ook bij de heilige symboliek des Bijbels met ons redeneerend verstand alles zakelijk te willen opvatten en uitleggen.

Original

Maar zóó mag men de Heilige Schrift niet uitleggen.

Original

De Heilige Schrift is opgekomen onder een oostersch volk, dat een geheel anderen aanleg had, en veel minder redeneerde, maar veel meer zinrijk zag. Vandaar dat, al de boeken der Psalmen en der Profeten door, een heel andere taal wordt gevoerd, dan waaraan wij gewoon zijn. o, Zoo weinig redeneering, maar des te meer beeldspraak en zinrijke voorstelling. Er wordt in de Schrift zoo weinig geleerd, maar des te meer getoond.

Original

En had Israël dezen trek voor het symboHsche reeds met alle oostersche volken gemeen, hier kwam voor Israël nog bij, dat het van meet af door G-od gewend was, aan de heilige typiek, d. w. z. aan allerlei ceremoniën en voorstellingen, die doelden op den Messias die komen zou. Neem die typiek, en de symboliek die er aan ten grondslag ligt, uit Israëls eeredienst en volksstaat en historisch leven weg, en alles verliest zijn zin en wordt onverstaanbaar. Maar ook brengt de typiek en symboliek weer tot eere, en in heel Israëls optreden, in en buiten zijn heiligdom, spreekt u één rijke, één steeds zich verduidelijkende, één zich nooit verloochenende gedachte toe, van Gods komen tot zijn volk, om zijn volk van zonden te verlossen.

Original

In dien kring nu waren ook de discipelen opgevoed ; in die omgeving sprak en leefde Jezus tijdens zijn omwandeling op aarde. Vandaar ook zijn heilige onderwijzing in gedurige beeldspraak en gelijkenis; juist zooals het zijn moest, om in die omgeving indruk te maken, en door zulke hoorders te worden verstaan.

Original

En nu zit Jezus met zijn jongeren daar aan bij een maaltijd, die geheel dit symbolisch en typisch karakter draagt. Want natuurlijk, dat lam dat geslacht was en aan dien Paaschdisch gegeten werd, had in zichzelf geen beduidenis, maar wees heen op het Lam Gods, dat de zonde der wereld wegdraagt. Onder al den drang van een heilige historie en van de voorvaderlijke gewoonte van dertien eeuwen, genoten ook de jongeren op dat oogenblik het zoet der ziele, dat afgeschaduwd lag in dit symbolisch en typisch lam. Ze waren dus geheel in een symbolische wereld. De symbolische trek van hun hart wierd door den Paaschdisch zelf opgewekt en bevredigd. Van redeneeren viel geen sprake. Diep verzonken zitten de aanzittenden in de heilige symboliek der goddelijke openbaring. En terwijl Jezus nu aan dien disch met hen aanzit, neemt hij het brood en den wijn en zegt, zonder eenige uitlegging tot zijn jongeren: „Dit is mijn lichaam," en .,dit is mijn bloed."

Original

Hoe ter wereld konden dan die jongeren, in die stemming des gemoeds, aan dien disch, terwijl Jezus daar zelf voor hen zat, deze woorden bij mogelijkheid anders, dan in symbolischen zin opvatten. En ook hoe had Jezus, zoo hij den symbolischen zin bedoelde, zich bij mogelijkheid anders kunnen uitdrukken, dan gelijk htj hier deed. Of is dan niet bij alle symbolische aanduiding de vaste spreekwijs : Dit is dat.

Original

Men kan dan ook veilig zeggen, dat de strijd over deze woorden is uitgestreden. Roomsche godgeleerden kunnen natuurlijk deze symbolische uitlegging nooit toegeven, daar ze dan op zouden houden Roomsch te zijn. En ook de Luthersche godgeleerden, die nog steeds slaande houden, dat in dat brood en in dien wijn het ware lichaam des Heeren is, kunnen nooit toegeven, dat deze uitlegging der symboliek de ware is, overmits ze daardoor het standpunt voor hun belijdenis verliezen. Maar voor zoover er sprake is van onbevooroordeelde, ongebondene, degelijke Schrift uitlegging is er geen de minste noodzaak, om den ouden strijd over deze instellingswoorden te vernieuwen, daar het voor een iegelijk, die in dezen ernstigen zin wezenlijke uitlegging bedoelt, geen oogenblik twijfelachtig is, of Jezus bedoelde te zeggen : Dit brood is het symbool van mijn lichaam, en deze wijn is het symbool van mijn bloed.

Original

VI.JFDE HOOFDSTUK.

Original

En hij nam brood, en als hij gedankt had, brak hij het, en gaf het hun, zeggende : Dat is mijn lichaam lietwelk voor u gegeven wordt, doet dat tot mijne gedachtenis.

Original

Lucas 22 : 19.

Original

Zoo gaat er dan in het Sacrament des heiligen Avondmaals eene goddelijke werking op de zielen der geloovigen uit; eene actie van den Drieeenigen God, waarin, althans tot op zekere hoogte, zeer wel de werking des Vaders, des Zoons en des Heiligen Geestes te onderscheiden is.

Original

Hiermede is echter de uitwerking van onze goddelijke actie op de geloovigen nog niet toegelicht, en zoo blijft ons dus nog de vraag te beantwoorden: Wat grijpt er, tengevolge van deze goddelijke inwerking, door en onder het gebruik van het Sacrament des heiligen Avondmaals, in het hart van den geloovige plaats ?

Original

Met opzet zeiden we: in het hart van den geloovige. Immers er zijn ook thans weer dwaalleeraars opgestaan, die de sacramenteele wei'king van het heilig Avondmaal niet tot het hart beperken, maar ons pogen aan te prediken, dat er bij en door het heilig Avondmaal ook een actie op ons lichaam plaats grijpt.

Original

Deze dwaalleeraars raakten allen min of meer op Pantheïstische wegen verdoold. Het Pantheïsme toch is die zienswijze, die de grenzen en onderscheidingen tusschen God en de wereld, geest en stof, ziel en lichaam enz., verzwakt en opheft, ook al belijdt men daarbij nog te geloo ven aan het persoonlijk bestaan van God. De mannen dezer richting passen hier nu die uitwissching van de grenzen tusschen ziel en lichaam op tweeërlei manier toe. Vooreerst toch zeggen ze, dat in den verheerlijkten Christus het lichaam geestelijke eigenschappen bezit; en ten tweeden leeren ze, dat op het lichaam van den geloovige eene geestelijke werking van de ziel uitgaat. Blijkbaar heeft men dus te doen met een dwaalleer, die op Lutherschen bodem ontstond. De Luthersche kerk toch had beleden, dat in den verheerlijkten Christus de eigenschappen van zijn goddelijke natuur zich mededeelden aan en overgingen op zijn menschelijke natuur. Goddelijke en menschelijke natuur waren dus in den verheerlijkten Christus tot een soort God-menschelijke natuur saamgevlochten, zooal niet saamgesmolten. Ook de menschelijke natuur van den verheerlijkten Christus v^^^ Aws, alomtegenwoordig ; Qn^SsO^r nu deze goddelijke eigenschap aan geheel Jezus' menschelijke natuur,

Original

d. w. z. zoowel aan zijn lichaam als aan zijn ziel werd toegekend, wierd het principieele onderscheid tiisschen Jezus' lichaam en Jezus' ziel metterdaad opgeheven. En vandaar dat latere dwaalleeraars slechts aan dezen draad behoefden voort te spinnen, om al spoedig tot een algeheele dooreenmenging te komen, waarbij men in den verheerlijkten Christus een wezen zag, in hetwelk eenerzijds het goddelijke en nienschelijke en anderzijds het geestelijke en lichamelijke in een hoogere eenheid waren opgelost.

Original

Van dezen verheerlijkten Christus, aldus opgevat, beleed men nu, dat hij in het heilig Avondmaal zich zelven mededeelde ; en overmits in hem alle onderscheid tusschen het Goddelijke en nienschelijke en evenzoo tusschen het lichamelijke en geestelijke was opgeheven, kon hij zichzelven niet mededeelen, of hij deelde zich geheel mede, d. w z. zoowel naar zijn Goddelijke als nienschelijke natuur, even goed lichamelijk als geestelijk. Wie dus het brood des Avondmaals at en den wijn des Avondmaals dronk, at en dronk daarmede tegelijk den verheerlijkten Christus ; en dat wel op zulk een wijs, dat men inwendig in zich opnam zoowel iets van .Jezus' Goddelijke als van zijn nienschelijke natuur, en dit laatste niet alleen in geestelijken, maar ook in lichamelijken zin. De Avondmaalsgangers namen door het gebruik van brood en wijn dus ook iets van Jezus' verheerlijkt UcJiaam in zich op. Een bestanddeel, een iets, een element, een kracht van dit lichaam, hoe dan ook beschouwd, maar in elk geval een iets, dat niet uit Jezus' ziel kwam, maar uit zijn verheerlijkt lichaam. Niet alsof dit deeltje uit Jezus' lichaam gedacht moest als, naast de geestelijke kracht van zijn ziel, in ons dringende; want beide ziel en lichaam was in Jezus één; maar dan toch zoo, dat de Avondmaalsganger feitelijk iets ontving en in zich opnam, dat hem toekwam uit het verheerlijkte lichaam van Jezus.

Original

Dit lichamelijk iets nu, dat door het Sacrament des heiligen Avondmaals uit den verheerlijkten Christus in den geloovige overging, en door dezen in zich wierd opgenomen, kon uiterdaad niet nalaten ook zekere uitwerking op het lichaam van den geloovige te doen ; en ook over die uitwerking opperde men twee bepaalde zienswijzen.

Original

Vooreerst toch hield men staande, dat dit ^ic/iame^i/Zce dat bij het Avondmaal uit Jezus' lichaam ontvangen werd, de kracht bezat, om genezend en sterkend op het lichaam van den geloovige te werken. Het werd dus beschouwd als een soort medicijn, dat in ons lichaam indringende, de zwakte van ons lichaam tegemoet kwam, en allerlei schadelijke werking in ons lichaam tegenging. Zoo werd het heilig Avondmaal dus in thera. peutischen zin opgevat; en dat niet als geloofssterking in de ziel, die

Original

vooral op ons zenuwleven weldadig en versterkend kon inwerken; maar zeer bepaaldelijk, als een si;o/7"é^yA't; inwerking, die rechtstreeks het sto/f^'/y'A^e in ons lichaam aangreep en aldus onze levenskracht verhoogde. Een voorstelling, waarvoor men zich dan liefst beriep op 1 Cor XI : 30, waar Paulus zegt, dat er ten gevolge van het misbruik, dat in de kerk van Corinthe op zoo stuitende wijze van het heilig Avondmaal gemaakt werd, in die kerk, o, zoovelen waren, die onder zwakheid of krankheid leden, of ook reeds ontsliepen. Hij zegt toch : „Daarom zijn onder u vele zwakken en kranken en velen slapen."

Original

Xu geven we voetstoots toe, dat deze woorden van Paulus metterdaad van lichamelijke krankheid en van een sterven naar het lichaam moeten verstaan worden. De apostel leert kennelijk, dat Gods toorn ter ooi zake van een stuitende ontheiliging van zijn Sacrament over de kerk van Corinthe was gekomen, en dat deze toorn G-ods openbaar wierd in de vele krankheden, die uitbraken, en die, op in het oog loopende wijze, door doodelijken atloop gevolgd waren. Alen mag deze woorden dan ook niet verzwakken, door ze te verstaan van geestelijke zwakheid of geestelijken doodslaap. Daartoe toch ontbreekt elke aanwijzing, en het verband sluit zulk een uitlegging af. Immers de apostel spreekt van een oordeel Gods dat over de gemeente gekomen was tengevolge van de ontheiliging van het Sacrament; eene ontheiliging die zóóver was gegaan, dat men zich aan den Avond maalsdisch dronken had gedronken. Dit nu kon natuurlijk alleen geschieden door dezulken, die reeds, eer ze zich hieraan vergrepen, geestelijk zwak en zeer krank ivaren, en in zeer erge mate geestelijk sliepen. Het zou toch geen zin hebben gehad om te zeggen: „Er zijn er onder u, die zich op zoo roekelooze wijze aan het Avondmaal vergrepen; daardoor hebben deze mannen of vrouwen zich een oordeel gegeten en gedronken; en dit oordeel bestaat hierin, dat ze eerst W(( deze heiligschennis geestelijk zwak en krank geworden zijn." Want ook al geeft men toe, dat zulk een heiligschendende daad uiteraard door nóg diepere inzinking van het geloof moest gevolgd worden, zoo was deze verachtering van geloof bij reeds zoo ver uitgegleden personen toch nooit zóó in het oog loopend, dat Paulus hierop, als op een blijkbaar oordeel van Gods toorn wijzen kon. Deze geestelijke uitlegging is dan thans ook vrij algemeen door de kundiger uitleggers opgegeven, en men is teruggekeerd tot de uitlegging, die ook Calvijn en onze Staten-overzetting gaf, dat deze krankheid en deze doodslaap in eigenlijken, lichanielijken zin te verstaan zijn. Er was ontheiliging van Gods verbond. Dit verwekte Gods toorn schrikkelijk over de gemeente. En deze openbaring van Gods toorn bestond in het uitbreken van bange ziekten, die vaak doodelijk afliepen.

Original

Zij echter die het voorstellen, alsof er bij het Avondmaal ook een sacramenteele kracht uit Jezus' lichaam aan ons lichaam toekomt, leggen die woorden op hunne wijze uit. Zie, zeggen ze, een goed gebruik van het Avondmaal verhoogt de levenskracht ook van het lichaam ; en deswege, nu wijst Paulus er op, hoe een verkeerd gebruik van het Avondmaal stoornis in de lichamelijke levenskracht ten gevolge had, en diensvolgens ziekte en dood na zich sleepte. Toch behoeft men deze uitlegging slechts even in te denken, om er het averechtsche en onhoudbare terstond van in te zien. Stond er: „Ten gevolge van het plaatshebbend misbruik worden er minder dan anders zieken genezen," zoo zou dit, op het standpunt van deze dwaalleeraars zin hebben. Is toch in hun oog het Avondmaal ook een lichamelijke artsenij, en wierden alzoo door het gebruik van het Avondmaal vele lichamelijk zwakken allengs gesterkt en gezond, dan sprak het vanzelf, dat een nalaten van dit goede Avondmaal deze genezende werking moest stuiten. Maar nooit kon een niet-gehvuiken van dit geneesmiddel ten gevolge hebben, dat er krankte ontstond en dood gewrocht wierd. Immers de heidenen en Joden gebruikten dit medicijn evenmin, en zoo zou dus onder hen dezelfde krankheid zich hebben moeten openbaren in alle steden en dorpen, en zou er niets vreemds of opmerkelijks in gelegen hebben, dat deze zelfde krankheid ook onder de Christenen woedde ; en kon alzoo Paulus dus niet gedoeld hebben, dat zich in deze krankheid een kennelijk oordeel Gods ove?^ de kerk vertoonde. Gesteld al dat het gebruik van het Avondmaal voor het lichaam sterkend en genezend werkte, zoo kon daarom het zich onthouden van dit medicijn, nog nooit een oorzaak van ziekte worden. Wie het gebruikte, kon er dan lichamelijke sterking door erlangen ; maar wie het niet gebruikte bleef die hij was ; werd er niet beter, maar ook niet erger door. En zoo blijft er dus geen andere, dan de oude, gezonde uitlegging over, dat Gods toorn over de gemeente was opgewekt, en dat deze toorn Gods zich daarin openbaarde, dat hij op in het oog loopende wijze een ernstige ziekte uitzond, die velen krank en slap maakte en velen ten grave sleepte. Denk b. v. aan een ziekte als influenza, die juist een karakter draagt, dat zoo geheel past op Paulus' woorden: „Daarom zijn er onder u vele zwakken en kranken en velen zijn ontslapen". Van een beroep ' op 1 Cor. XI : 30 zullen deze dwaalleeraars dus moeten afzien.

Original

Toch gaan velen hunner nog verder, en leeren in de tweede plaats, dat Jezus door het Sacrament des Avondmaals aan de geloovigen uitzijn eigen verheerlijkt lichaam iets mededeelt, waaruit ongemerkt het nieuwe lichaam, waarmede de geloovigen zullen opstaan, in hen bereid wordt.

Original

Hiertoe komen ze door een vervalsching van de belijdenis rakende „de wederopstanding des vleesches". Naar hun voorstelling toch gaat het lichaam, waarvan we bij den dood scheiden, geheel te loor, en ontvangen de geloovigen dit oude lichaam nooit terug, maar ontwikkelt zich allengs om hun ziel een geheel nieuw lichaam, dat niets met het oude gemeen heeft ; zelfs niet in de kiem of in den wortel. Zoo zou er dus geen wederopstanding des vleesches zijn, maar het ontvangen van een tweede, geheel nieuw lichaam. En dit tweede, geheel nieuwe lichaam nu leeren ze, dat ons Ui kiem reeds hier op aarde m het oude lichaam gegeven wordt, en dat deze kiem van ons nieuwe lichaam bij den dood met de ziel vereenigd blijft, om in den dag der opstanding volheerlijk uit te groeien. En vraagt men nu, op welke wijze de kiem van dat tweede of nieuwe lichaam in den geloovige inkomt, dan wijzen ze ons op het Avondmaal en stellen het ons voor, alsof Christus door het sacramenteele gebruik van het heilig Avondmaal uit zijn eigen verheerlijkt lichaam ons de kiem voor dit nieuwe lichaam inplant.

Original

Natuurlijk blijven ze ons elk bewijs voor zoo gedrochtelijke leer schuldig, een leer of voorstelhng, die op elk punt tegen de duidelijke onderwijzing der Heilige Schrift indruischt. Deze leer toch strijdt met de duidelijke voorstelling der Heilige Schrift, dat de ziel na den dood enkel geestelijk bestaat en van het lichaam geheel is afgescheiden. Ze strijdt tegen de onderwijzing der Heilige Schrift, dat er in den dag der opstanding hereeniging zal plaats hebben van de ziel met datzelfde lichaam, waarvan het bij den dood gescheiden wierd. En ze strijdt niet minder tegen de duidelijke openbaring de Heiüge Schrift, dat de Christus eens ons vernederd lichaam gelijkvormig zal maken aan zijn verheerlijkt lichaam, niet door ons een deeltje van dit lichaam mede te deelen, maar „door die kracht, waardoor hij ook alle dingen zich zelven kan onderwerpen", d. i. door zijn goddelijke almachtigheid (Phil. Hl : 21). Geheel deze voor stelling moet dan ook als lijnrecht in strijd met Gods Woord, geheel en onverdeeld verworpen worden. Er schuilt zelfs geen element van waarheid in. Ook in den verheerlijkten Christus blijft de goddelijke natuur een andere dan de menschelijke natuur, en bezitten beide nog altoos haar onderscheiden eigenschappen ; en evenzoo blijft ook nu nog in .Jezus' menschelijke natuur ziel en lichaam principieel onderscheiden, zoodat het lichaam niet in de ziel en de ziel niet in het lichaam gemengt wordt, maar beide als twee eigen zelfstandigheden krachtens goddelyke schepping bestaan. Er kan dus geen mededeeling van Jezus' verheerlijkt lichaam aan de geloovigen plaats hebben. Het ééne menschelijk lichaam is een ander dan het andere menschelijk lichaam ; en er kan uit het ééne

Original

lichaam niets in liet andere overgaan, dan langs den gewonen weg, dien God in de schepping daarvoor gesteld heeft. Ja zelfs waar de menscheneter zijn medemensch slacht en zijn vleesch braadt en eet, eet hij toch niet zijn lichaam, maar alleen de stof, waaruit dit lichaam tijdelijk bestond.

Original

Doch ook hiermee is de hoofdfout nog niet aangewezen, waarvan geheel deze gedrochtelij ke voorstelling uitgaat, en die hierin is gelegen, dat Christus ons in het heilig Avondmaal niet zijn verheerlijkt lichaam, maar zijn verbroken lichaam en zijn vergoten bloed tot een spijs en drank voor onze ziele biedt. Dit feit is niet weg te cijferen. Immers zoowel het symbool als de woorden der inzetting bewijzen dit ten duidelijkste. De Heere breekt het brood, eer hij het zijn jongeren toereikt, en giet den wijn in den beker, eer zijn jongeren dien drinken. En als hij dan brood en wijn aan zijn jongeren toereikt, zegt hij uitdrukkelijk, dat dit brood zijn lichaam is, dat voor velen verbroken wordt, en dat die wijn zijn bloed is, da^t vergoten wordt tot vergeving der zonde. Geen oogenblik mag dus bij het heilig Avondmaal dat verbroken en vergoten zijn uit het oog worden verloren ; en dit nu wordt het metterdaad, zoodra men bij het heilig Avondmaal zijn zielsoog licht op het verheerlijkt lichaam des Heeren. In het verheerlijkte is niet enkel het lijden, maar zelfs het gebrekkige van dit aardsche overwonnen. Het verheerlijkte lichaam des Heeren maakt op ons geen anderen indruk dan van majesteit en glorie, gelijk Paulus hem zag bij Damascus en Johannes op Pathmos. Die aanblik nu is een gansch andere dan di«n de aanschouwing van het kruis van Golgotha wekt. Gemeenschap met den gekruisten Christus leidt wel tot gemeenschap óók met den verheerlijkten Christus, maar in zichzelve is ze iets anders.

Original

Een onderscheid, waarop Jezus zelf wijst, door het zijn jongeren zoo uitdrukkelijk, juist bij de instelhng van het heihg Avondmaal, te zeggen dat hij niet meer met hen van deze vrucht des wijnstoks drinken zou, totdat hij dien nieuw zou drinken in het Koninkrijk zijns Vaders. Dit nieuwe drinken is een drinken in den staat der heerlijkheid, en van dat nieuwe drinken in het Koninkrijk zijns Vaders wordt het drinken van den vergoten wijn aan het heilig Avondmaal juist onderscheiden.

Original

Op dit nunt mag dus geen oogenblik de minste verwarring toegelaten. Het verbroken lichaam is wel hetzelfde lichaam, dat thans verheerlijkt is; maar door de verheerlijking wierd juist de vernedering van het verbroken zijn des lichaams overwonnen en te niet gedaan. Moet hier nu het hchaam des Heeren in zijn verbroken staat genomen worden, gelijk èn de symboliek èn de inzettingswoorden van het heihg Avondmaal dit eischen, dan

Original

sluit deze staat der üerbrokenheid den staat der verheerlijking uit; en vernietigt men omgekeerd de eigenlijke kern en het pit van het Avondmaal zoo men spreken gaat van een gespijsd worden met het verheerlijkte lichaam des Heeren. Onze Catechismus zegt het dan ook uitdrukkelijk in het Antwoord op Vr. 79 „dat gelijk als brood en wijn dit tijdelijk leven onderhouden, alzoo ook zijn gekruist lichaam en zijn vergoten bloed zijn de waarachtige spijs en drank, waardoor onze zielen ten eeuwigen leven gevoed worden." En evenzoo betuigt ons formulier voor het heilig Avondmaal: „Uit deze inzetting des heiligen Avondmaals onzes Heeren Jezus Christi zien wij, dat hij ons geloof en betrouwen op zijn volkomen offerainie, die eenmaal aan het kruis geschied is, als op den eenigen grond onzer zaligheid wijst, daar hij onze hongerige en dorstige zielen tot een waarachtige spijs en drank des eeuwigen levens geworden is." En nog duidelijker : „Zoo dikwijls gij van dit brood eet en van dezen beker drinkt, zult gij daardoor, door een gewisse gedachtenisse en pand, verzekerd worden van mijn hartelijke liefde voor u, dat ik voor u mijn lichaam aan het hout des kruises in den dood geve, en mijn bloed vergiete, en uw hongerige en dorstige zielen met hetzelve mijn gekruist lichaam en vergoten hloed tot het eeuwige leven spi^js en laaf."

Original

Slechts daarin gingen de voorstanders van een louter symbolische opvatting geheel mis, dat ze dit „spijzen en laven van onze zielen met zijn gekruist lichaam en vergoten bloed" gingen verwateren, als ware hier niets anders meê bedoeld, dan een opzettelijke herinnering aan wat op Golgotha geschied was ; en als ware het aanzitten aan het heilig Avondmaal dus niets meer dan een ons opnieuw te binnen brengen van onze belijdenis, dat Jezus eenmaal, voor u achtien eeuwen, voor onze zonden gestorven was. Bij zulk een opvatting toch is er geen sacrament, is er geen mysterie, is er geen daad Christi meer, en werkt men juist een reactie in de hand, die dan weer op Roomsche of Luthersche voorstellingen uitloopt. Neen, niet in onze herinnering of heugenis, maar in hetgeen Christus aan onze zielen doet, ligt het eigenlijke wezen van het sacrament, en zoo is ook bij het heilig Avondmaal dit het wezen, dat Christus zelf uit den hemel onze hongerige en dorstige zielen spijst en laaft, en dat hij dit met niets minder doet dan met zijn gekruist lichaam en zijn vergoten bloed.

Original

K VOTO DOR DR. III.

Original

1Ö2 ZOND. XXIX. HOOFDSTUK VI.

Original

ZESDE HOOFDSTUK.

Original

Doende het brood uit de aarde voortkomen en den wijn die liet hart des inenschen verheugt.

Original

Ps. 104: 14, 15.

Original

Elke voorstelling alsof de Christus op magische wijze iets uit zijn verheerlijkt Hchaam in ons lichaam overbracht, is alzoo afgesneden tevens elk denkbeeld, alsof bij het heilig Avondmaal iets anders over onze lippen ging dan gewoon brood en natuurlijke wijn. In dat brood en in dien wijn schuilen geen geheimzinnige krachten, en hetgeen aan den heiligen Disch tot onzen mond ingaat, brengt als zoodanig niets toe aan onze ziel. Het eten van het brood en het drinken van den wijn behoort tot de symbolische acte; maar is op zichzelf zoo weinig voertuig van de geestelijke genade, dat een zwaar gewonde, die, door verminking aan den mond zelf noch brood noch wijn nenien kon, deswege (ook zonder te eten of te drinken) in niets den geestelijken zegen derven zou.

Original

Om dit kras en duidelijk te doen uitkomen, placht Calvijn te zeggen, dat het eigenlijke Avondmaal in den hemel gevierd werd. Hij drukte dit zoo uit, dat onze ziel, terwijl we aanzitten aan den heiligen Disch, in den hemel wordt opgetrokken, en na aldus opgetrokken te zijn door Christus gevoed wordt met zijn verbroken lichaam en vergoten bloed. Dit is dan natuurlijk niet van een enkele ziel bedoeld, maar moet zóó verstaan, dat als op zekeren Dag des Heeren in alle kerken het heilig Avondmaal op eenzelfde ure gevierd wordt, de zielen van alle geloovigen in den hemel worden opgetrokken; in die gee telijke verrukking allen saam met Christus vereenigd zijn; en, dank zij die zalige vereeniging met Christus als hun hoofd en onder elkander als leden, alsnu op buitengewone wijze met zijn vergoten bloed en verbroken lichaam gevoed worden.

Original

Toch moet dit denkbeeld van Calvijn niet verstaan, als bedoelde hij een plaatselijke overbrenging van de ziel naar den hemel. De gedachte alsof aan het Avondmaal ontzielde lichamen nederzaten, terwijl de zielen elders waren, is nooit bij Calvijn opgekomen, en zijn krasse uitdrukking koos hij alleen, maar dan ook met opzet, om ons voorgoed af te brengen van de Roomsche en Luthersche leer, die zich maar nooit van de zichtbare teekenen kon losmaken, en juist daardoor nooit tot den wezenlijken Christus doordrong. Ons Avondmaalsformulier verklaart ons Calvijns gedachte dan ook nader, als het daar heet: „Opdat wij dan met het waarachtige

Original

hemelsche brood Christi gespijsd worden, zoo laat ons met onze harten niet aan het uiterhjk brood en wijn blijven hangen, maar ze opivaarts in den hemel verheffen, waar Christus Jezus is, niet twijfelende of wij zullen zoo waarachtigUJk door de werking des Heiligen Geestes met zijn lichaam en bloed aan onze zielen gespijsd en gelaafd worden, als wij dat heilige brood en drank tot zijne gedachtennisse ontvangen."

Original

Hoofdzaak hierin is natuurlijk de juiste en onberispelijke onderscheiding dat onze hand en onze 'tnond met het brood en den wijn, maar alleen onze ziel met den Christus in gemeenschap treedt. Daar nu Christus in den hemel is, en alzoo naar zijn menschelijke natuur niet uit dien hemel tot ons afkomt, zoo kan de gemeenschap van onze ziel met den Christus ook bij het heilig Avondmaal niet anders tot stand komen dan door den Heiligen Geest. Die Heilige Geest moet dus op ons hart inwerken, om het met zielsinnig verlangen naar den Christus te vervullen, voor den Christus ontvankelijk te maken, en eeniglijk op den Christus als zijn doelwit te richten! Dit nu noemt de Heilige Schrift in Oud en Nieuw Testament: „een opheffen van onze ziel naar den hemel." ,Ik hef mijn ziel, o, God der goden, tot U op." „Tot U, Heere hef ik mijne ziel op." En waar nu de Heilige Geest eenerzijds de ziele in zulk een stemming brengt, daar is het anderzijds die zelfde Heilige Geest, door wiens werking de Christus zichzelven in zijn genade aan onze ziel instort en mededeelt.

Original

Er is alzoo sprake van een, in engeren zin bepaalde, werking van den Heiligen Geest, die alleen verstaan kan worden, zoo men let op het gebeurde op den Pinksterdag. Hetgeen toen gebeurd is, bestaat hierin, dat de Heilige Geest toen eerst de levensgeest van Christus' mystiek lichaam is geworden. Dit houde men scherp in het oog. Het mystieke lichaam van Christus is een soortgelijk lichaam als heel ons menschelijk geslacht één lichaam vormt, onder zijn natuurlijk hoofd Adam. In dit mystieke Adamitisch lichaam is de levensgeest de menschelijke geest, de geest der menschheid, en deswege een nu zondige en onheilige geest. En tegenover dat Adamitisch lichaam der menschheid met zijn onheiligen geest plaatst nu de Heere het mystieke lichaam van Christus, dat eveneens uit een Hoofd en uit zijn leden bestaat, en evenzoo .over allerlei geslachten en natiën loopt, en in dit lichaam vaart nu op den Pinksterdag de Heilige Geest. Dit is het wat ons Avondmaalsformulier zegt, dat ,,de Heilige Geest in Christus als in het Hoofd en in ons als zijne lidmaten woont." Hier is dus geen sprake van een geivone werking des Heiligen Geestes, gelijk die ook voor den Pinksterdag voorkwam, en ook daarna buiten het lichaam van Christus plaats grijpt; neen, hier is een zeer bepaalde en eenige werking van den Heiligen Geest bedoeld, die vroeger onmogelijk was, en nu

Original

eerst na den Pinksterdag werken kon; reden waarom Johannes zegt, „dat de Heilige Geest nog niet was, omdat Jezus nog niet verheerlijkt was." •Petrus betuigt, dat de Christus zelf eerst na zijn hemelvaart den Heiligen Geest van den Vader ontvangen heeft. En de Christus zelf betuigt aan zijn jongeren, dat zoo hij niet opvoer ten hemel de Heilige Geest niet -komen kon^ dien hij, zoo hij opvoer, hun zenden zou van den Vader.

Original

De gedachte aan het mystieke lichaam des Heeren mag hier dus gean oogenblik losgelaten. Al ziet ge dit lichaam niet, het bestaat niettemin. Het is er. Gij behoort er toe. Ge zijt er een lid van en zult er eeuwig een lid van blijven. En terwijl nu in dit lichaam allerlei leden zijn, gelijk Paulus van een voet en een hand spreekt, zoo heeft dit lichaam ook een Hoofd en een levensgeest, die het doortrekt en bezielt. Dat Hoofd nu is de verhoogde Middelaar, en die levensgeest in het mystieke Lichaam is de Heilige Geest. In het gewone stoffelijke lichaam nu heeft uw voet of uw hand of de top van uw vinger met uw hoofd zijn gemeenschap door den levensgeest van uw lichaam. Zoodra door narcotische bedwelming de werking van dien levensgeest in u gestuit wordt, kan men uw voet afzetten zonder dat uw hoofd er iets van merkt ; en alleen wanneer die levensgeest van uw lichaam al uw leden met uw hoofd verbindt, is het lichaam gezond en veerkrachtig.

Original

Zoo dus ook in het lichaam van Christus. Ook in dit Lichaam is er geen gemeenschap van de leden met het Hoofd dan door den levensgeest des Lichaams, en deze levensgeest des Lichaams is de Heilige Geest. In het Paradijs schiep God eerst Adams lichaam, en toen blies -Hij in hem den adem des levens, en alzoo werd Adam tot een levende ziel. En op gelijke wijze stond op den Pinksterdag wel het lichaam van Christus gereed, maar eerst op den Pinksterdag blies God in dit Lichaam den Heiligen Geest, en eerst alzoo wierd het tot het levende, bezielde Lichaam des Heeren, Van dat oogenblik af is de Heilige Geest dan ook nooit uit dit Lichaam des Heeren weg geweest. Te denken, dat de Heilige Geest zoo nu en dan eens op dit Lichaam werkt, is geheel in stryd met de duidelijke onderwijzing der Heilige Schrift. De Schrift leert ons altoos weer^ dat de Heilige Geest kwam om in ons te ivonen en bij ons te blijven, en dat wij zijn tempel zijn; zoodat deze Heilige Geest in ons is en niet uit ons kan weggaan. Ging ook maar één oogenblik de Heilige Geest uit het Lichaam des Heeren weg, zoo zou dit lichaam op hetzelfde oogenblik ontzield zijn en sterven; iets wai om den eeuwigen prijs van Christus' offerande en om de onberouwelijkheid van Gods verkiezinge ondenkbaar en onmogelijk is.

Original

Maar wat wel kan gebeuren en gebeurt, is dat deze levensgeest belet wordt in het lichaam krachtig door te werken, of ook Hij uit enkele leden voor zekeren tijd bijna geheel terugwijkt. Ons aardsche stoffelijke lichaam heldert ons dit genoegzaam op. We kennen allen de oogenblikken, dat we ons lichamelijk onwel gevoelen; mat en dof over heelons wezen zijn; en niet dan met moeite onze vermoeide ledematen voortbewegen. Dan zijn we niet frisch, niet helder, niet opgewekt, niet gelukkig. We sleepen ons zelven voort, maar voelen wel dat de toon uit ons gestel wegging en algemeene inzinking ons verlamt. Welnu, wat is dit anders dan dat de levensgeest van ons lichaam er nog wel in is (want anders zouden we gestorven zijn) maar dat toch die levensgeest ons niet meer krachtig doortintelt in eiken vezel van ons zenuwgestel en in eiken droppel van ons bloed. En dat duurt dan tot óf een artsenij ons weer opbeurt óf een blijde ontmoeting ons den moed hergeeft; en dan voelen we opeens dien schuilgeganen levensgeest weer op den voorgrond dringen ; onze pols zwelt; ons zenuwleven wordt wakker ; alles in ons leeft op ; en opeens voelen we ons weer rijk en overgelukkig. Tot zelfs in ons woord „doorstraling" drukt onze taal dit eerst zich terugtrekken en straks terugkeeren van den levensgeest ten opzichte van ons stoffelijk lichaam zoo schilderachtig uit. .,Ik heb geen doorstraling" zegt zoo teekenachtig: „De levensgeest is er nog wel, maar hij werkt niet door."

Original

Brengt dit nu op het mystieke Lichaam des Heeren over, en wat verkrijgt ge dan? Immers dit, dat er nu eens tijden zullen zijn, dat de kerke Gods in doffen, matten staat inzinkt, doordien de levensgeest des Lichaams wel niet wegging, maar zich toch terugtrok; en daarentegen andere tijden, dat de kerke Gods bezield en vol van heilige verrukking zal zijn, omdat diezelfde levensgeest die zich eerst terugtrok, nu weer heel het Lichaam met heilige energie doortintelt. Dan werkt het Hoofd weer op al de leden des Lichaams, en al de leden des Lichaams werken weer snel en bezield op het eenige Hoofd terug; en het heerlijk genot wordt gekend, dat er stroomen van leven en zegen uit het Hoofd in genade afdalen, en evenzoo in dank en lofzegging weer uit de leden naar het Hoofd opklimmen.

Original

Zulke rijke, heerlijke dagen beleefde de eerste Christelijke kerk van Jeruzalem, en heeft de kerk daarna herhaaldelijk, vooral ook in de dagen der Reformatie gekend. En al is sinds weer veel ingezonken, toch is ook in den Reveil en in de geestelijke bewegingen dezer eeuw weer veel heerlijke veerkracht openbaar geworden; zalige momenten waarin de kudde des Heeren zich weer zielsinnig één met haar Hoofd en Heiland gevoeld heeft.

Original

Maar ditzelfde verschijnsel nu dat de Heilige Geest (hier bepaaldelijk bedoeld als de levensgeest van het Lichaam des Heeren) zich nu en dan terugtrekt, als Hij bedroefd wordt, en dan weer voller en rijker zich geeft zoo Gods tijd gekomen is herhaalt zich nog op andere wijze en wel bepaaldelik in tweeërlei zin.

Original

Vooreerst door het gewone verbruik van geschonken levenskracht. Ook bij uw stoffelijk lichaam is dit zoo. Ge staat 's morgens op, en dank zij den genoten slaap, is de levensgeest weer krachtig in u. Maar ge gaat aan uw arbeid; ge put uw kracht uit; en zoo wordt ge moede; tot ge weer aan den middagdisch u schaart en u voedt met het brood uws bescheiden deels; en op die wijs keert dan de normale vv'erking van den levensgeest weer in u terug.

Original

Welnu, juist zoo gaat het toe in het Lichaam des Heeren. Ook dat Lichaam des Heeren heeft zijn arbeid, heeft zijn moeite, heeft zijn worstelingen, en in de veelvuldigheden des levens verbruikt het zijn kracht. Dit maakt dan moede. De kracht zinkt in. En kwam er dan geen voeding zoo zou de kracht, de veerkracht, de levenskracht van het Lichaam des Heere schade lijden. Dus moet dan ook aan dat Lichaam des Heeren voedsel gereikt, en voedsel overeenkomstig zijn natuuren naar zijn aard; en dat voedsel nu biedt de Heere ons aan zijn heiligen Disch. Leeft dus een kerk geregeld, d. w. z. kent ze haar rust en haar arbeid, en zoekt ze, als de levenskracht en geloofskracht door den arbeid en de moeite des daags weder ten einde raakt, geregeld voeding en onderhouding voor haar levenskracht aan den heiligen Disch, dan zal die levenskracht haar telkens weer vernieuwd en verhoogd worden, en alzoo haar leven tieren. Dan toch leeft ze naar den regel, dien God voor haar heeft ingesteld. Maar wil ze wijzer zijn dan haar Heere, en arbeidt en strijdt ze wel, maarzoo dat ze verzuimt telkens weer aan den heiligen Disch de verbruikte kracht te herstellen, dan moet haar geestelijk leven er onder gaan lijden en moet ze geestelijk krank worden. Vandaar dat de eerste Christenen, wier strijd zoo heftig en zoo machtig was, gedurig den heiligen Disch zochten: Dat Calvijn, die optrad in een tijd toen men maar eenmaal des jaars communiceerde, liefst elke maand den Disch des Heeren zag aanrichten; en dat ook nu weer in tal van kerken het heilig Avondmaal ten minste om de andere maand gehouden wordt.

Original

Dat vooreerst, maar hierbij komt nu in de tweede plaats, dat hetgeen alzoo geldt voor het Lichaam des Heeren in zijn grootere afmetingen, ook alzoo geldt voor de enkele leden van dat Lichaam, en dat dan ook hierbij de boven aangeduide onderscheiding doorgaat. Ook de enkele geloovige zal tweeërlei verschil in zijn geestelijken welstand opmerken. In de

Original

eerste plaats toch zal de gewone afmatting komen, die telkens na veel moeite en strijd te bespeuren valt; en ten andere zal hij het onderscheid kennen tusschen perioden in zijn leven, dat hij liefst boven de engelen uit zou zingen, en andere tijdperken, dat hij zoo neerslachtig endoodsch er aan toe is, dat geen toon des lofs over zijn lippen komt. Beide verschijnselen nu hebben gelijke oorzaak, en die oorzaak is, dat de levensgeest van het Lichaam des Heeren, d. w. z. de Heilige Geest niet sterk genoeg uit het Hoofd op ons als leden des Lichaams werkt. Alleen maar bij gewone uitputting is dit verschijnsel normaal en herstelt zich vanzelf weer door het heilig Avondmaal, terwijl het tweede verschijnsel ongeregeld is, meestal zijn oorzaak in persoonlijke zonden vindt, en dikwijls niet dan na jaren weer terecht komt.

Original

Met het oog op het heilig Avondmaal bepalen we ons hier dus tot de gewone geestelijke uitputting, en zeggen daarvan ook nu — thans met toepassing op de enkele leden, gelijk straks met betrekking tot heel het Lichaam — dat de Christus, wetende hoe beze geloofsuitputting het natuurlijk gevolg zou zijn van den strijd en de moeite waarin het leven ons verwikkelt juist daarom zijn heilig Nachtmaal heeft ingesteld, opdat hij door dien Disch de verbruikte geloofskracht in ons herstellen zou. Wie nu in gehoorzaamheid aan zijn Heere, op geregelde tijden, die voeding en dat herstel van geloofskracht zoekt, diens geestelijk leven blijft dan ook de veerkracht des geloofs der liefde en der hope behouden, en het einde is dat hij geestelijk gezond blijft. AVie daarentegen deze ordinantie zijns Heeren acht niet van noode te hebben, die is (3f geestelijk niet moede, omdat hij geestelijk niet streed noch arbeide, óf wel, zoo hij moede is, begaat hij de zonde van zich het door Christus verordende voedsel te onthouden, en zoo is het zijn eigen schuld zoo hij al dieper inzinkt, en lijden gaat' aan mystieke congestie of aan rationalistische vermagering.

Original

En hiermee nu treedt de eigenlijke werking en vrucht van het heilig Avondmaal in het duidelijkste licht. Het heilig Avondmaal is niet een middel, dat Christus verordend heeft, om zijn verkorenen de geboorte te schenken, want niemand kan aan het heilig Avondmaal komen, tenzij hij vooraf gedoopt zij; en niemand mag gedoopt tenzij op onderstelling van voorafgegane wedergeboorte. En evenmin mag het heilig Avondmaal beschouwd als een middel ter &e^•emw^ in principieelen zin, want de gedoopte is krachtens zijn Doop tot bekeering geroepen, en kan, geestelijk opgevat, niet ten Avondmaal komen, tenzij hij aan dezen eisch van zijn Doop voldaan hebbe. Vernieuwing en verdieping van bekeering moet er natuurlijk

Original

altoos weer zijn, en daartoe kan ook het heilig Avondmaal meewerken_ maar de iwincqyieele bekeering, waardoer iemand er toe komt om op te staan en aan de wereld den rug toe te keeren en te kiezen voor Jezus als zijn Heere en zijn Koning, moet aan het eerste Avondmaal zijn voorafgegaan.

Original

En ook mag het heilig Avondmaal niet beschouwd als een middel ter mededeeling van gewone genade voor genade, gelijk de Heere die aan zijn uitverkorenen pleegt te schenken, op en onder het gebed, onder den Dienst des woords, bij de lezing der Heilige Schrift, in vrome gesprekken en in en door de wederwaardigheden des levens. Het genot, het helder besef van alle deze gewone genadewerkingen moge door het heilig Avondmaal verhoogd worden, maar ze worden ons als zoodanig niet door het heilig Avondmaal geschonken. Iets wat daarom zoo kras moet uitgesproken, omdat wie waant aan het heilig Avondmaal niets dan deze gewone genadewerkingen te ontvangen, vanzelf wel tot de conclusie moet komen dat hij het Avondmaal zeer wel missen kan. Is het toch zoo, dat ge het zelfde wat het Avondmaal schenkt, ook genieten kunt buiten het Avondmaal, in uw gebed onder den Dienst des Woords enz. dan ligt het voor de hand. dat het Avondmaal voor u iets overtolligs is geworden, waar ge zeer wel buiten kunt, zonder daarmee iets te missen,

Original

En daarom moet onverbiddelijk vastgehouden aan deze twee. Vooreerst hieraan dat het sacrament des heiligen Avondmaals evenals het sacrament van den heiligen Doop dient en sterkt, om uw geloof te versterken. En ten andere dat het heilig Avondmaal uw geloof sterkt op deze bepaalde wijze, dat het de levenskracht van het mystieke Lichaam des Heeren, uit het Hoofd, ook in u als lid van dit Lichaam weer met nieuwe veerkracht tintelen doet.

Original

Stel, uw voel is moede geworden van den langen weg, dien ge hebt afgelegd, dan kan die voet op allerlei wijs versterkt; hetzij door hem ruste te geven, of door hem te wasschen, of door hem in te wrijven met sterke vochten enz. ; maar ook kan heel iets anders geschieden. Het is

Original

ook mogelijk dat plotseling in uw hoofd een bezielende gedachte opkomt .

Original

>

Original

dat ge u herinnert iets vergeten te hebben, waardoor uw kind op een uur afstands in levensgevaar verkeert. Wat zal dan geschieden ? Dan zal die alles beheerschende gedachte om uw kind te redden, plotseling uit uw hoofd in uw hart varen; dat hart sneller doen kloppen; daardoor uw bloed in sneller beweging brengen ; die sneller beweging van uw bloed zal zich ook aan de zenuwen en spieren van uw voet mededeelen; en met dienzelfden voet, die niet meer kon van moeheid, zult ge opstaan en nogmaals dien langen weg afleggen, bijna zonder vermoeidheid te gevoelen.

Original

Wel een blijk dus, hoe er kracht uit het hoofd in het bloed kan varen, en zoo zich kan mededeelen aan de leden, en de leden tot betooning van nieuwe kracht bekwamen.

Original

Welnu, zoo nu ook gaat het in het Lichaam des Heeren toe. Ook de leden van dat lichaam kunnen gesterkt worden op allerlei andere wijs; maar geheel eenig blijft die sterking, als uit het Hoofd des Lichaams plotseling een bezieling in het levensbloed en zoo in de leden vaart; en voor die huitengewone sterking verordende de Heere zijn heilig Avondmaal.

Original

ZEVENDE HOOFDSTUK.

Original

Zoo dan, wie onwaardiglijk dit brood eet. of den drinkbeker des Heeren drinkt, die zal scliuldig zijn aan liet licliaani en bloed des Heeren.

Original

1 Cor. 11 : 27.

Original

Zoo is dan de G-ereformeerde Belijdenis omtrent hüt heilig Avondmaal doorzichtig en helder.

Original

Als Sacrament valt het onder den gewonen regel, dat het strekt „om ons geloof te sterken"; zoodat het in den Avondmaalganger geloof oHf^erstelt. Maar overmits er nu allerlei middelen zijn, die God de Heere tot sterking van ons geloof bezigt, en het Sacrament van die geivone middelen onderscheiden is, zoo moet deze sterking van ons geloof door het heilig Avondmaal op een eigenaardige en buitengewone wijze geschieden.

Original

Dit eigenaardige en buitengewone nu bestaat niet daarin, dat er met brood en wijn getooverd wordt, zoodat brood en wijn iets anders zouden worden dan zij waren. Integendeel behouden brood en wijn ook bij het heilig Avondmaal hun gewone natuur, en alle superstitie is hier afgesneden. Ze zijn symbolen ; niets anders, niets meer. Edoch in vollen zin. Dus niet wilkeurig gekozen teekenen, maar voortbrengselen der natuur, die reeds in hun schepping een ordinantie ontvingen, om alsnu ook voorliet geestelijk leven diezelfde werking van levensonderhoudbuj en levensrerhooging af te beelden, die ze in het natuurlijke en lichamelijke leven feitelijk uitrichten. En overmits nu de band, die tusschen Christus en onze ziel is gelegd, principieel aan „de waarheid zijns lichaams" hangt, (zöodat hij nooit onze Verlosser zou geworden zijn, indien hij niet, evenals de kinderkens, des vieesches en des bloeds deelachtig ware geworden)

Original

en bovendien dit vleesch en bloed ook in het lichaam van Jezus zelf door brood en wijn onderhouden is; zoo ligt de symbolische band hier niet enkel in zekere overeenkomst tusschen ons lichamelijk en geestelijk leven, maar vindt deze band ook zijn tastbaren grond in de vleeschelijke verbintenis die Jezus met ons menschelijk geslacht heeft aangegaan door ons vleesch en bloed aan te nemen ; dat vleesch en bloed door brood en wijn te voeden en te onderhouden ; en alsnu in dit ons vleesch en bloed te zitten aan de rechterhand Gods des Vaders.

Original

Dit is dan ook de beweegreden, waarom in het heilig Avondmaal brood en wijn getoond worden; en in dit symbool van brood en wijn het vleesch en bloed van Christus op den voorgrond treden.

Original

Wij, naar onze beperktheid en eenzijdigheid, zouden er toe neigen, om dien band met Jezus alleen geestelijk op te vatten, en voor onze verbinding met hem, en zijn verbinding met ons, alleen te zien op den Heiligen Geest.

Original

En dit nu mag niet. Dat ware een algeheele loochening van het Evangelie. En daar komt het heilig Avondmaal juist tegen op.

Original

Want wel is het ontwijfelbaar, dat onze gemeenschap met Immanuël alleen in den Heiligen Geest voldongen wordt; maar en, hierop komt het aan, onze gemeenschap met den Christus gaat altoos uit van zijn Vleeschwording. God schiep eerst het lichaam van Adam ; en blies toen in zijn neusgaten den adem des levens; en alzoo werd de mensch tot een levende ziel. Eerst het natuurlijke, en daarna pas het geestelijke. Alzoo luidt de grondwet van het Koninkrijk Gods, en het is deze regel, dien ook het heilig Avondmaal komt handhaven.

Original

We zijn geen los op zich zelf zwevende zielen, maar menschen ; menschen van vleesch en bloed ; die dat vleesch en bloed niet anders dan uit den stam der menschheid bezitten kunnen ; en die deswege ook met Jezus niet als mensch in gemeenschap konden treden, tenzij hij zelf mensch wierd, en evenals wij, het vleesch en bloed uit dienzelfden stam der menschheid had aang enomen. Al moge dus uw gemeenschap met uw Heiland eerst voldongen worden in de voltooide bezieling door den Heiligen Geest, zij kon niet anders beginnen dan bij vleesch en bloed. Van vleesch en bloed moest ze uitgaan. Het begint niet met uw ziel om daarna op uw lichaam over te gaan, maar het begon buiten u om, en lang eer gij er waart, in het vleesch en bloed dat Christus uit den stam der menschheid aannam. Van daar dat de apostel Johannes het zoo kras uitspreekt: „Wie niet belijdt dat Jezus in het vleesch gekomen is, die is uit God niet, maar dit is de geest van den antichrist" (1 Joh. IV : 3), En

Original

vandaar evenzoo, dat de Heere .Jezus zelf het zoo aangrijpend sterk verklaarde: „Voorwaar, voorwaar zeg ik ulieden, tenzij gij het vleesch van den Zoon des menschen eet en zijn bloed drinkt, zoo hebt gij geen leven in u zelven" iJoh. VI: 53). Altegader uitspraken die in geen enkel opzicht mogen verzwakt worden, maar streng in dien zin moeten opgevat, dat er voor niet één zondaar gemeenschap met zijn Heiland is, tenzij die gemeenschap haar aanvang vinde in het vleesch en bloed, dat de Zoon des menschen voor nu achtien eeuwen uit ons vleesch en bloed heeft aangenomen.

Original

■ Wij zouden daarover willen heenspringen, en denken: „Wat doet het er toe, hoe Jezus onze Heiland geworden is. Thans is hij het, en deswege is het mij genoeg, zoo ik maar geestelijk hem aankleef en met mijn ziel aan Immanuël hang." En juist dit nu wraakt het Evangelie. Dat druischt in tegen de Scheppingsordinantiën Gods. Dat is een algeheele miskenning van den Raad Gods tot verlossing van zondaren. Neen, die Raad Gods gaat uit van de Vleeschwording des Heeren ; onze zaligheid is alzoo door God zelf aan het vleesch en bloed van Immanuël gebonden; en wee ons, zoo we, wijzer willende zijn dan Hij, die ons heil beschikt heeft, weigeren ons geloof onlosmakelijk aan dat vleesch en bloed van den Christus te hechten.

Original

En daarom nu komt het heilig Avondmaal ons juist dien grondslag van ons heil telkens weer toonen ; ons door brood en wijn weer op o)ts vleesch en bloed, en zoo door ons vleesch en bloed op het lichaam des Heere)i wijzen, dat immers uit ons vleesch en bloed genomen is.

Original

Reeds als zoodanig staat het heilig Avondmaal dus in het middelpunt van onze belijdenis. Maar het gaat nog verdei'. Het maakt ons „zijn ware lichaam en bloed door de werking des HeiUgen Geestes deelachtig," gelijk onze Catechismus betuigt, of zoo als onze Belijdenis nog sterker zegt : „Het is een Sacrament van zijn lichaam en van zijn bloed, om ons te betuigen, dat, zoo waarachtolijk als wij het Sacrament ontvangen en houden in onze handen het eten en drinken met onzen mond, dat wij ook zoo waarachtiglijk door het geloof, hetwelk de hand en de mond onzer ziel is, het ware lichaam en bloed Chris ti, onzes eenigen Zaligmakers, ontvangen in onze ziel tot ons geestelijk leven!"

Original

Dit nu blijft voor u onverstaanbaar en raadselachtig, zoo ge ook maar één oogenblik het uitgangspunt loslaat, dat de Zone Gods alleen door uw vleesch en bloed aan te nemen, gemeenschap met u erlangen kon ; maar het wordt natuurlijk en volkomen doorzichtig, zoodra ge die grondwaarheid van het Evangelie onwrikbaar vasthoudt. In:imers de Zone Gods

Original

heeft dat vleesch en bloed niet maar eenige jaren gedragen, om voor enkele maanden gemeenschap met ons geslacht te houden, maar alle eeuwen door was, en nu nog is het lichaam en bloed des Heeren de band die hem aan de zijnen bond en bindt. Zonder dat lichaam en bloed des Heeren stond hij buiten de menschheid : alleen door dat lichaam en bloed hoort hij tot de menschheid ; en kon hij van God tot Hoofd en Heere gesteld worden van die nieuwe menschheid, die eens in glorie jubelen zal ora zijn troon. Hoe zielsinnig en geestelijk dus ook uw gemeenschap met Jezus zijn moge, toch rust ook voor u die gemeenschap met uw Heiland ter laatste instantie altoos weer op het feit, dat hij uw vleesch en bloed aannam, en nu nog dit uw vleesch en bloed in zijn lichaam draagt. Denk u één oogenblik in, dat uw Heiland zich ontdeed van dit „vleesch en bloed", en nw ontlichaamde Heiland zou uw Heiland niet meer zijn. En zoo blijft het bij het a. b. c. van heel uw Evangelie, dat tenzij ge werkelijk gemeenschap met het vleeschelijk lichaani des Heeren hebt, er geen gemeenschap voor u met uw Heiland bestaan kan.

Original

Zal nu echter deze gemeenschap die ge als mensch met Christus in zijn vleesch en bloed hebt, u tot zegen worden en op heel uw persoon doorwerken, dan moet dat lichaam van uw Heiland voor u verbroken zijn en dat bloed van uw Jezus voor u vergoten. Dat kon niet anders, omdat hij zijn vleesch en bloed vaii u nam, van uw menschelijk geslacht, en dus van een geslacht dat in zonde en ellende verloren was. Het innerlijke heilige Wezen van den Zone Gods kon met ons zondig geslacht niet in de gemeenschap des lichaams treden, zonder dat dit sluite. Die stuiting moest op strijd en worsteling uitloopen. En het kon dus niet anders, of die worsteling moest eindigen in een verbreken van zijn lichaam en een vergieten van zijn bloed. En nu eerst nadat dit lichaam verbroken en dat bloed vergoten was, kon zijn innerlijk wezen dat gebroken lichaam en dat vergoten bloed tot een instrument en werktuig maken voor zijn glorie en uw heil.

Original

Die twee moogt ge dus nimmer scheiden. Ge hebt uw gemeenschap met uw Heiland in zijn vleeschwording, en dies m zijn vleesch en bloed; maar die gemeenschap kan niet tot het geestelijke doordringen, tenzij het worde een gemeenschap met zijn verbroken lichaam en vergoten bloed ; omdat eerst daardoor de verheerlijking van uw Heiland en de verzoening van uw zonden mogelijk is geworden.

Original

Nu draagt deze gemeenschap die ge aldus met uw Heiland hebt, een

Original

tweeledig, karakter. Uw geloof toch heeft deels een zijde, óiie n persoonlijk alleen eigen is, deels een kant, waardoor uw geloof saamhangt met het geloof van al de heiligen. De kerke Gods gelooft, en gij gelooft in die kerk. Gij zijt een verloste in Christus, maar ge zijt dit alleen doordien ge lid van het mystieke Lichaam des Heeren zijt. Al is het dus volkomen waar, dat anderer geloof u niet zalig kan maken, toch blijft het even waar, dat gij persoonlijk ni -t gelooven kunt, tenzij uw geloof in gemeenschap sta met het geloof van Gods heiligen, en door u bezeten en geoefend worde in gemeenschap met dat mystieke lichaam, waarvan uw Heiland het Hoofd is en gij één der leden zijt.

Original

Nu zijt ge feitelijk met dat mystieke Lichaam des Heeren in gemeenschap gezet door de daad der wedergeboorte, en door de doopsgenade heeft de Heere aan uw geloofsvermogen die richting gegeven, dat uw straks uitkomend geloof zich vanzelf in gemeenschap met het geloof van Gods heiligen ontwikkelen zou. Die inlijving van uw persoon in liet Lichaam van Christus door de wedergeboorte, en die inlijving van de geloofskiem in het geloof van Gods heiligen door den Doop, geschied natunrlijk maar eens. Noch het één, noch het ander kan herhaald worden.

Original

Maar dit neemt niet weg, dat door de nawerking der zonde uw geloof weer telkens gevaar loopt, om van die rechte lijn af te buigen, zich van de gemeenschap der liefde los te maken, en een soort geloof op uw eigen hand te worden. Gevolg hiervan is dan dat uw geloof in allerlei dwaling omdoolt, dat het innerlijk zijn kracht verliest en verloopt, en dat ge als dan vruchteloos poogt, om door overgeestelijkheid goed te maken, wat in den wortel van uw geloof bedorven wierd.

Original

Om dit nu te keer ge gaan en deze krankheid te genezen, is u noodig, dat ge telkens naar de gemeenschap der heiligen wordt teruggevoerd. Wierd dit nu echter aan u overgelaten, zoo zoudt ge onder al Gods kinderen enkelen, die het meest in geestelijken stand met u overeenkomen, als bijzondere heiligen uitmonsteren ; en voorts u in beelden dat gemeenschap met dezen kleinen kring gelijk stond met de gemeenschap der heiligen. Zoo zoudt ge uzelven en anderen misleiden. Ge zoudt in uw dwaling worden vastgezet, en alle vrucht zou uitblijven. Neen, zal uw gemeenschap met het Lichaam des Heeren hersteld worden, zoo kan dit niet anders geschieden dan door het Hoofd des Lichaams. Van hem, niet van u moet de werking daartoe uitgaan; en om nu die werking in u tot stand te brengen, schenkt de Christus u zijn heilig Avondmaal. In dat Avondmaal toont de Heere u zijn gemeente in het klein. Een groep enkel door de belijdenis van uw Heiland saamverbonden ; etende van eenzelfde brood en drinkende uit een zelfden beker ; en ongezien komt

Original

de Heere dan in het midden, om u zijn mystiek Licliaam zinbeeldig voor te stellen, en u symbolisch de gemeenschap met zijn mystiek Lichaam te doen genieten. En onder die symbolische genieting werkt hij dan in en op u door zijnen Heiligen Geest en sterkt alzoo uw geloof, op eene voor ons verborgene en onbegrijpelijke wijze in uw ziel inbrengende de vrucht van zijn verbroken lichaam en van zijn vergoten bloed. Niet die vrucht der verzoening afgedacht van zijn verbroken lichaam en vergoten bloed, maar die vrucht van zijn lijden en sterven, gelijk die voor eeuwig in zijn verbroken lichaam en vergoten bloed getendeerd ligt. Immers in zijn verheerlijkten staat ligt het verbroken lichaam en vergoten bloed van uw Heiland nog altoos in. Zijn lijden en sterven is geen schijn, maar ontzettende werkelijkheid geweest, en heeft op het lichaam en in het bloed des Heeren een onuitwischbaar stempel afgedrukt, dat er in eeuwigheid niet uit weg gaat. Dat lijden en sterven is de kiem en de wortel, waar de heerlijkheid uit opbloeide en nog uit bloeit. Dat is het, dat hij met zijn eenige offerande nu nog ons voortreedt bij den Vader. Niet door den Vader te herinneren aan zijn lijden en sterven, wat hij God, die alwetend is, immers ondenkbaar ware; maar door in zijn eigen persoon, nu in een bloesem zijner verheerlijking, nog altoos die kiem waaruit zijn heerlijkheid opbloeide, d. i. zijn verbroken lichaam en zijn vergoten bloed, te dragen. Nu zal hij eens hier namaals gemeenschap geven aan zijn verheerlijkt lichaam, d. i. aan den bloesem dit uit zijn lijden is opgebloeid; maar hier op aarde geeft hij u gemeenschap aan de verborgen kiem en wortel, d. i. aan zijn verbroken lichaam en zijn vergoten bloed.

Original

Deze gemeenschap nu bestaat zeer zeker ook in uw herinnering, in uw gedachtenisvieren, in uw belijden ; en deze gedachtenis en deze belijdenis wordt in u opgewekt en gesterkt door wat ge aan het heilig Avondmaal ziet en Iioort.

Original

Maar hierbij blijft het niet, bij deze geheel natuurlijke en zeer doorzichtige verheldering van uw bewustzijn, voegt nu de Christus uit den hemel door den Heiligen Geest een ?.»ner?(7^t' werking. Een werking, die organisch werkt. D. w. z, eene werking, die niet losgemaakt is van den band, die u en uw Heiland saam verbindt in zijn vleesch en bloed. Door dat vleesch en bloed heeft hij gemeenschap met die zelfde menschheid, waartoe gij behoort en waaruit ge gesproten zijt. Zijn lichaam is en blijft dus de schakel, die de gemeenschap tusschen hem en ons menschelijk geslacht in het leven riep ; en de gemeenschap is u persoonlijk toegepast in uw wedergeboorte. Immers door zijn lichaam te laten verbreken heeft Christus gebroken met heel ons geslacht, om voorts een nieuwe menschheid

Original

op te richten met degenen, die gemeenschap erlangen zouden met zijn gebroken lichaam en zijn vergoten bloed.

Original

In de vleeschwording ligt op zich zelf voor u nog niets zaligmakends ; anders toch zou die zaligmakende kracht op alle menschen zonder onderscheid vlerken, daar hy onzer aller natuur aannam. Zaligmakend kan die gemeenschap dus eerst worden, zoo gij niet enkel gemeenschap hebt met zijn vleesch en bloed, maar zoo het in engeren zin een gemeenschap wordt met zijn verbroken lichaam en vergoten bloed. Die gemeenschap nu kan zonder voorafgaande wedergeboorte niet plaats vinden. Maar ligt die wedergeboorte achter en zijt ge alzoo ingelijfd in den engeren kring van het mystieke Lichaam des Heeren, dan bestaat er voor u metterdaad gemeenschap niet enkel met het vleesch en bloed van uw Heiland door de vleeschwording ; maar nu ook in engeren zin, gemeenschap met zijn Lichaam dat voor u verbroken, en met zijn bloed dat voor u vergoten wordt. Gemeenschap door het geloof voor mv bewustzijn maar ook gemeenschap in den wortel van uw wezen, doordien er een band gelegd is tusschen iiiv bestaan naar ziel en lichaam en het bestaan in ziel en lichaam van uw Heiland. En het is nu, op eene voor ons ganschelijk verborgene, bovennatuurlijke wijze, dat de Christus aan het heilig Avondmaal in dezen grond van uw wezen deze gemeenschap met zijn verbroken lichaam en zijn vergoten bloed versterkt; en alzoo uit dezen grond van uw wezen sterking doet toekomen ook aan uw geloof.

Original

Z o N D A Ct S A F D t: E L I N G X X X.

Original

%'raag' 80. Wat onderscheid is er tusschen het Avondmaal des Heeren en de Paapsche Mis? Aiitwooi-fl. Het Avondmaal des Heeren betuigt ons, dat wij volkomen vergeving van alle onze zonde hebben door de éénige offerande van Jezus Christus, die Hij zelf eenmaal aan het kruis volbracht heeft, en dat wij door den Heiligen Geest Christus worden ingelijfd, die nn naar zijne menschelijke natuur niet op de aarde maar in den hemel is, ter rechterhand Gods zijns Vaders, en daar wil van ons aangebeden zijn. Maar de Mis leert, dat de levenden en de dooden niet door het lijden van Christus vergeving der s-onden hebben, tenzij dat Christus nog dagelijks voor dezelve van de Mispriesters geofferd worde, en dat Christus lichamelijk onder de gestalte des broods en wijns is, en daarom ook daarin moet aangebeden worden: en alzoo is de Mis in den grond anders niet dan eene verloochening der eenige offerande en des lijdens Jezu Christi en eene vervloekte afgoderij.

Original

Vraajj,- 81. Voor wie is het Avondmaal des Heeren ingesteld?

Original

Antwoord. Voor diegenen, die zich zelven vanwege hunne zonden mishagen en nochtans vertrouwen, dat dezelve huii om Christi wille vergeven zijn, en dat ook de overblijvende zwakheid met zijn lijden en sterven bedekt zij; die ook begeeren hoe langer hoe meer hnn geloof te sterken en hun leven te beteren. Maar de hypocrieten en die zich niet met waren harte tot God bekeeren, die eten en drinken zich zelven een oordeel.

Original

Vraa!^- 82. Zal men cok diegenen tot dit Avondmaal laten komen, die zich met hunne bekentenis en hun leven als ongeloovige en goddelooze menschen aanstellen?

Original

Antwoord. Neen; want alzoo wordt het verbond Gods ontheiligd en zijn toorn over de gansche gemeente verwekt. Daarom is de Christelijke Kerke schuldig, naar de ordening van Christus en zijne Apostelen, zulken — totdat zij betering huns levens bewijzen — door de Sleutelen des heraelrijks uit te sluiten.

Original

EERSTE HOOFDSTUK.

Original

In welken wil wij geheiligd zijn, door de offerande des lichaams vzn Jezus Christus, eenmaal geschied.

Original

Hebr. 10: 10.

Original

Inhoud van de 30ste Zondagsafdeeling is het gebruik en mishruik van

Original

ZOND. KXXa. HOOFDSTUK I. 177

Original

het heilig Sacniment .des Avondmaals^ gemaakt; een onderwerp waarbij onze Catechismus het inisbruik der Roomsche kerk vooropzendt, en alzoo begint met de vraag: „Wat onderscheid is er ti,isschen hei Avondmaal des Heeren en de Paapsche Misse?"

Original

In onze opschriften laten we het woord ,,Paapsch" vóór „Mis" opzettelijk weg; om de eenvoudige reden, dat dit woord ..Paapsch" op de lippen van Datheen. die het in Antwoord 80 neerschreef, geen scheldwoord was, en het nu wel is geworden. „Paapsch" beteekende in de dagen toen Petrus Datheen onzen Heidelberger in het Nederduitsch vertaalde, niets anders dan wat wij thans „Pauselijk" zouden noemen. Het was de aanduiding van wie nog na de Reformatie aan den Paus vasthield, gelijk men thans „Synodaal" noemt, al wie na de jongste Reformatie nog vasthoudt aan de „Synodale organisatie." Zulke partijnamen ontstonden toen, en ontstaan nog, uit den loop der gebeurtenissen. Overmits toen de strijd der geesten zich samentrok in de puntige vraag: „Erkent ge den Paus van Rome nog als stedehouder van Christus op aarde?" moest men onzerzijds allen die hierop ja antwoordden wel „de Pauselijken, „de Papalen" of „de Paapschen" noemen; juist evenzoo als men thans, nu de puntige vraag wierd: „Erkent ge nog dat bij de Haagsche Synode de hoogst wetgevende rechtsprekende en besturende macht berust!", een iegelijk, die hierop mondeling of feitelijk ja zegt, niet anders dan door den naam van Synodaal van zichzelven kan onderscheiden. Dit deed toen destijds bij de Pauselijken, gelijk thans bij de Synodalen, de behoefte opkomen, om ook hun tegenstanders met een korten naam aan te duiden, en vandaar de woorden: Genzen en Doleerenden; woorden die, hoe uiteenloopend ook in historischen oorsprong toch beide de bedoeling verraden, om hun tegenstanders te doen voorkomen als een verachtelijken hoop. „Geuzen" beduidde „bedelaars," gelijk „Doleerende" ongeveer „klagende sukkelaars" op hun lippen beteekent; iets waarin kennelijk de toeleg nu doorstraalt, en toen doorstraalde om in de benaming van zijn tegenstanders iets verachtelijks en laatdunkends te leggen.

Original

Gaat men derhalve terug in de dagen van Datheen, dan kan kwalijk weersproken, dat de naam waarmee onzerzijds „de Roomschen" wierden aangeduid, niets was dan de historische naam, die hun standpunt omschreef; een standpunt, dat onzerzijds zeer zeker gewraakt wierd, maar in welks omschrijving voor hun besef nooit iets krenkends kon liggen. Immers ze vereerden metterdaad den Paus van Rome, en stelden hier hun glorie in. Juist op dezelfde wijze als ook wij thans onze wederpartijders met den historischen naam van „Synodalen" aanduiden, ter kenschetsing van hun standpunt; een standpunt dat zeer zeker onzer-

Original

K VOTO DORDR. III. 12

Original

178 ZOND. XXXa. hoofdstuk I.

Original

zijds gewraakt wordt, maar in welks omschrijving voor hun besef nooit iets krenkends kan liggen; overmits ze metterdaad op de Haagsche Synode al hun hope stellen ; en voorzooverre zij dit niet doen, handelen tegen bete)- weten in. „Geuzen" en „Doleerenden" daarentegen zijn namen, die van meet af iets krenkends inhielden, en opzettelijk in dien krenkenden zin gebruikt wierden ; iets wat ook van den naam „Doleerenden" geldt, ook al pasten we dien zelven, evenals onze vaderen uit de 17e eeuw, op onze kerken toe, gelijk voor niemand een geheim is, die naging wat vriendelijke woordspelingen het etymologisch vernuft onzer tegenstanders al van dezen naam gemaakt heeft. Een wetenschappelijke man dorst zelfs in een Engelsch tijdschrift zwart op wit drukken, dat deze naam „Doleerenden" al kwam van doliis, een Latijnsch woord, dat „list en bedrog" beteekent.

Original

Hieraan nu was het toe te schrijven, dat de uitdrukking „Paapsch"die in het midden der zestiende eeuw nog de eenvoudige aanduiding van de Hiërarchie was, allengs een scheldwoord is gaan worden; ongeveer in gelijken zin, als waarin Geus als scheldwoord bedoeld en gebezigd wierd. In den feilen partijstrijd vergat men allengs wat ..Paapsch" eigenlijk zeggen wilde, en gebruikte het alleen nog als een boos, vinnig woord van Geus te rescontreeren. Die booze, vinnige beteekenis van het woord is daardoor allengs de heerschende geworden. Als men van de pastoors als van „papen" sprak, bedoelde men daarmee deze leidslieden der Roomschen kerk aan 'minachting en verguizing prijs te geven; ook nadat men de oorsprong van dit woord vergeten was, en voor de geestelijke polemiek tegen de Roomsche Hiërarchie niet het minste meer gevoelde. En zoo klinkt ons thans deze term van „Paapsch" uit de historie der 16e en 17e eeuw niet anders in de ooren, dan als de scheldnaam, waarmee men onzerzijds de tegenpartij zocht te brandmerken.

Original

Juist dit echter maakt, dat wij thans dit woord niet meer bezigen mogen. Een Christelijke kerk scheldt niet, en verbiedt alle uitschelden ook van den bittersten vijand. Had „Paapsch" reeds omstreeks 1560 den zin en de beteekenis gehad, die het nu heeft. Datheen zou het bij de vertaling van den Heidelberger nooit gebezigd hebben, maar geschreven hebben: „de Pauselijke Mis." En hieruit nu volgt, dat thans zich zelven als Christen onteert, wie er nog hist aan heeft, om met zeker onheilig genot die bijvoeging van „Paapsche" voor mis te herhalen.

Original

Het is om die reden, dat ook wij ons van deze bijvoeging onthouden zullen en alzoo eenvoudig spreken van de Mis. Zelfs laten we hierbij den term van Pauselijke Mis achterwege, omdat ook deze bijvoeging een niet geheel juisten indruk maakt. Spreekt men toch van „Pauselijke Mis,"

Original

ZOND. XXX«. HOOFDSTUK 1. i 179

Original

dan ontvangt men licht den indruk, alsof de Mis alleen bestaat bij die Christenen, die den Paus van Rome als Stedehouder van Christus op aarde vereeren; terwijl toch het feit onloochenbaar is, dat er millioenen bij millio^nen Christenen, voor in het Oosten van Europa, zijn, die niets van den Paus van Rome weten willen, en nochtans de Mis in stand houden bijna op geheel dezelfde wijze, als men dat in de Roomsche kerken doet. Immers de Grieksche, de Armenische, de Koptische en andere kerken in het Oosten, en zoo ook ten onzent de kerken der oude Clerezy staan even fel tegen het gezag van Romes Paus gekant als wij, maar bedienen niettemin dagelijks cU Mis op bijna geheel gelijke wijze als Rome.

Original

Men gaat daarom het veiligst door eenvoudig van De Mis te spreken terwijl ook zonder eenige bijvoeging uitstekend verstaan wordt, wat men met de Mis bedoelt.

Original

Te minder is zulk eene bijvoeging noodig, omdat de strijd voor en tegen de Mis op verre na niet meer de beteekenis heeft van vroeger. Toe^ was de strijd over de Mis een levensquaestie ; thans niet meer. Niet toch dan bij hooge uitzondering wordt thans nog een Lutheraan of Gereformeerde voor de Mis gewonnen; terwijl omgekeerd niet dan zeer zeldzaam, iemand die eerst ter Misse ging, van de „vervloekte, afgoderij" in de Mis overtuigd wordt.

Original

Maar in de dagen toen Datheen schreef, stond dit heel anders.

Original

Men was toen opgegroeid in een kerkelijk ]even, waarin het ter Misse gaan als de eigenlijke betooning van godsvrucht geldt. Ook zij, die reeds _lang aan het Roomsche geloof waren afgestorven, wonden toch nog de Mis bij: juist zooals velen, die thans schier aan alle geloof zijn afgestorven, toch nog hun kind laten doopen of hun huwelijk laten bevestigen. Men zou opzien baren, door aan zulke plechtigheden geen deel te nemen, en daarom schikt men zich ook met een ongeloovig hart nog in de bestaande gewoonte. En wat zoo thans, nog van den Doop en de Huwelijksbevestiging geldt, gold toen in nog veel sterker mate van het bijwonen der Mis. In het ter Misse gaan bestond destijds schier al de „godsdienst. Ter Misse ging een ieder. Wie niet ter Misse ging, stond als met een zwarte kool aangeteekend, en liep terstond in het oog als een publiek verachter der religie. In Roomsche landen is dit nog zoo. Men kan in België, Frankrijk en elkers nog dagelijks Roomschen ontmoeten, die als men hen onder vier oogen afvraagt of ze in den Paus en in de dogmata der Roomsche kerk gelooven, u al spoedig blijken, bijna aan alle geloof ontzonken te zijn, en zelfs aan de wonderbare geboorte van den Christus niet meer te gelooven. En als ge hun dan vraagt: „Hoe ter

Original

180 ZOND. XXXa. HOOFDSTUK I.

Original

wereld kimt ge dan nog naar de Mis gaan?" dan ontvangt ge ten antwoord, dat men toch iets voor zijn godsdienst moet doen, en dat liet gaan naar de Mis al het minste is waartoe men zich kan leen en. Natuurlijk beweren we niet, dat het zoo bij de meerderheid is. Slechts wijzen we op het feit, dat het „ter Misse gaan" nu nog in Roomse he landen zoo het eerste beding van alle niet breken met de „Christelijke religie" is, dat zelfs zij, die niets hoegenaamd meer verstaan van wat met de Mis bedoeld wordt, er zich toch nog toe leenen.

Original

Dit nu was natuurlijk in de 16e eeuw nog veel sterker het geval. Lange eeuwen was alles Roomsch geweest. Christelijk en Roomsch waren eeusluidende. Men kon zich niemand denken, die nog eenige godsvrucht in zijn hart behield, en niet de Roomsche ceremoniën eerbiedigde. Wie dus de Mis verzaakte, liep daardoor in het oog, als een goddelooze, en het feit dat de volkswoede in de dagen der brandstapels, en schavotten zich zoo vaak tegen onze Gereformeerde martelaren keerde, kan alleen verklaard uit het onbestemd besef, dat deze mannen door do Mis te verachten zich geopenbaard hadden als verachters van God en zijn Woord. Vandaar dan ook dat onze martelaren op het schavot telkens weer de betuiging herhaalden: „Wij zijn geen verachters van de Christelijke religie. Integendeel, wij sterven voor de belijdenis van Christus als onzen Heiland en Heere."

Original

Juist daarom echter kostte het in die dagen zoo ontzaglijk veel, eer men iemand bewegen kon, om van de Mis weg te blijven. Aandoenlijk zijn soms de slingeringen van het gemoed bij hen, die het verkeerde van het Roomsche geloof wel inzagen, en toch tot dien stap niet komen konden ; en rusteloos hebben onze toenmalige voorgangers zich in brieven en gesprekken tot deze zwakkere broederen moeten wenden, om hen met roerenden ernst te overtuigen dat ze met de Hiërarchie breken moesten. Iets wat daarom nog te banger inspanning vorderde, omdat wie weg bleef van de Mis gevaar liep van aanstonds bij geestelijke en wereldlyke rechtbanken aangeklaagd te worden, en zich den weg te zien ontsloten naar het schavot.

Original

Dit nu drong de toenmalige Gereformeerden, om rusteloos het onware, het onschriftuurlijke en het afgodische van de Mispraktijk in het lichtte stellen ; en telkens en telkens weer aan te toonen, dat de Mis, ook al wierd ze anders bedoeld, toch feitelijk op afgoderij uitliep ; en dus een iegelijk die haar bijwoonde, schuldig stelde aan zonde tegen het eerste en tweede gnbod.

Original

Maar in dien toestand verkeeren we thans niet meer. In ons land althans kan men nog zeer wel als Christen te goeder faam en naam te

Original

ZOND. XXXff. HOOFDSTUK I. 181

Original

boek staan, en zelfs in Eoomsche kringen als „geloovig Christen" worden aangeduid, ook al heeft men nimmer een Mis bijgewoond. Er is tusschen de Roomsche kerk en ons. door den strijd onzer vaderen en hun rustelooze polemiek, allengs een zoo diepe klove gegraven, dat alle misverstand over de wederzijdsche positie ondenkbaar is. In de Engelsche en Episcopale kerk moge die positie nog soms twijfelachtig zijn, en ook bij de streng Luthersche kringen moge men over de wederzijdsche verhoudingen nog soms in twijfel verkeeren ; maar juist de Calvinist bezit het groote voordeel, dat van meet af de lijnen tusschen Rome en hem zuiver getrokken zijn, en men over en weer precies weet wat men aan elkaar heeft.

Original

Juist dit maakt dat alle anti-papistische felheid den Calvinist v]-eemd is. Die anti-papistische felheid vindt ge bij de Groninger godgeleerden ; vindt ge bij de rechterzy der Modernen ; vindt ge bij „de groote Protestantsche partij"; en vindt ge ook bij sommige Ethische godgeleerden ; maar niet bij de echte Calvinisten. En dat niet, omdat zij of zoo veel zachtzinniger van aard zijn, of maar aan Rome zouden toegeven, maar eenvoudig omdat ze de geestelijke kinderen zijn van een principieel voorgeslacht, dat op geen enkel punt den strijd onbeslist liet, maar over heel de linie den stryd met Rome ten einde toe uitstreed en voor geen enkele consequentie terugdeinsde.

Original

Die juiste afbakening der grenzen geeft hun een ongelooflijk rustig gevoel van kalmte ; uit de kalmte wordt rustige kracht geboren ; en noch voor zenuwachtige opgewondenheid noch voor krenkenden overmoed is bij ons plaats.

Original

Vandaar dat ook onze polemiek en controvers met Rome zich spenen kan aan al wat krenkt en beleedigt, en juist daarom zoo principieel mogelijk kan zijn.

Original

In dien zin kome hier dan ook de Mis ter sprake, die we eerst in haar theorie en practijk zulJen uiteenzetten, en daarna beoordeelen ; niet echter zonder nu reeds een korte waarschuwing voorop te laten gaan, tegen de afkeurenswaardige gewoonte, die vooral in hoogere kringen bestaat, om, hoewel men niet Roomsch is, toch aan een kerkelijke plechtigheid, waarbij de Mis bediend wordt, deel te nemen. Het meest komt dit voor aan de hoven.

Original

Er is daar een prins of prinses van koninklijken bloede gestorven, en zoo deze tot de Roomsche religie behoorde, wordt er voor de zielsrust van zulk een doode een lijkdienst gehouden, verzeld van bediening van de Mis. Zijn er nu aan zulk een hof gezanten van Protestantsche mo

Original

182 ZOND. XXXa. HOOFDSTUK I.

Original

gendheden, die zelven PVotestant zijn, vérbonden, dan eischt de hoffelijkheid en de beleefdheid, dat ze in persoon bij ziü]<:e lijkdiensten verschijnen ; of ook ze worden opzettelijk gezonden en gelast, om hun souverein bij zulk een lijkdienst te vertegenwoordigen.

Original

Vroeger nu weigerden onze Gereformeerde diplomaten zich hiertoe te leenen, en omdat men wist, dat hun geloof hen de bijwoning van zulk een Mis verbood, zag niemand hier iets krenkends in. En ook waar ze tegenwoordig waren, wierd het hun vrijgelaten, zulk een plaats te kiezen of zulk een houding aan te nemen, als waaruit duidelijk bleek, dat ze niet met zulk een Misbediening meegingen.

Original

Doch thans is dit helaas anders geworden.

Original

Over en weer komen thans de Roomsche diplomaten in onze Gereformeerde kerkgebouwen, en de Protestantsche diplomaten bij de Roomsche lijkdiensten saam, en dit gebruik is zoo algemeen, dat zelfs de prinsen van bloede er zich toe leenen; ja, dat vaak geheel 'de kring eener residentie, die tot den hofstoet behoort, zich óok zonder eenige noodzaak be-' ijvert',' om zulk een gelegenheid op te gaan naar een kerk, die rechtstreeks loochent, wat hun eigen kerk belijdt.'

Original

En hiertegen nu' dient, althans waar 'de bedienint^- van de Mis in het spel komt, ten ernstigste 'geprotesteerd. Daarbij mag een goed Gereformeerde niet tegenwoordig zijn, en er toch bij te ko.ut^n, zonder dat uw overtuiging veranderde, is eenvoudig beginselloos en laf.

Original

Ook bij gemengde familiën mag hierop wel worden toegezien. Nog altoos komen er gemengde huwelijken voor ; een soort echtverbintenissen die men niet genoeg ontraden kan. En zijn nu eenmaal door zulk een huwelijk de beide familiën met -elkander verwant, en doet zich het geval voor, dat een man of vrouw van aanzien in de Roomsche familie sterft, dan wordt ook de Gereformeerde familie uitgenoodigd, om bij den lijkdienst tegenwoordig te zijn. Ook dit nu wierd eertijds in den regel geweigerd; maar thans is men ook hierover heen. Niet omdat men voor de Mis ook maar eenige sympathie gevoelt, maar eenvoudig wijl men zijne godsdienstige belangen te weinig telt en ze dies ondergeschikt acht aan hét veel hooger belang, om met zijn Roomsche maagschap op goeden voet te blijven. ■ . ■

Original

Zoo zijn er ook velen, die, zelfs zonder zulk een drang, enkel uit nieuws gierigheid een Roomsche kerk binnénloopen, en dikwijls zonder te begrijpen wat er gaande is, de bediening van dê Mis bijwonen; en hoewel We toestemmen, dat ' dit minder intentieus is, en men zich iri dit geval niet voordoet als een aanbidder, maar slechts fils' toeschouwer, zoo moet toch ook dit spelen met het heilige, ten sterkste ontraden worden. De

Original

ZOND. XXXa. HOOFDSTUK II. 183

Original

Mis bedoelt geenszins een schouwspel der. nieuwsgieriglaeid, maar de hoog-. ste godvruchtige actie te zijn, die op aarde denkbaar is, en daarom moet ze of als zoodanig geëerd of om haar valsche pretentie verworpen ; maar nooit moogt ge ze bejegenen met onverschilligheid. Ge moogt in een Roomsche kerk uw hoofd niet gedekt houden, dat ware onbeleefd en onbetamelijk, en toch door uw hoofd te ontblooten als de Mis bediend wordt, geraakt ge in een bedenkelijke positie.

Original

Iets wat ook van de minnaars en minnaressen van schoone kunsten geldt, die om de prachtige muziek en den verrukkelijken zang^ die soms de bediening der Mis verzeilen, zich tot een bezoeken van de Mis verleiden laten, en alzoo feitelijk toonen, dat do ernst waarmee ze den Heere hun, God dienen een einde neemt, zoodra de liefde voor de kunst hun hart in beweging brengt.

Original

TWEEDE HOOFDSTUK.

Original

Want met ééne offerande heeft hij in eeuwigheid volmaakt degenen, die geheiligd worden.

Original

Hebr. 10: 14.

Original

Om helder in te zien, wat de Roomsche, Grieksche en andere kerken met de Mis bedoelen, moet men scherp onderscheiden tusschen het /iei%^ Avondmaal en de Offerande. Hoe nauw toch de Mis met het Sacrament des heiligen Avondmaals verbonden zij, toch draagt de Mis een geheel ander en metterdaad zelfstandig karakter.

Original

Dit gevoelt men het best bij een vergelijking tusschen de Luthersche en Roomsche kerken. De Luthersche kerk leert zoowel als de Roomsche, dat in het Sacrament des heiligen Avondmaals het lichaam en bloed des Heeren daadwerkelijk aanwezig is; zoodat volgens beide kerken elk persoon die den gewijden ouwel ontvangt, door dien ouwel met zijn mond te eten, op geheel uitwendige wijze het lichaam en bloed des Heeren in zijn eigen lichaam opneemt. Al verschillen de Luthersche en Roomsche kerken dus ook nog zoozeer in het antwoord op de vraag, hoe het lichaam en bloed des Heeren in den gewijden ouwel aanwezig is, toch beleiden ze beide, dat deze aanwezigheid metterdaad bestaat, en dat alzoo Christus in het Avondmaal met den mond genoten wordt.

Original

Doch daarom heeft de Luthersche kerk nog volstrekt geen Mis, en.

Original

184- zoKD. XXXa. hoofdstuk II.

Original

ware het omgekeerd zeer wel denkbaar, dat de Eoomsche kerk aan haar belijdenis van de Comtnunie vasthield, zonder daarom de offerande van de Mis daaraan toe te voegen.

Original

Men houde dus wel in het oog, dat de Roomsche kerk, evenals wij, het Sacrament van het heilig Avondmaal heeft, en bovendien nog de Mis daaraan toevoegt, als een plechtigheid van een geheel ander karakter. Want wel weten we, dat Communie en Mis door de Roomsche dogmatiek onder den éénen naam van het Sacramentum Eiicharistiae worden saamgevat ; maar toch maken beide ook op hen zoo geheel verschillenden indruk, dat velen hunner achtereenvolgens handelen, eerst van de Eucharistie als Sacrament, en dan van de Eucharistie als Offerande. Slechts ligt de éénheid van Communie en Mis hierin, dat beide uitgaan van de onderstelling, dat het brood en de wijn door de zegenspreuk van den priester veranderd worden in het lichaam en bloed des Heeren.

Original

Feitelijk rust dan ook de Mis op drie onderscheidene leerstukken. Het eerste is dat Christus onze Heiland, hoewel ten hemel gevaren en zittende ter rechterhand Gods, nochtans in brood en wijn, zoodra de sacramenteele woorden hierover zijn uitgesproken, aanwezig is. Het tweede is, dat deze aanwezigheid van Christus in brood en wijn tot stand komt door de Transsubstantiatie, zoodat het brood geen brood en de wijn geen wijn meer is, maar dat onder den schijn van brood en wijn, de substantie, die men in de hand of in den kelk, niet anders is dan de substantie van het lichaam en bloed des Heeren. En het derde leerstuk, van de beide voorgaande onderscheiden is, dat Christus, alzoo in den vorm van brood en wijn, op het altaar aanwezig zijnde, zichzelven Gode als een offerande aanbiedt. De beide eerste leerstukken zijn dus aan Communie en Mis gemeen, maar het derde of laatste slaat alleen op de Mis. Ook biJ de Communie of het heilig Avondmaal onderstelt en belijdt de Roomsche kerk, dat Christus onder den vorm van brood en wijn daadwerkelijk aanwezig is, en evenzoo dat brood en wijn ophielden brood en wijn te zijn en alsnu overgingen in het lichaam en bloed des Heeren. Maar wanneer nu dit aldus van substantie veranderde brood in de Comuiunie gebruikt wordt, zoo eigent de Avondmaalganger zich dit door mondehng eten toe; juist zooals de Luthersche kerk het leert, ook al verklaart deze de aanwezigheid van Christus in de toekennen op eenigszins andere wijs. Maar in de Mis geschiedt heel iets anders. In de Mis wordt brood en wijn niet door de leden der kerk noch zelfs door den priester genoten. Neen de eigenlijke Mis bestaat uitsluitend in de onbloedige offerande, waarmee de Christus in brood en wijn aanwezig zijnde, zichzelven op het altaar Gode offert.

Original

ZOND. XXXa. HOOFDSTUK IL 185

Original

Desniettemin pleegt men beide saamvoegend, van Roomsche zijde de Eucharistie te omschrijyen als een „offerande van het Nieuwe Verbond, die werkelijk en substantieel in zich besluit, oricler de teekenen van brood en wijn, zoo het lichaam en bloed als de ziel en de Godheid van onzen Heere Jezus Christus, die dit Sacrament heeft ingesteld tot een voedsel voor onze zielen." Dienovereenkomstig heeft het Concilie van Trente in haar 13e zitting, het oordeel der verdoemenis uitgesproken over een iegelijk, die ontkent, dat het Sacrament der zeer heilige Eucharistie waarlijk wezenlijk en werkelijk het lichaam en het bloed, met de ziel en de Grodheid onzes Heeren Jezus Christus, en alzoo den geheelen Christus, in zich besluit, en voorwendt, dat hij in brood en wijn slechts als een teeken, een figuur of een kracht aanwezig zou zijn."

Original

Voor twijfel of onzekerheid is hier dus geen de minste plaats. Uitdrukkelijk toch zegt het Concilie van Treute in hoofdstuk één van de 13e sessie : „Allereerst leert deze heilige Synode, en belijdt openlijk en eenvoudiglijk, dat bij het eerwaardig Sacrament der heilige Eucharistie, na de wijding van brood en wijn, onze Heere Jezus Christus, als waarachtig Grod en waarachtig mensch, waarlijk, werkelijk en wezenlijk in de gedaante van deze tastbare elementen besloten is. Immers het strijdt niet dat onze Zaligmaker aldoor in den hemel aan de rechterhand des Vaders zit naar zijn natuurlijke bestaanswijze, en dat hij niettemin gelijktijdig op tal van andere plaatsen aanwezig zij op Sacramenteele wijze ; en dat wel op zulk een manier als wij wel nauwlijks in woorden kunnen uitdrukken, maar die we toch, als bij God mogelijk, door het geloof met ons denken kunnen nagaan en stand vastiglijk moeten gelooven."

Original

De bedoeling is dus wel wezenlijk, dat brood en wijn, zoodra de zegenspreuk is uitgesproken, verdwijnen, en niet meer zijn, ophouden te bestaan, en alsnu zijn overgegaan in den wezenlijken Christus. Ook dit toch sprak het Concilie van Trente zoo sterk mogelijk uit tegenover de Lutheranen, die ook hunnerzijds wel beleden dat Christus in, bij en onder brood en wijn aanwezig was, maar niettemin vasthielden, dat, zoo na als voor de zegenspreuk, hetgeen op den schotel lag brood was en bleef, en hetgeen zich in den kelk bevond wijn bleef. Tegenover deze Luthersche voorstelling namelijk sprak het Concilie van Trente het anathema, d. i. het doemvonnis, uit over „een iegelijk die beweerde, dat, in het heilig Sacrament de Eucharistie, de substantie van het brood en van den wijn te zamen met het lichacun en bloed van onzen Heere Jezus Christus aanwezig bleef, en alzoo loochende die wonderbare en aanbiddelijke verandering van heel de substantie van het brood in het lichaamen, en van heel de substantie van den wijn in het bloed van Jezus Christus ; welke

Original

186 ZOND, XXX«. HOOFDSTUK II.

Original

verandering de Katholieke kerk bestempelt met den zeer eig&naardigen naam van Transsubstantiatie.

Original

Doch ook hiermee is nog niet genoeg bepaald. Het mocht toch niet zóó worden voorgesteld, alsof het brood allen in zijn lichaam en de wijn alleen in zijn bloed overging, met >dit gevolg, dat alleen het brood zijn lichaam bevatte en alleen de wijn zijn bloed. Neen, de banvloek, het anathema, het doemvonnis ging ook uit over een iegelijk die loochende, dat in het heilig Sacrament van de Eucharistie Jezus Christus in elk der beide teekenen^ esn zelfs in elk deel der beide teekenen begrepen was, zoodra de scheiding tot stand was gekomen. In den ouwel dus heel de Christus, en in den kelk heel de Christus; en dat niet alleen, maar ook heel de Christus in elk stukske van den ouwel en heel de Christus in eiken droppel van den beker. „Dit toch, zegt het Concilie van Trente, is altijd het geloof der kerke Gods geweest, dat terstond na de zegenspreuk, het ware lichaam en het ware bloed van onzen Heere Jezus Christus aanwezing zijn onder de gedaante van brood en wijn, en dat, te zaam met zijn ziel en zijn Godheid, en zulks door de kracht der looorden; maar het lichaam onder de gedaante van den wijn en het bloed onder de gedaante van het brood, en de ziel onder beide krachtens die natuurlijke en verzeilende (concomitans) gemeenschap, waardoor de verschillende deelen van onzen Heere Jezus Christus, die uit de dooden is opgewekt, om nooit weer te sterven, onder elkander verbonden zijn ; en dS' Godheid ter oorzake van haar hypostatische vereeniging met zijn lichaam en zijn ziel. Daarom is het juist, te zeggen, dat een der beide elementen evenveel in zich bevat als beide saam; want Jezus Christus is naar zijn geheelheid aanwe^iing onder de gedaante van het brood en onder elk stukske er van ; en evenzoo in zijn geheelheid aanwezig onder de gedaante van den wijn, en onder elk deelke van den wijn."

Original

Hieruit nu vloeide nog een ander belijdenis voort. Wierd feitelijk door de zegenspreuk brood en wijn in den werkelijken Christus veranderd, dan kon deze Christus niet weer brood en wijn worden. Zoo moest dus wel beleden worden, dat brood en wijn, waarover eenmaal dezegenspreuk was uitgegaan, niet enkel op dat oogenblik de wezenlijke Christus was, maar dat ook bleef. Zoodra dus de priester de zegenspreuk der consecratie over den ouwel en den wijn heeft uitgesproken, is de verandering tot' stand gekomen. Van dat oogenblik af .sc/«;>?f er nog wel brood te liggen en wijn in, den beker te tintelen, maar feitelijk is dat 7iiet zoo. Wat daar op' het altaar ligt öf in den kelk 3tsi3i,iis Jezus Christus se^/s, naar lichaam en ziel en evenzoo naar zijn Godheid. Al komt ge dus uren daarna, om

Original

ZOND. XXXa. HOOFDSTUK II. 187

Original

de Communie te gobriüken, zoo behoeft er niets meer te gebeuren. De Christus ligt daar onder den schijn van brood en wijn. Men behoeft \i dien Christus slechts te reiken, en gij kunt hem in u opnemen. Deswege sprak het Concilie van Trente dan ook den banvloek uit over een iegelijk die staande hield, „dat het lichaam en bloed des Heeren in de elementen niet terstond na de consecratie aanwezig was, maar alleen tijdens men het gebruikte, en dus niet van te voren, noch daarna; en alzoo loochenle dat het ware lichaam des Heeren in den ouwel of in een stukske van den ouwel, dat na de Communie overbleef, nog aanwezig zou zijn."

Original

Na de zegenspreuk was er dus geen brood of wijn meer; al leek dit zoo.' Feitelijk was er niets dan de Christus, en wel die Christus geheel, gelijk hij beide naar zijn; G-oddelijke en menschelijke natuur in den hemel aan de rechterhand des Vaders verhoogd is. En hieruit nu vloeide ten slotte het laatste stuk der Roomsche belijdenis voort: dat derhalve de Christus in de hostie moet worden aangebeden, en wel aangebeden met die volle aanbidding, die het schepsel schuldig is aan zijn God. Tot die uiterste consequentie ynoest men wel komen. Immers was het waar, dat hetgene brood en wijn ivas, maar nu 079 /?ieM dit te zijn, omgezet, veranderd en overgegaan wierd in den geheelen Christus, zoodat de Christus als God en mensch daaronder aanwezig is, dan moet men aan dezen Christus wel al diezelfde hulde brengen, die men ook toebrengt aan den verheerlijkten Middelaar op den troon. Niet naar zijn menschelijke, maar wel naar zijn Goddelijke natuur moet de Christus worden aangebeden. Is hij dus ook naar zijn Godheid in brood en wijn aanwezig, dan is daar God: en waar God is en zich openbaart, is het onze schuldige plicht, dat we Hem aanbidden zullen. Rome legt er daarom nadruk op, dat de aanbidding die we den Christus schuldig zijn in het Sacrament des Avondmaals, niet die mindere vereering is, die aan de engelen en heiligen toekomt, en die ze Didia noemt; maar dat wel waarlijk aan den Christus in de hostie toe komt die volle vereering of aanbidding, die alleen Gode mag worden toegebracht en die ze bestempelt met den naam van latria.

Original

In dien zin sprak dan ook het Concilie van Trente zich in zijn 13e sessie over dit punt aldus uit: „Zoo iemand zegt, dat in het heilig Sacrament van de Eucharistie, Jezus Christus, Gods eeniggeboren Zoon, niet moet worden aangebeden, met wezenlijke Latria, ook op uit" wendige wijze; en dat men hem, bijgevolg, niet moet vereeren met een afzonderlijk Sacramentsfeest, hem niet in processie moet uitdragen, en dat men hem niet in het publiek moet uitstallen, om door het volk te worden aangebeden, of dat zij die hem aldus aanbidden afgoderij plegen

Original

188 ZOND. XXXa. hoofdstuk IL

Original

die zij vervloekt." De intentie is dus niet om het brood te aanbidden, maar om hetgeen brood was, en nu de Christus geworden is, te aanbidden met die hulde der aanbidding die aan den Christus, omdat hij God is, toekomt.

Original

Tot zooverre nu is deze belijdenis eigen zoowel aan het eigenlyk Sacrament der Communie, als aan de Mis; maar van dit punt af, gaan Sacrament en Mis uiteen. By' de Communie toch wordt nu deze in Christus veranderde ouwel door de geloovigen genoten, en door dezen ouwel of een stukske er van in zich op te nemen, eigenen ze zich. niet een stuk brood, maar den wezenlyken Christus toe, die alsnu in hen de geestelijke vrucht van het Sacrament uitwerkt.

Original

Maar iets heel anders is de Mis. Ook in de Mis toch wordt wel diezelfde hostie gebezigd; maar er wordt een geheel ander gebruik van gemaakt. In d'e Mis toch wordt deze ouwel niet gegeten, en deze wijn niet gedronken maar is het de Christus zelf, die zijn offerande volbrengt en herhaalt. Wel wordt dan daarna de hostie toch genuttigd en de wijn gedronken, maar dat is de Communie, en niet de eigenlijke Mis. De eigenlijke Mis is de offerande, en deze offerande bestaat niet daarin dat de priester den ouwel eet of den kelk drinkt, maar is afgeloopen en voleind zoodra de zegen spreuk is uitgesproken, en dus brood en wijn in den Christus veranderd zijn. Dan toch, zoo leert de Roomsche kerk, is het de Christus zelf, die er zich toe leent, om in dien vorm van hostie of offerande op het altaar te liggen, en door daar te liggen, als zoodanig, zich Gode tot een offerande stelt. Want wel is het de priester die hierbij dienst verricht, en zonder wiens hulp het offer in de Mis niet tot stand zou kunnen komen, maar toch is de eigenlijke bedoeling, dat Christus zelf als altoos levende hoogepriester zichzelven offert; dat hij priester en offerande tegelijk is, en dat de priester slechts als medeofferaar met Christus deze offerande tot stand brengt.

Original

Gelijk de Christus zich eenmaal op het altaar des kruises in bloedige offerande Gode geofferd heeft, zoo is hij nu aanwezig in de Goddelijke offerande van de mis en wordt Gode geofferd op een onbloedige manier. Dit wordt dan gestaafd met een beroep op Melchizedek; daar immers Melchizedek „priester is in eeuwigheid,'" en zóó, zegt men, is het nu de Christus die, van eeuw tot eeuw zijn eigen offerande bedienende, zich de ware Melchizedek betoont te zijn.

Original

De zaak is dan deze, dat de priester, als daartoe door Christus geordend en gemachtigd, brood en wijn op het altaar brengt en alsnu twee dingen doet: ten eerste brood en wijn door de consecratie omzet in den wezenlijken Christus; en ten tweede door brood en wijn, d. i. zijn lichaam en

Original

ZOND. XXXO. HOOFDSTUK II. 189

Original

Zijn bloed van één te scheiden, hem doodt op mystieke wijze. Is dus de zegenspreuk uitgesproken, zoo ligt daar de Christus; en zijn brood en wijn van één gescheiden, zoo is deze aldaar liggende Christus op mystieke wijze gedood. En dit nu, dat de wezenlijke Christus, daar op sacramenteele wijze, als mystiek en dood voor God ligt, dat zijn offerande, waartoe hij zichzelven leent; en waarbij hij zichzel ven eerst aan zijn kerk geeft, opdat zijn kerk alzoo in staat zou zijn, alsnu met deze uitnemendste aller offeranden voor het aangezicht van haar God te verschijnen.

Original

Hoofdzaak is en blijft hier dus het begrip van offerande. Onder welken vorm zich ook de religie onder de volken voordoet, altoos vindt ge de offerande als het middenpunt van haar eeredienst zoo was het in oude tijden en zoo moet het ook nu nog zijn. Dit wordt dan ook onzerzijds allerminst geloochend.

Original

Alleen maar Rome wilde die offerande in een bepaalden vorm, zoodat deze offerande tevens verzoenend en schulddelgend zou zijn. Een offerande nu van dezen aard kon ze buiten den Christus niet vinden. Dan toch ware ze aanstonds geheel van den Christelijken bodem afgegleden. Zoo hield ze dus beide vast: eenerzijds dat alleen Christus de offerande kan zijn, en anderzijds dat toch de kerk macht moest bezitten om steeds ongedurig met deze haar offerande voor God te verschijnen. En uit de verbinding nu van deze twee denkbeelden is niet door opzettelijke vinding, maar ongemerkt en van lieverlee de Mis opgekomen; eene instelling die eenerzijds niets anders wil zijn dan een voortdurende toepassing van het offer aan het l^ruis gebracht; en toch anderzijds de kerk in staat stelt, om telkens opnieuw met Christus als haar offerande tot God te naderen. De macht nu om dit te kunnen doen, kan ze niet anders dan in haar priesters vinden; en vandaar de Roomsche leer, dat ieder die tot priester gewijd is, en welke zonde hij ook valle of tot welke verloochening van den Christus hij ook kome, ja, al is hij geëxcomuniceerd of gedegradeerd, toch levenslang de macht behoudt, om door het uitspreken der consecratie brood en wijn in den wezenlijken Christus te veranderen; indien hij blechts den vastgestelden vorm in acht neemt, de intentie heeft om de Mis te bedienen, en optreedt in kerkelijken kring.

Original

Het aldus gebrachte offer heet de hostie, omdat hostia het Latijnsche woord voor offerande is deels Godvereerend, deels dankzeggend, deels verzoenend, deels afbiddend.

Original

Ze wordt door Rome als Godvereerend (latreutica) beschouwd, in zooverre ze is de aanbieding aan God van het zuiverste offer, dat ons menschelijk geslacht brengen kan. Ze heet dankzeggend, in zooverre in dit offer van oneindige waardij, Gode een dankoffer wordt gebracht voor zijn oneindige

Original

190 ZOND. XXXa. HOOFDSTUK III.

Original

goedheid. Ze wordt verzoenend geheeten, naardien ze, op ons toepassende de vracht van het kruis, ons de genade der bekeering, der boetvaardigheid en der vergeving van zonde verwerft. En ze wordt eindelijk «/"öirfdewd genoemd in zooverre elk gebed, tot Clod opgezonden in verband met de aanbieding van deze offerande zijns Zoons, in deze offerande 2elve den grond van zijn verhooring vindt.

Original

Waarbij ten slotte nog zij opgemerkt, dat, naar luid der Roomsche kerkleer, dit Misoffer Gode kan worden opgedragen in betrekking tot alle levende persoon, inzonderheid met het oog op de leden der kerk. Maar ook geldt dit offer voor de zielen der ontslapen geloovigen die zich in het vagevuar bevinden, en door deze offerande geholpen en ondersteund worden. En eindelijk wordt deze Misofferande geofferd ter eere van de heiligen, niet alsof de hostie aan de heiligen geofferd werd ; maar om door middel van het Misoffer hun voorbede te erlangen. Immers het Concilie van Trente sprak het uitdrukkelijk uit: „Al heeft de kerk de gewoonte om tot eer en tot nagedachtenis van de heiligen Missen te houden, zoo heeft ze toch nooit geleerd, dat deze offerande aan de heiligen geofferd wordt."

Original

En hiermede is de theorie van de Mis voldoende toegelicht. We deden het geheel objectief, gelijk ze door de Roomsche kerk zelve verklaard wordt; zoodat we ook niet twijfelen, of, bijaldien een Roomsch priester dit lezen mocht, zal hij zelf ons het getuigenis moeten geven, dat we metterdaad het Misoffer hebben voorgesteld zoo en niet anders als Rome's kerk het leert.

Original

DERDE HOOFDSTUK.

Original

Hij neemt het eerste

Original

weg,

Original

om het tweede te

Original

stellen.

Original

Hebr. 10: 9.

Original

Hetgene de Roomsche kerk in zake de Mis leert, onderstelt zulk een ontzettend wonder, dat zoo dit wonder metterdaad plaats greep een iegelijk die de Mis niet eerde en niet in aanbidding voor de hostie neerknielde, schuldig zou staan aan gansch goddelooze verachting van het heilige Gods.

Original

Doch ook omgekeerd, indien dit wonder in de Mis niet werkelijk, maar verdicht en slechts denkbeeldig is dan wordt een iegelijk die er aan ge-

Original

ZOND. XXXa. HOOFDSTUK lil. 191

Original

looft en voor de hostie neerknielt, het slachtoffer van een misleidingzonder wedergade en maakt zich schuldig aan stuitende afgoderij.

Original

Het is ons niet om harde woorden te doen maar nimmer mag over en weer de moed onderdrukt, om de zaak bij haar naam te noemen. En nu spreekt het toch vanzelf, dat bijaldien hetgeen in de hostie wordt opgeheven waarlijk, wezenlijk en werkelijk het lichaam en bloed niet alleen, maar ook de ziel en de Godheid van Christus Jezus is, elke weigering om hem te aanbidden als een gansch goddelooze verachting van den Zone Grods is te beschouwen.

Original

Zoo on niet anders moet dus elk goed Roomsche oordeelen over elk Protestant, die hij zij dan Luthersch of G-ereformeerd, niet aan de transsubstantiatie gelooft en dus ook weigert te erkennen, dat de opgeheven hostie Christus zelf is. Zachter mag hun oordeel niet wezen. Ze kunnen in onze weigering om de hostie, als zijnde Christus Jezus zelfs, te aanbidden, niet anders dan een roekelooze verachting van het heilige Gods zien.

Original

Doch even beslist staat daar dan onzerzijds ook tegenover, dat wij, die ontkennen dat de hostie in Christus veranderd wordt en die dus in de hostie niets zien dan een stuk brood of ouwel, de hulde en aanbidding aan dit stuk brood of aan dezen ouwel toegebracht, niet anders kunnen noch mogen beoordeelen, dan als stuitende en schriklijke afgoderij.

Original

Die twee harde oordeelvellingen moeten alzoo kras en scherp tegenover elkander staan, juist overmits er in het heilige niet te transigeeren valt. Een Roomsche die onze verachting van de Mis niet brandmericte als verachting van het heilige Gods, zou daardoor verraden, dat hij zelf reeds niet meer ten volle aan de transsubstantiatie vasthield. En omgekeerd een Calvinist, die ook maar één oogenblik aarzelde, hetgeen in de Mis geschiedt als stuitende afgoderij te veroordeelen, zou daardoor toonen, dat hij zelf in schepselvergoding niet zoo stuitende zonde ziet.

Original

Toch wane men niet dat deswege over en weder kwade trouw behoeft ondersteld te worden. De Roomsche, die vroed van zin is en menschkundig oordeelt, zal nooit zeggen dat een Calvinist eigenlijk wel weet en gelooft dat de hostie in Christus veranderd is, en dat hij juist daarom in die hostie Christus veracht en verwerpt. Och, neen, zulk een verstandige Roomsche vat zeer goed, dat een Calvinist niets van dit Miswonder gelooft, in de hostie dus niets dan brood ziet, en juist deswege weigert voor een stuk brood te knielen. En evenzoo staat het onzerzijds. G-een enkel verstandig Calvinist zal bij zich zelf denken : „Als mijn Roomsche landgenooten voor de hostie knielen, weten ze uitnemend wel dat deze hostie enkel gewoon brood is, maar uit lust om afgoderij te plegen buigen ze zich eerbiedig voor dien oirwel, en verhalen dan aan

Original

192 ZOND. XXXa. hoofdstuk III.

Original

anderen dat die ouwel Christus is. Veeleer omgekeerd doorziet en verstaat elk verstandig Calvinist zeer wel, dat de Roomsche die voor de hostie zich neerbuigt, dit metterdaad doet in het geloof en in de onderstelling, dat hetgeen daar wordt opgeheven, niet langer brood is, maar overging in den heiligen persoon van den Christus.

Original

Wat de Calvinist en de Roomsche ten deze tegen elkander hebben, is dus van Roomschen kant, dat wij niet in het Miswonder gelooven, en deswege niet voor de hostie knielen; en onzerzijds, dat hij in de Mis, een wonder aanneemt dat niet bestaat, en deswege zich voor de hostie nederbuigt. Wanneer dus de Roomsche ons ergerlijke heiligschennis, en wij hem stuitende afgoderij verwijten, bedoelen we dit niet in onderwerpelijken zin, alsof de Roomsche ons verdacht van tegen beter weten in, alzoo te handelen, of wij hem betichten zouden, van opzettelijk afgoderij te plegen; maar spreken we over en weer slechts uit, dat feitelijk en afgezien van de intentie, er óf heiligschennis door ons óf wel afgoderij door de Roomschen gepleegd wordt.

Original

Hiermee is natuurlijk volstrekt niet beweerd, dat elk priester die de Mis bedient, de zaak zoo ernstig opneemt, of ook, dat elk Roomsche, die voor de hostie knielt, zoo diep met zijn geloof in het Miswonder zou indringen.

Original

Integendeel, onder de Roomschen, zoo goed als onder ons, zijn er altoos velen geweest, die zonder veel aankleving der ziel of roering van het gemoed onder het heilige verkeeren, meer op den sleur af meeliepen: Hoe dit onder de Protestanten soms onder den heiligen Doop toegaat is voor niemand een geheim, en zoo zal het by de Roomschen onder de Mis ook wel zijn. Alle persoonlijk oordeel laten we daarom rusten, en constateeren slechts dat de Roomsche, voor zoover hij Roomsch heeten mag, aan het Miswonder gelooft en er daarom voor neerknielt, terwijl omgekeerd de Calvinist, voor zoover hij Calvinist is, het geloof in het Mis wonder voor zelfmisleiding houdt, en deswege het knielen voor de hostie afkeurt als stuitende afgoderij.

Original

Vraagt men nu of „afgoderij" door ons dan in denzelfden zin bedoeld, wordt, als de „afgoderi,i" der heidensche natiën, dan aarzelen we geen oogenblik, wat het wezen der zaak betreft, deze vraag toestemmend te beantwoorden, mits men zich van de heidenen maar geen verkeerde voorstelling maakt. Denkt ge u toch onder de Buddhisten in Indië, of onder de volgelingen van Kon-fut-se in China, dan behoeft er geen woord aan de vraag verspild, of alle Buddhisten nu bij elke acte van aanbidding ten volle inleven in wat ze doen. Dit is natuurlijk niet zoo. Ook by hen.

Original

ZOND. XXXa. HOOFDSTUK III. 193

Original

bederft het werktuiglijke alle aanbidding en drijft de groote menigte op den ■ stroom mee, zonder te weten wat ze doen. Dit echter beslist de zaak niet, want dit zelfde verschijnsel doet zich ook in de Protestantsche gezinnen en in de Protestantsche kerken voor. Vraag u maar eens af hoe dikwijls de oogen in het gebed gesloten en de handen gevouwen worden, zonder dat er van eenige zielsverheffing of eenig wezenlijk gebed sprake is. Nu is zeer zeker dit werktuiglijk en onnadenkend en ongevoelig verkeeren onder het heilige een groote zonde, maar het is geen bijzondere heidensche zonde. Ook hier toch geldt het woord van Paulus tot de Joden: „Gij die anderen oordeelt, doet dezelfde zonde."

Original

Om de vraag te beantwoorden, of de heidenen in hun afgoderij opzettelijk bedrog plegen, dan wel, als slachtoffers van zelfmisleiding, wanen goed te doen, moet deze zonde van het machinale en ondoordachte hier dus buiten rekening blijven, en moet alleen op hun daad als daad gezien voorzoozer ze feitelijk in die daad een acte van hun persoon leggen. En neemt men nu zoo de heidensche afgoderij, dan is er geen quaestie van, of ook de heidenen meenen werkelijk, dat ze door de hulde en aanbid ding, die ze aan hun afgoden bewijzen, eere bieden aan die oneindige Macht, die hemel en aarde regeert, Calvijn en alle goede Calvinisten hebben, op het voetspoor der Heilige Schrift, dan ook steeds erkend, dat ook in deze heidenen nog een overblijfsel van natuurlijke Godskennis is; een Golskennisse die het spoor bijster was geraakt; en die zich nu uitte in de zondige aanbidding van het schepsel. Ten bewijze waarvan dan gewezen werd, op de groote offers, die zij zich voor hun afgoden getroosten op de kwellingen en zelfkastijdingen die ze op zich namen; en niet minder op het hartstochtelijk fanatisme, dat uitbrak, zoodra men hun afgoden dorst aan te randen. Hieruit ten duidelijkste, dat wie zulke dingen doen, meenen wat ze zeggen, en dus metterdaad in het geloof verkeeren, dat de oneindige Macht die hemel en aarde regeert, op een voor hen onverklaarbare wijze zich hecht aan of woont in dat afgodsbeeld, dat ze voor zich zien. Want wel weten ze, dat dit afgodsbeeld door een smid of timmerman of beeldhouwer gemaakt is, maar ze meenen ook, dat de Eeuwige Macht zich op een wonderbare wijze met dit bïeld of dezen fetisch vereenigd heeft.

Original

Vooral de latere studiën der godsdienstwetenschap, hebben ten deze een billijker oordeel leeren vellen, en een meer menschelijk oordeel ook over de heidenen mogelijk gemaakt; zoo zelfs, dat thans door niemand meer wordt staande gehouden, dat de heidensche afgoderijen steunen zouden op opzettelijk bedrog, of moedwillige schepsel vergoding. Bijna overal toch zijn de duidelijkste sporen ontdekt, hoe al deze afgoderijen slechts

Original

E VOTO DORDR. UI. '3

Original

194 ZOND. XXXa. hoofdstuk III.

Original

vormen waren, waaronder de algemeene drang tot aanbidding van de eeuwige en oneindige Macht op zeer onderscheidene wijze voldoening zocht.

Original

Slechts hierin zondigde deze godsdienstwetenschap, dat ze deswege de Heidenen verontschuldigde; voor de nawerking van den vloek der zonde geen oog had ; en niet besefte hoe al zulke schepselaanbidding, uit wat oorzaak ook ontstaan of opgekomen, altoos is en blijft een hoon aan den Heere der heirscharen aangedaan, een rechstreeksche overt.reding van zijn gebod en een gansch goddelooze miskenning van zijn majesteit. Een zonde alzoo, die niet daarin moet gezocht, dat de Heidenen tegen beter weten in, bij manier van opzettelijk bedrog, voor een afgodsbeeld knielen, maar in de verdorvenheid van hun hart, die de kennisse van den eenig waren God deed te loor gaan^ en uit de zondige bewegingen en overleggingen van hun bewustzijn deze afgoderijen ongemerkt deed opkomen. De godsdienstwetenschap werdt zelve door een zondigen trek van het bedorven hart beheerscht, en kan daarom voor deze diepe zonde der afgoderij geen religieus besef meer hebben. En zoo is het geschied, dat ze al deze afgoderijen niet langer als afgoderij dorst brandmerken, en ze ons als „godsdiensten" van langere ontwikkeling heeft aangediend. En dit nu mag niet, omdat we God moeten lief hebben ook met ons verstand, en dus ook in onze wetenschap ons te stellen hebben onder de tucht van het gebod en de wet des Heeren. Uit dien hoofde kan een Calvinist er dan ook geen vrede mede nemen, dat de dusgenaamde godsdienstwetenschap het zondige uit de afgoderij wegcijfert, en blijft hij in de eerediensten der Heidenen, wel waarlijk afkeuringswaardige en schuldige overtreding van Gods gebod, en als zoodanig „afgoderijen" zien en geen „godsdiensten." Zonde is niet een lagere trap van heiligheid maar staat tegen heiligheid over; en zoo ook is „afgoderij" niet een lagere trap van godsdienst, maar staat tegen godsdienst over; en het is deswege dat ook de wetenschap den naam van „godsdienst" alleen mag geven, aan wat waarlijk dienst van God is, en al wat tegen dien dienst des Heeren ingaat als zonde heeft te brandmerken.

Original

Nu zou het uiteraard ongerijmd wezen, in dezen opgemelden zin te zeggen, dat de Roomsche kerk een kerk van afgoderij is. Immers de Mis is niet al Rome's eeredienst, en ongetwijfeld vindt ge ook bij veel Roomsche priesters en leeken innige en wezenlijke verheffing der ziele tot den Drieëenigen God. Maar voor wat de Mis aangaat moet wel terdege staande gehouden, dat hierin onverbloemde afgoderij sloop, en wel afgoderij in geheel gelijken zin waarin we die wraken bij de Heidenen. Ook hier toch

Original

ZOND. XXXa. HOOFDSTUK III. 195

Original

wordt zoomin als bij de Heidenen opzettelijke schepselaanbidding bedoeld. Integendeel, ook hier zoogoed als bij den Heiden, wordt niet anders bedoeld, dan de eeuwige Goddelijke Macht te aanbidden, en knielt men slechts daarom voor de hostie, omdat men aanneemt dat die eeuwig Goddelijke Macht zich op een geheel onbegrüpelyke en geheimzinnige manier met den ouwel, dien men voor zich ziet, heeft vereenigd. En gelijk nu de Heiden, in het diepst van zijn aanbidden, niet meer waant een beeld van steen voor zich te zien, maar onder den indruk verkeert alsof dat steen leeft, bezield is, en zijn God is geworden, zoo ook verkeeren de Eoomschen onder den indruk en in den waan, dat die ouwel ophield brood te zijn, en alsnu leeft, bezield is en zijn God werd. Zonder eenigen den minsten lust om te krenken, of hard te zijn, kunnen noch mogen we dus op het woord „afgoderij" hier ook maar iets laten afdingen. „De ware aanbidders zullen den Vader aanbidden in geest en waarheid ;" ons zondig hart daarentegen vindt in het ijle van deze geestelijke aanbidding geen bevrediging; deswege gaat het toch weer uit naar iets zichtbaars en tastbaars; en zoodra het dat gegrepen heeft, ligt nu hierin de ontzettende zelfmisleiding, dat het dit zichtbare en tastbare met het geestelijke en goddelijke vereenzelvigt, en alzoo het geestelijke in het stoffelijke doet ondergaan.

Original

Al de strijd ligt hier tusschen het zienlyke en den Onzienlijke, tusschen de zichtbare wereld van onze waarneming en de onzichtbare wereld, waar alleen onze geest toe geraken kan. Nu heeft de zinlijke, ongodsdienstige mensch daar geen moeite mede. Hij bekommert zich eenvoudig niet om het onzichtbare, hij vraagt naar den Onzienlijke niet. Wat hij voor oogen ziet en met handen tasten kan is hem genoeg. Voor hem bestaat er dan ook geen mysterie, zoomin in zijn eigen ziel, als in de wereld om hem heen; en overmits hij zelf geen dorst naar het ongeziene kent, begrijpt hij er ter wereld niets van, hoe andere menschen aan wonderen kunnen gelooven, aan de Schrift zich onderwerpen, en aan Doop of Avondmaal hechten, en dus nog veel minder hoe iemand gelooven kan in de Mis. Om dat alles lacht hij. Het wekt zijn spot en bitterheid. En het is door dien zondigen hartstocht gedreven, dat hij ook tegen de Mis zijn woede in allerlei scheldwoorden lucht geeft. Met dezulken nu wenschen we geen gemeenschap te hebben, noch mee te zingen in hun choor; uitnemend goed beseffende hoe hun roepen tegen de Mis evengoed onzen Doop en ons Avondmaal treft en eigenlijk een hoonen bedoelt van den Eeuwige.

Original

Neen de kunst des geloofs bestaat er juist in, om die beide werelden zoo de onzienlijke, als de zienlijke gelijkelijk vast te houden, en te houden, in het juiste verband. Vandaar dat ook by het heilig Avondmaal de echte

Original

196 ZOND. XXXa. hoofdstuk III.

Original

Calvinisten nooit zijn meê afgedoold met de Zwinglianen, die bij het

Original

heilig Avondmaal eigenlijk niets anders doen dan de onzienlijke wereld

Original

loochenen, om niets dan het zichtbare van brood en wijn over te houden.

Original

Integendeel steeds hebben de Calvinisten gevoeld, wat de Christelijke

Original

kerk alle eeuwen door heeft beseft, dat er bij het heilig Avondmaal in

Original

twee werelden tegelijk moet geleefd worden, eenerzijds in de wereld onzer

Original

zinnen, zooals we daar brood en wijn waarnemen, maar ook anderzijds

Original

in de wereld der onzichtbare dingen; en dat uit die wereld ons toekomt

Original

de volle geestelijke gemeenschap met Christus onzen Heere. Doch hiermee

Original

ligt dan ook het gevaar voor de hand, dat men bij het Avondmaal het

Original

onderscheid tusschen deze beide werelden opheft, en de zichtbare wereld

Original

en de onzichtbare wereld in elkaar laat schuiven, zich laat vermengen en

Original

in elkaar laat dringen. En dit nu is het wat in de Christelijke kerk reeds

Original

in oude eeuwen plaats had, en sinds tot leerstuk is verheven, ten deele

Original

nog in de Luthersche, maar vooral in de Oostersche en Roomsche kerken.

Original

Men liet dan het onderscheid tusschen de zichtbare dingen (brood en

Original

wijn) en de onzichtbare waarheden (Christus en zijn genade) verdwijnen;

Original

zoo vloeiden beide inéén; en het resultaat was, dat men ten slotte brood

Original

en wijn zelf aanzag voor Christus en zijn genade.

Original

Dit nu is in den grond niet anders, dan de afdeling van het Pantheïsme welks wezen juist daarin bestaat, dat het de grens tusschen den Schepper en het schepsel geheel of ten deele opheft en beiden in elkaar laat vloeien. Dit wordt niet gezegd, om tegen de Mis als zoodanig ook hierin een groot woord te bezigen. Veeleer is de afdeling van het Pantheïsme steeds veel godsdienstiger van aard geweest, dan de daartegenoverstaande afdeling van het Deïsme of Materialisme. De Deïst toch is iemand, die God nog wel pro memorie uittrekt, maar zich voorts niet om Hem bekommert, terwijl de Materialist eenvoudig ook door dien memoriepost een streep haalt. En dit nu doet de Pantheïst niet. Integendeel heel zijn wereld- en levensbeschouwing rust juist op de erkentenis, dat er een geestelijke wereld, en dus een oneindig Wezen bestaat, en dat de Oneindige met ons eindig leven in gedurige aanraking treedt en treden moet; alleen maar begaat hij de fout, om beide niet genoeg uit elkander te houden, en alzoo het zichtbare en onzichtbare, het eindige en oneindige. God en het creatuurlijke dooreen te vlechten, te vermengen en in elkaar te laten vloeien. Hieruit nu is alle afgoderij ontstaan, die er steeds naar streefde, om het geestelijke en oneindige te vinden en te aanbidden in een aanwijsbaar voorwerp, dat men voor oogen had. Zoo aanbad men zon, maan en sterren niet als pure creaturen, maar in den waan, dat de eeuwige, oneindige Macht in die hemellichamen verscholen was. Zoo aanbad men diergestal-

Original

ZOND. XXXa. HOOFDSTUK IV. 197

Original

ten en natuurproducten, wanende, dat het Goddelijke in hen school, hetzij reëel, hetzij door de combinatie der gedachten. En zoo maakte men ten slotte me'nschenbeelden, om in deze menschelijke gestalte de eenheid van het oneindige te verbinden met de zelfvereering van den mensch. En op die zelfde lijn van pantheïstische religieuse ontwikkeling ligt nu ook de Mis.

Original

Ook bij de Mis toch bedoelt men, in twee werelden tegelijk te leven; in wereld van wat men voor oogenziet, en in de wereld van het hemelsche; maar in plaats van nu die twee onderscheiden te laten, vloeien beide in het onderstelde Miswonder saam. Het brood wordt de Christus en de aanbidding van de hostie geschiedt voor het brood, maar doelende op den Immanuël. Want wel leert Rome dat het brood in de hostie weg is, en dat er alzoo geen creatuur meer in de hostie aanwezig is, maar dit is precies hetzelfde wat de Heiden in zijn hoogste verrukking van zijn beeld gelooft. Ook voor hem is het hout of steen geen steen of hout meer, maar de bezielde, levende afgod.

Original

VIERDE HOOFDSTUK.

Original

Ik bid u dan, broeders ! door de ontfermingen Gods dat gij uwe lichamen stelt tot eene levende, heilige en Gode welbehaaglijke offerande, welke is uwe redelijke godsdienst.

Original

Rom. 12: 1.

Original

Vragen we nu aan de Roomsche godgeleerden, waarop zij hun belijdenis van de Mis gronden, dan verwijzen ze ons ook ten deze allereerst naar de Heilige Schrift, te beginnen met Gen. XIV : 18. Daar, zoo zeggen ze, wordt ons medegedeeld, dat Melchizedek, de koning van Salem, „brood en wijn offerde, omdat hij een priester was van den allerhoogsten God." Hieruit moet dan blijken, dat Melchizedeks offerande bestond in een offerande van brood en wijn ; en overmits nu in Ps. CX van den Messias gezegd wordt, dat hij een priester naar de wijze van Melchizedek moet zijn, zoo kan het niet anders, of ook de Christus moet evenals Melchizedek, brood en wijn offeren. En overmits de Christus niet slechts een priester naar Melchizedeks orde is, maar hoogepriester van die orde in der eeuwigheid blijft (Hebr. V : 5, 6), zoo kan het niet anders, of Christus moet dit brood

Original

198 ZOND. XXXa. hoofdstuk IV.

Original

en dien wijn gestadiglijk offeren, en iuist dit is het wat geschiedt in de Mis.

Original

Jammer maar dat in deze schijnbaar Schriftuurlijke bewijsvoering niet de allergeringste kracht schuilt. Immers in Gen. XIV : 18 wordt met geen woordt van een offerande gesproken. Er staat alleen dat Melchizedek, toen Abraham met zijn troepen en met den koning van Sodom de stad Salem naderde, brood en wijn uit liet brengen. Het woord : Hootse beteekent op zich zelf niets anders dan : uitbrengen ; wat in dit verband dan zeggen wil, dat hij uit Salem brood en wijn liet uitdragen, kennelijk met het doel, om het vermoeide leger een verversching aan te bieden. Zelfs de Eoomsche Latijnsche vertaling weet hier nog niets van een offerande maar schreef: „At vero Melchizedech, rex Salem, proferens panem et vinum, erat enim sacerdos Dei altissimi"; en dit proferens nu is juist het Latijnsche woord, voor wat wij noemen: voor den dag brengen. Blijkbaar is men op dit denkbeeld van een offerande dan ook eerst gekomen, door de bijvoeging : „ivant hij was een priester des Allerhoogsten" ; en indien dil want er in het Hebreeuwsch bijstond, zou men metterdaad uit deze zinsnede mogen afleiden, dat dit uitbrengen van brood en wijn saamhing met Melchizedeks priesterlijken dienst. Maar ook dit woordeke w;aw^ staat er in het Hebreeuwsch volstrekt niet. In het Hebreeuwsch staat letterlijk niels anders dan dit: „En Melchizedek, koning van Salem, bracht uit brood en wijn ; en hij was een priester des allerhoogsten God ; en hij zegende hem (Abraham) en zeide : „Gezegend enz." En al geeft men nu toe, dat zulk een partikel en in het Hebreeuwsch soms redegevend zijn kan, toch beteekent het dit nooit op zich zelf, maar moet dit redegevende dan bepaaldelijk uit het verband worden opgemaakt, zoodat nooit of nimmer uit dit woordeke en eenig bewijs kan geput voor de stelhng, dat hij brood en wijn uitbracht, omdat hij priester was. Immers het verband wijst er veeleer op, dat hij, omdat hij priester was. Abraham zegende, en omdat hij priester was, van Abraham de tienden ontving. Heel dit beroep op Gen. XIV: i8 kan men dus veihg laten voor wat het is. Alleen door twee gedachten in den tekst in te dragen, die er niet in liggen, kan men hier in brood en wijn de bestanddeelen van een offerande zien. De tekst zelf zegt er niets van. Waarbij bovendien zij opgemerkt, dat de heilige apostel Paulus ons in den brief aan de Hebreen een zeer uitvoerige toelichting geeft van wat tusschen Abraham en Melchizedek voorviel, en toch met geen enkel woord van zulk een offerande melding maakt: iets wat op het standpunt der Roomsche kerk, dat namelijk ook Paulus hierin een aanduiding van de Mis moet gezien hebben, ten eenen male ondenkbaar is. En gesteld ook al, men gaf hier de Roomsche uitlegging toe, dan heeft

Original

ZOND. XXXa. HOOFDSTUK IV. 199

Original

toch Melchizedek in geen geval iets anders dan gewoon brood en gewonen wijn geofferd, iets wat niet sluit noch past op de Mis, overmits naar de uitspraak der Roomsche kerkleer Christus in de Mis geen brood en wijn offert, maar iets dat brood en wijn geweest is, maar het nu niet meer is, en door de zegenspreuk van den priester overging en werd omgezet in zijn eigen heiligen Persoon.

Original

In de tweede plaats beroept men zich van Eoomsche zijde op wat we lezen in Maleachi 1 : 10, en 11 : „Ik heb geen lust aan u, zegt de Heere der heirscharen, en het spijsoffer is mij van uwe hand niet aangenaam; maar van den opgang der zonne tot haren ondergang, zal mijn naam groot zijn onder de heidenen, en aan alle plaatse zal mijn naam reukwerk toegebracht worden en een rein spijsoffer ;•. want mijn naam zal groot zijn onder de heidenen, zegt de Heere der heirscharen". Hieruit nu redeneeren de Roomsche godgeleerden aldus : Het offer, waarvan hier sprake is, kan niet zijn het offer op Golgotha, want dit is slechts op ééne plaats gebracht, terwijl hier sprake is van een offer, dat gebracht moet worden aan alle plaatsen. Ook kan hier geen sprake zijn van een offer der gebeden en der lofzangen, want bij de Levieten is sprake van een tastbaar offer, en daarvoor in de plaats moet een „rein spijsoffer" komen. Alzoo moeten deze woorden wel op een wezenlijke offerande in eigenlijken zin slaan, en wie zal anders deze „zuivere en reine offerande" zijn dan Christus in het Misoffer.

Original

Ook dit bewijs mist echter alle kracht en klem. Zeer juist toch onderscheidt ook der heilige apostel Paulus tusschen de offerande van lof en dank, en de offerande in den eigenlijken zin des woords. Maar als hij ons nu zeggen zal, waarin deze eigenlijke wezenlijke offerande bestaat, dan schrijft hij aan de kerk van Rome : „Ik bid u dan, broeders, dat gij uwe lichamen stelt tot een levende, heilige, Gode welbehaaglijke offerande, welke is uw redelijke godsdienst". Juist zooals in Mal. I : 10, is hier sprake van een tegenstelling tusschen zulke offeranden, waaraan de Heere geen lust heeft en die Hem niet aangenaam, zijn, en die andere wezenlijke en heilige offerande, die Gode welbehaaglijk is ; maar die wezenlijke offerande zoekt Paulus niet in iets dat buiten ons ligt, maar in het Gode toewijden van ons eigen lichaam.

Original

Daargelaten nu nog, dat de uitlegging ons door de heilige apostelen van Israëls eeredienst gegeven, altoos hierop neerkomt, dat Israëls eeredienst een symbolische dienst der schaduwen was, die slechts afbeeldde, wat onder het nieuwe verbond en dienst van God in geest en waarheid zou zijn. Xennelijk zegt dus de Heere bij Maleachi alleen dit; tot dusverre

Original

200 ZOND. XXXa. hoofdstuk IV.

Original

wordt mij in Israël alleen de symbolische dienst der offerande gebracht, maar aan dezen dienst heb ik gean lust, omdat de Levieten mijnen naam te schande maken; doch weldra komt de tijd dat mijn naam onder alle heidensche volken bekend zal worden, en dan zal men Mij, niet alleen te Jeruzalem, maar aan alle plaatsen der aarde toebrengen, niet het symbolische, maar het wezenlijke, redelijke offer, bestaande in de toewijding van den in Christus geheiligden persoon, of gelijk Paulus het noemt, de levende, heilige Godewelbehaaglijke offerande van onze lichamen.

Original

In de derde plaats verwijst men ons naar de instelling van het heilig Avondmaal, en beweert alsnu, dat Jezus' zeggen : „Dit is mijn lichaam, dat voor u gegeven ivordt", en : „Deze drinkbeker is het nieuwe testament in mijn bloed, dat voor u vergoten ivordV\ niet slaat op hetgeen te gebeuren stond op Golgotha, maar op hetgeen op dat eigen oogenblik gebeurde met dat brood en dien wijn, en ook daarna met dit brood en dien wijn zou plaats grijpen. Ze verstaan het dan alsof Jezus gezegd had : „Dit brood is mijn lichaam, en dit lichaam, onder de gestalte van dit brood verborgen, wordt nu voor u verbroken. Die wijn is mijn bloed, en dit bloed, onder de gestalte van dien wijn verscholen, wordt nu, op dit oogenblik, voor u vergoten." Opmerkelijk is het hierbij, dat zelfs de Vulgata ook deze uitlegging weerspreekt, daar deze leest qui pro vohis fundetur, d. w. z. dat voor u zal vergoten worden ; maar ook al laten we dat schieten, toch is ook zonder dit beroep op de Vulgata deze uitlegging van Jezus' woorden bij Lucas volstrekt onhoudbaar. Immers vertaalt men de woorden van Jezus, zooals ze bij Lucas voorkomen, letterlijk, dan staat er: „Het bloed dat voor u vergoten is" en niet: vergoten wordt. Het vergoten is komt dus voor, niet als een daad, die nu zóó met dit gewijde brood en dezen gewijden wijn staat te gebeuren, maar als een geheel afgeloopen en voltooide handeling. Dit nu is de gewone spreekmanier van de profeten, die als ze een toekomstige gebeurtenis als volkomen zeker voorstellen en redeneeren over de gevolgen die er uit voortvloeien, hetgeen nog gebeuren moet, voorstellen als reeds afgeloopen, omdat het in hun voorstelling een reeds voldongen zaak is. Alleen als er een tegenwoordige tijd stond, zou de Roomsche kerk hier misschien eenig steunpunt kunnen vinden ; nu in geen geval.

Original

En hiermede is hun beroep op de Heilige Schrift eigenlijk reeds ten einde ; want wat ze uit 1 Cor. X : 16 pogen af te leiden, zegt metterdaad minder dan niets. Paukis zegt daar: „Hetgeen de heidenen offeren, dat offeren zij den duivelen, en niet Gode, en ik wil niet dat gij met de duivelen gemeenschap hebt; gij kunt niet den drinkbeker des Heeren drinken

Original

ZOND. XXXa. HOOFDSTUK IV. 201

Original

en den drinkbeker der duivelen ; gij kunt niet deelachtig zijn aan de tafel des Heeren, en de tafel der duivelen." Hieruit nu maken ze deze gevolgtrekking : De heidenen ofieren in hun tempel op hun altaren aan de afgoden. Dit noemt Paulus: de tafel der duivelen. Daartegenover plaatst hij : de tafel des Heeren. Dus moet ook deze „tafel des Heeren" het altaar aanduiden, en moet de gemeenschap aan die tafel de gemeenschap aan een offerande zijn. Wat van zulk een averechtsche uitlegging te zeggen? Was er dan in den tempel der afgoden niet tweeërlei, én een tafel én een altaar? Een altaar, waarop zij hun offerande slachtten, en een tafel, waaraan ze gingen aanzitten, om het vleesch van hun offerdier te eten? En zoo ook stond er in Israëls tempel niet tweeërlei, eenerzijds het altaar, waarop de offerande geofferd wierd, en anderzijds een tafel, waaraan de Israëliet met de zijnen ging aanzitten, om het offervleesch, met vruchten en koeken als feestmaal te genieten ? En waar wijst Paulus nu in 1 Cor. X op. Immers op het ergerlijke misbruik, dat Christenen uit de Heidenen den éénen Zondag het Avondmaal met de gemeente vierden, en een anderen feestdag met hun Heidensche familie naar den afgodstempel gingen, niet om daar te offeren, maar om met hen aan te zitten aan den vriendendisch. Dit nu mocht niet, zegt Paulus, om de eenvoudige reden, dat het vleesch op zulk een disch voorgezet, vleesch was afkomstig van een offerdier dat aan de afgoden of duivelen geofferd was; zoodat men door aan zulk een disch aan te zitten, zijn gemeenschap met de duivelen beleed. En dit nu ging niet Men kon niet den eenen dag gaan aanzitten met de Christenen om zijn gemeenschap met de offerande van Christus te belijden, en den anderen dag weer zijn oude gemeenschap met de afgoden en duivelen aanhouden. Geheel het beroep op deze plaats mist dus elk steunpunt in den tekst, en is niets dan het voortbrengsel van een uitlegging, die geheel buiten den tekst en het verband omgaat.

Original

En toch dit is al. Gen. XIV, het beroep op Melchizedek ; Maleachi I, het beroep op „de reine offerande aan alle plaatsen"; Liw. XXII, het beroep op het brood dat gebroken is, en niet gebroken zal worden; en i Cor.X, het beroep op de tafel der afgoden; meer heeft de Roomsche godgeleerdheid niet uit de Schrift weten aan te voeren; en, zelve wel gevoelende hoe volkomen ontoereikende dat viervoudig beroep is, om een zoo geheel wondere zaak als het Misoffer te rechtvaardigen, gaat ze daarom terstond over tot het beroep op de breede reeks getuigenissen der vaderen, als om door deze veelheid van getuigen buiten de Schrift, de arnioede van haar Schriftbewijs te dekken. Hierbij volgen we haar echter niet; want wel hechten ook wij aan het oud gebiaiik der kerk en aan de getuigenissen,

Original

202 ZOND. XXXa. hoofdstuk IV,

Original

der kerkvaderen betrekkelijk hoog gewicht, maar nooit kan hun getuigenis een zoo wondere waarheid, als die van het Misoffer zijn zou, zonder een onwrikbaar getuigenis der Schrift, fundeeren. Blijkt van eenige waarheid, dat God ze ons in de Schrift geopenbaard heeft, dan zeer zeker, is het van hooge beteekenis na te gaan, hoe deze waarheid, onder de leiding des Heiligen Geestes, in de kerk ontwikkeld en verstaan is. Maar als, gelijk hier, voor de belijdenis van zulk een onderstelde waarheid elk deugdelijk Schriftbewijs ontbreekt, kan nooit der vaderen getuigenis, ook al klonk het eenparig door alle eeuwen, dit gemis van het Schriftuurlijk gezag vergoeden. Veeleer moet hun getuigenis steeds weer aan de Heilige Schrift getoetst, om te ontdekken waar ze van de lijn der waarheid afgingen. En vraagt men hoe het dan te verklaren is, dat toch reeds zoo vroegtijdig allerlei uitdrukkingen, die met den dienst van het Misoffer eenige gemeenschap hebben, bij de oude vaderen voorkwamen, dan ligt het antwoord gereed. De eerste Christenen waren allen zoo van Joodsche als van Heidensche zyde, bij het denkbeeld van allerlei offerande opgegroeid. Zoowel de Joden hadden hun uitwendige offerande op Zion, als de Heidenen in hun onderscheidene tempels. Van zulke offeranden waren ze van der jeugd af getuigen geweest; en waren daaraan gewend; ze waren in hun voorstellingen van kindsbeen ingedragen; en zoo was het natuurlijk, dat ze ook in hun prediking en in hun gesprekken, veel meer dan wij, gedurig op die offeranden terugkwamen. En overmits nu voor hen als Christenen alle offerande saamgetrokken was in het eenig offer door Christen aan het kruis volbracht, en het heiig Avondmaal gedurig de heugenis van deze offerhande vernieuwde, lag het voor de hand, dat op het Avondmaal allerlei uitdrukkingen van den dienst der offerande werden overgebracht. Zoo beroept zich de Eoorasche kerk b. v. met zekere voorliefde op het getuigenis van Justinus Martyr, die omstreeks 150 na Christus geboorte bloeide, en die in zijn Samenspraak met Tryphon de woorden uit Mal. I: 10 aanhaalt en ze toepast op de elementen van brood en wijn in het Avondmaal; maar hoe weinig recht Rome heeft, om hieruit te besluiten, dat Justinus Martijr hiermede de Mis op het oog had, blijkt wel het duidelijkste uit zijn Apologie waarin dezelfde Justinus Martyr, om een Christenvrouw tegen laster te verdedigen, een tamelijk breede beschrijving geeft van de Avijze waarop de Christenen in zijn dagen te Rome hun godsdienstoefeningen hielden, en in welke beschrijving wel het Avondmaal ons wordt geteekend; maar waarin geen woord van Misofferande voorkomt. Dit nu ware volstrekt ondenkbaar geweest, indien Justinus metterdaad in zijn tijd reeds van een eigenlijk Misoffer had af geweten. Dan toch zou reeds in zijn dagen dat Misoffer het hoofdbestanddeel van den eere-

Original

ZOND. XXXft. HOOFDSTUK IV. 203'

Original

dienst zijn geweest, en zou hij de vermelding van deze lioofdzaak niet hebben kunnen overslaan. Vinden we nu in Justinus twee uitlatingen, de ééne in zijne Apologie, waarin hij ons een schets van den toenmaligen eeredienst geeft, en de andere een losse uitlegging van een Schriftuurplaats, v^aarin slechts ter loops van brood en wijn wordt gewag gemaakt, dan spreekt het toch vanzelf, dat ik, om te weten of destijds het Misoffer reeds in zwang was, mij niet op de tweede plaats mag beroepen, maar mij houden moet aan de eerste, waarin duidelijk de geheele loop van den eeredienst mij geteekend wordt. En nu vindt men in Justinus' mededeeling in zijn Apologie (1.66) wel een uitspraak, waaruit blijkt dat de mystieke opvatting van brood en wijn reeds destijds ingang had gevonden, maar van een Misoffer spreekt hij heel geen woord; veeleer sluit de gang van den eeredienst, gelijk hij dien teekent, de mogelijkheid zelfs van een Misoffer uit. De plaats bij Justinus luidt alzoo : „Deze spijs wordt bij ons de Eucharistia genoemd, waaraan niemand deel mag nemen, dan die gelooft dat waar is, wat wij leeren, en die afgewasschen is in het bad der verzoening en der wedergeboorte, en zóó leeft als Christus bevolen heeft. Want we nemen dit brood niet als gewonen drank; maar gelijk Jezus Christus door het Woord van God vleesch geworden is en ons vleesch en ons bloed bezeten heeft, ter wille van ons heil; zoo leeren we ook dat deze spijs, waarover door het gebod van hetzelfde Woord de dankzegging is uitgebreid, het vleesch en het bloed van den vleeschgeworden Jezus zijn, waardoor ons vleesch en bloed, bij manier van mutatie, gevoed wordt."

Original

Kennelijk lag dus hier reeds bij Justinus in de 2e eeuw hot spoor der mystieke opvatting, die later geleid heeft tot de algeheele vermenging van de elementen met den Christus, en waaruit ten slotte het dogma der transsubstantiatie is voortgekomen. Hierover echter is reeds in onze vorige hoofdstukken genoeg gezegd, toen we de woorden bespraken: „Dit is mijn lichaam.'" Op dit punt toch is onze strijd tegen de Roomschen geen andere dan tegen de Lutherschen. Tusschen die beide toch bestaat geen verschil over de zaak; maar alleen over de ivijze waarop de zaak tot stand komt. Zoo Roomschen als Lutherschen belijden, dat wie den ouwel eet, met het eten van dien ouwel den Christus in zich opneemt, en dat wel door den mond. En al het verschil met de Lutherschen ligt hierin, dat de Lutherschen zich op de alomtegenwoordigheid van Christus, die zich ook aan zijn verheerlijkte menschelijke natuur zou hebben meegedeeld, beroepen, terwijl de Roomschen, van zulk een verklaring afziende, kortweg een onbegrepen wonder poneeren, waardoor wat brood en wijn was, de Christus in eigen persoon wordt; zij het ook dat voor ons zienlyk oog

Original

204 ZOND. XXXa. hoofdstuk V.

Original

de gestalte van brood en wijn blijft. Ook voor de Roomsche godgeleerden komt dus alles neer op de uitlegging van het woordeke is in Jezus' uitspraak : „Dit is mijn lichaam." Want wel geven ook de Roomsche dogmatici toe dat is op zichzelf een symbolische vergelijking kan aanduiden, maar zeggen ze, dan moet dit uit het verband blijken, en hier bij de instelling van het heilig Avondmaal blijkt zulks volstrekt niet.

Original

Dit nu is niets dan een cirkelredeneeiing. Als Jezus toch in eigen persoon daar aanzit aan den disch, en dan het brood aan zijn discipelen reikt met te zeggen: „Dit is mijn lichaam," dan zal ieder, die nooit van een transsubstantiatie gehoord heeft, onmiddellijk zeggen: Hier duidt het verband zoo stellig mogelijk aan, dat Jezus niet kon bedoelen, dat het brood zijn lichaam was, overmits hij zelf in zijn lichaam er bij zat. Men moet dus eerst aan de transsubstantiatie gelooven, om ook maar te kunnen aannemen, dat het zeggen: „Dit is mijn lichaam," me;; symbohsch bedoeld was. Maar dan is hieruit ook nooit eenig bewijs te putten. Veeleer brengt men dan datgeen, wat men uit de Schrift bewijzen wilde, vooraf met als vaststaande overtuiging, en verwringt dan voorts het Schriftwoord naar wat men buiten het Schriftwoord om, aannam. Iets wat daarom, gelijk we reeds vroeger opmerkten, hier te ongeoorloofder is, omdat Jezus tot zijnen discipelen geen Grieksch, maar Arameesch of Hebreeuwsch sprak, en heel het woordeke is in geen van deze beide talen wordt uitgedrukt.

Original

VIJFDE HOOFDSTUK.

Original

In welken wil wij geheiligd zijn, door de offerande des lichaams van Jezus Christus eenmaal geschied.

Original

Hebr. 10: 10.

Original

Zoo bleek ons dan, dat de Roomsche godgeleerden uit de Heilige Schrift niet één enkel getuigenis kunnen voortbrengen, dat recht geeft, om aan te nemen, dat er metterdaad bij het heilig Avondmaal zulk een ondoorgrondelijk en alle mirakel zeer verre overtreffend wonder zou plaats grijpen. Machtiger wonder toch is niet denkbaar, dan dat een mensch, enkel door het uitspreken van de inzettingswoorden van het Avondmaal, Christus zou kunnen verdubbelen en vertiendubbelen. En hierop toch komt de belijdenis van de Mis neder. Paus Eugenius IV heeft het zoo kras mogelijk uitgesproken: „ipsorum verborum virtute substantia panis in corpus Christi

Original

ZOND. XXXrt. HOOFDSTUK V. 205

Original

et substantia vini in sangunem convertuntur", w. z. w. „het is het uitspreken der woorden waardoor de verandering van het brood in het lichaam, en van den wijn in het bloed van Christus plaats grijpt." En deze verandering komt, gelijk we vroeger aantoonden, hierop neer, dat alsnu in elke korrel brood en in eiken droppel wijn ten slotte de gehee Ie Christus naar ziel en lichaam niet alleen, maar ook naar zijn Godheid aanwezig is. Er wordt niet geleerd dat het brood overgaat in een substantie, die overeenkomt met de substantie van Jezus' lichaam, noch ook dat de wijn overgaat in een substantie die overeenkomt met de substantie van Jezus' bloed; maar dat het brood en de wijn, en elk deeltje van dit brood en van dezen wijn overgaat en wordt omgezet in geheel den werkelijken Christus; zoodat, na de zegenspreuk, aanwezig is de Christus zelf met heel zijn lichaam, en dus ook in al zijn lichaamsdeelen, en evenzoo met geheel zijn ziel en zijn volmaakte Godheid. En overmits nu deze dusgenaamde offerande van de Mis eiken morgen op minstens 100.000 plaatsen wordt opgedragen, en bij elke Mis (na de separatie) de geheele Christus in elk korrelke van den ouwel en in eiken druppel van den wijn zou zijn; en dit aantal korrelkens en druppels toch minstens honderd telkenmale bedraagt; komt men alzoo tot de voorstelling, dat er eiken morgen behalve de Christus die in den henrei zit, bovendien nog op andere plaatsen eenige millioenen Christussen aanwezig zijn, die allen indentiek moeten wezen met den éénen Christus in den hemel.

Original

Dit is geen overdrijving. Immers het Concilie van Trente heeft het duidelijk uitgesproken, dat de aanwezigheid zoo van het lichaam en de ziel als van de Godheid van den Christus in brood en wijn „waarlijk, ivezenlijk en iverkelijk'' plaats grijpt. Men heeft dus het recht niet alleen, maar is verplicht, op deze woorden de volle klem te leggen, en derhalve te constateeren, dat, volgens de theorie van Trente, wezenlijk en werkelijk eiken morgen meerdere millioenen lichamen met handen en voeten enz. gecreëerd worden; daarna door de priesters en de geloovigen met den mond tot zich worden genomen ; en dat ditzelfde wonder zich 's middags en 's avonds, en zoo eiken dag herhaalt.

Original

Hiertegen nu komen we in verzet, niet omdat we het wonder verwerpen, maar omdat lo. dit wonder niet door de Heilige Schrift betuigt is; en 2^'. omdat het volgens alle beginselen van ons bewustzijn onbestaanbaar is. Van het eerste punt is dusver genoeg gehandeld; we komen daarom thans tot het tweede. En dan zij gezegd, dat de almacht Gods niet daarin bestaat, dat God alles doen kan, wat in ons menschelijk brein kan opkomen. De Schrift zegt duidelijk, dat God zelfs iets niet kan, wat een mensch en een engel wel kunnen. „God kan zich zelven niet ver-

Original

206 ZOND. XXXa. hoofdstuk V.

Original

loochenen. Vraagt men nu in het onderhavig geval, of God door zijn almacht brood niet in vleesch, en wijn in bloed, kan omzetten, dan antwoorden we zonder de minste cicivzeMng in bevestig end en 7An. Christus heeft water in wijn veranderd, en de staf van Mozes wierd veranderd in een. slang. Dit kan daarom, omdat God elk oogenblik alle substantie alleen door zijn almacht draagt, en door zijn wil zijn doet wat ze is. Een stuk brood is dus elk oogenblik niets dan een product van Gods almachtigen wil. Dit nu zoo zijnde kan God derhalve, door niet meer te willen dat er brood zij, dit brood doen verdwijnen, en door te willen dat er alsnu vleesch zij, er vleesch voor in plaats scheppen. Op zichzelf zou het dus uit de almacht Gods (altoos indien de Schrift het zoo leerde) zeer wel verklaarbaar zijn, dat het brood vleesch en de wijn bloed wierd, en dat dit vleesch en bloed gelijksoortig waren met het vleesch en bloed van den Christus. Vleesch en bloed toch ziJn twee substantiën van ons lichaam, die in den vorm van cellen en bloedbolletjes voor vermeerdering en vermindering vatbaar zijn, zonder dat het lichaam cv onder bezwijkt.

Original

Maar gelijk gezegd is, dit leert Rome volstrekt niet. Het houdt staande dat in elk korrelke brood en in eiken druppel wijn, na de seperatie, de geheele Christus zelf naar lichaam en ziel en Godheid, aanwezig is. En dit nu is geen wonder meer, maar vlakaf een onbestaanbaarheid, die door geen beroep op Gods almachtigheid kan worden gedekt. Zeg ik toch eenmaal, dat Gods almacht eenzelfde wezen dag in dag uit verduizendvoudigen kan, dan valt er over Mis noch over Avondmaal meer te spreken, en kan kort en goed alle saamspreking over welk onderv/erp ook van religieusen of van wereldlijken aard gespaard. En dit leert Rome. Het zegt niet, dat God honderd duizend nieuwe Christussen schept, die in veel gelijken op dien éénen wezenlijken Christus, die aan de rechterhand Gods zit; maar dat God dien éénen zelfden Christus, die in den hemel is en blijft, gelijktijdig op honderd duizend plaatsen aanwezig laat zijn op aarde; niet door de uitstraling zijner kracht noch ook met zijn goddelyke werking; maar in zijn wezen zelf, naar ziel en lichaam beide. Als een Roomsche voor het altaar staat ziet hij één Christus voor zich op het altaar liggen; en weet hij dat toch ook die Christus in den hemel aan Gods rechterhand zit, en dat wel beiden „wezenlijk, waarlijk en werkelijk," zóó dat ge door geen figuurlijke uitlegging of mystieke verklaring het wezenlijke of werkelijke er van loochenen moogt. Uit God zelf zijn in ons menschelijk besef de eerste beseffen ingeplant van het wezenlijke; en onder deze beseffen nu behoort ook, dat een persoonlijk wezen niet tegelijk honderd wezens kan zijn, en dat een zienlijke substantie van groote afmetingen niet tegelijk onzienlijk kan wezen. Dat zijn geen niQn-

Original

ZOND. XXXa. HOOFDSTUK V. 207

Original

schelijke verzinsels, maar goddeiyke ordinantiën, en Gods almacht speelt met zijn ordinantiën niet, maar werkt er door. Heel deze Mis voorstelling is dus niet boven de rede uitgaande, maar tegen het primordiaal, door God ons ingeplant, menschelijk besef ingaande; daargelaten nu nog, dat een „wezenlijk en werkelijk" lichaam ergens blijven moet, en dus ook de vraag open blijft, waar al deze onophoudelük tot aanzijn geroepene Christussen blijven.

Original

Altoos komt dus, wat dit punt betreft, de zaak van de Mis op dit dilemma neder. Of wel, ge moet het „vere, essentialiter et realiter" 1) van het Concilie van Trente terugnemen, en dus niet langer belijden, dat Christus naar ziel en lichaam en Godheid 'waarlijk, wezenlijk en werkelijk in elk deelke van brood en wijn schuilt; of ge moet toestemmen, dat er dan ook metterdaad niet langer één Christus bestaat, maar zoo vele Christussen als er Missen worden opgedragen. Kiest ge nu het eerste, dan komt het neer op de Calvinistische belijdenis, dat Christus in den hemel is en blijft, maar door zijne genade, almacht en Geest op aarde tegelijk op duizend plaatsen werkt. Maar kiest ge het laatste, dan is en blijft de Mis een in volstrekten zin onbestaanbaar iets, overmits de mensch Jezus Christus niet bestaat uit honderdduizenden Christussen, maar slechts uit éénen mensch, met ééne ziel en één lichaam, en alzoo slechts op ééne plaats tegelijk kan zijn, niet wat zijn loaarneming of iverking, maar wel wat zijn wezen betreft.

Original

Doch niet alleen het besef van ons menschelijk bewustzijn, maar ook de Heilige Schrift verbiedt ons de Mis te aanvaarden.

Original

Duidelijk toch vinden we in de Heilige Schrift onderscheiden tusschen twee bedeelingen, die der Schaduwen en der Vervulling. In de bedeeling der Schaduwen nu ontbreekt de waarheid en de wezenlijkheid en gaat alles toe in zinbeeldigen vorm. Wat vergoten wordt is geen menschenbloed, maar het bloed van stieren en bokken. Wat tot zalving dient is niet de Heilige Geest, maar olie. Wie als voorbidder optreedt is niet de ware Hoogepriester, maar een afbeeldsel van den Christus, gekleed in een symbolisch gewaad. Kortom heel deze bedeeling schaduwt wel het ware en wezenlijke af, maar is het ware en wezenlijke zelf niet. Dat ware en wezenlijke komt komt eerst in Christus, die daarom „de waarheid" d. i. het „ware en wezenlijke" heet. „De wet is door Mozes gegeven, maar de genade en de ivaarheid (dezer dingen) is verschenen in het vieesch geworden Woord".

Original

1) Waarlijk, wezenlijk en werkelijk.

Original

208 ZOND. XXXrt. HOOFDSTUK V.

Original

Zoodra de Vervulling intreedt valt dan ook de bediening der Schaduwen weg. Het voorhangsel des tempels scheurt in twee. Van den tempel zal geen steen op den anderen worden gelaten. Heel Jeruzalem wordt verwoest. En wel zal de tempel in die dagen weer worden opgebouwd, doch die tempel zal niet meer een symbolische tempel zijn, maar Jezus' eigen lichaam, waarin de Godheid lichamelijk woont.

Original

Wie dan ook nadat de Vervulling inging den dienst der Schaduwen blijft handhaven, reageert daardoor tegen de Vervulling die gekomen is. Zoo deden het vele Joodsche Christenen in de dagen van Paulus, en het is uit dien hoofde, dat Paulus hen zoo ontzettend ernstig en scherp terecht zet, en hun betuigt, dat ze op die wijs niets minder doen, dan de Christus verloochenen. Iets wat in nog erger mate geldt van elke poging der Roomsche kerk, om den symbolischen eeredienst ook thans nog te handhaven, overmits deze Joodsche Christenen dan tenminste nog den dienst der Schaduwen in stand wilden houden op de manier, waarop die in de wet van Mozes was voorgeschreven, terwijl de symbolische eeredienst, die bij Rome in zwang kwam, geheel eigen paden koos.

Original

Dit nu ware uit de Heilige Schrift op elk punt aan te toonen, maar op geen punt zoo gemakkelijk, als juist op het punt van de offerande voor de zonde. Want wel erkent en belijdt ook de Schrift, dat geen zondaar voor God zonder een offer voor de zonde bestaan kan, en dat dit offer geen ander zijn kan, dan het offer van den mensch zelf; maar óf dit leidt tot het verzinken in den eeuwigen dood van eiken zondaar, óf wel het moet leiden tot een plaatsbekleedend offer voor zondaren, van één die den dood verslinden kon tot overwinning, en in kon treden voor allen tegelijk. Daartoe nu is het Woord vleesch geworden, opdat de Zone Gods door de menschelijke natuur aan te nemen, met ons allen in gemeenschap zou treden; en alzoo voor ons allen zou kunnen opkomen; en tegelijk door de kracht zijner Godheid én het offer zou kunnen brengen én tocli leven in eeuwigheid. Vandaar dat de Heilige Schrift er zoo omstandig op wijst, dat met deze ééne offerande het al volbracht is. Juist deswege toch stelt de Schrift Christus als den waren Melchizedek tegenover het priesterdom van Aaron. Aiiron was de priester van den dienst der onwezenlijke Schaduwen. In zijn bediening was alles schijn, geen waarheid. En zoo moest Aaron altoos weer hetzelfde zinnebeeld herhalen, hetzelfde symbool ver'oonen, dezelfde schaduwen vernieuwen. Maar zoo is Christus de ware Hoogepriester niet. In hem is niets schijn, maar alles wezen en waarheid. Vandaar dat hij, eenmaal priester zijnde, niet als Aaron weer als priester aftreedt, maar priester blijft in eeuwigheid. En wel zulk een priester, dien het niet alle dagen van noode was, gelijk den Aaronietischen

Original

ZOND. XXXa. HOOFDSTUK V. 209

Original

hoogepriester, „eerst voor zijn eigen zonde slachtoffers op te offeren en daarna voor de zonden des volks; ivant dat heeft hij eenmaal gedaan, als hij zichzelven opgeofferd heeft" (Hebr. VII: 27). ,,Noch ook opdat hij zichzelven dikmaals zou opofferen, gelijk de hoogepriester alle jaar in het heiligdom ingaat met vreemd bloed ; anders had hij dikmaals moeten lijden van de grondlegging der wereld af; maar nu is hij eenmaal in de voleinding der eeuwen geopenbaard, om de zonde te niet te doen door zijn zelfsofferande; alzoo dat Christus eenmaal geofferd is, om veler zonden weg te nemen" (Hebr. IX: 25 en 27). Alles hing dus aan deze ééne wilsdaad van den Christus, „in welken wil wij geheiligd zijn, door de offerande des lichaams van Christus, eenmaal geschied; en een iegelijk priester (Ailron) stond wel alle dag dienende en dezelfde slachtoffers dikmaals offerende, die de zonde nimmermeer kunnen wegnemen; maar deze één slachtoffer voor de zonde geofferd hebbende, is in eeuwigheid gezeten aan de rechterhand Gods" (Hebr. X: 10, 11).

Original

De uitspraken der Heilige Schrift zijn dus juist op dit punt zoo omstandig en duidelijk mogelijk. Van den val in het paradijs af tot op Golgotha, is er gee}i enkel wezenlijk zoenoffer geschied. Op Golgotha eerst is het offer voor de zonde gebracht; en dit offer eenmaal geschied zijnde wordt niet herhaald; en kan niet herhaald worden; omdat het eeuwige geldigheid heeft, zoowel voor de geloovigen van het Oud Verbond als voor de geloovigen des Nieuwen Testaments.

Original

Ook hierop dient gelet. Immers de Roomsche kerkleer houdt staande dat de geldigheid van Jezus' offerande slechts verkregen wordt door een gestadige herhaling van zijn offerande op onbloedige wijze; waar, dit zoo zijnde, dus ook uit volgt, dat er voor de geloovigen van het paradijs af tot Golgotha geen verzoening denkbaar was. Immers de Schrift zegt duidelijk, dat de dierlijke offeranden geen verzoening konden te weegbrengen. En is het nu waar, dat ook de offerande van Christus geen nut doet tenzij ze op onbloedige wijze door ons wordt herhaald; dan zou er of door Adam, Abel, Seth enz. reeds óf een Mis moeten bediend zijn, ófwel de vrucht van Jezus' zoenoffer gaat voor hen teloor. Zegt Rome daarentegen, dat de oudvaders de vergeving hebben verworven uit Christus' offerande zonder onbloedige herhaling of verzinbeelding er van, welnu dan volgt hieruit, dat dit veel meer nog ook thans mogelijk is, en zinkt alzoo onder de Mis zelfs heel de bodem der noodzakelijkheid weg.

Original

En wat Rome nu zegt dat toch de offerande van Christus moet worden toegepast op den enkelen zondaar, dit ontkent geen enkel Calvinist. Veeleer wordt dit ook onzerzijds volstandig beleden, en zijn we gekant tegen elke

Original

E VOTf) DORDR. III.

Original

14

Original

210 ZOND. XXXa. HOOFDSTUK V.

Original

ongeestelijke voorstelling alsof Golgotha zonder meer op zichzelf de ziel zaligen zou. Maar wat is toepassing? Wanneer er om edel drinkwater naar een stad te leiden, op de duinen of in de rotsen een waterleiding of bron van zuiver water geopend wordt, dan zal mij in mijn huis dit water natuurlijk niet baten, tenzij ik dat water op mijn huis toepas, en mijn woning met die bron of die waterleiding in verbinding stel. Maar die toepassing en in verbinding stelling bestaat dan niet daarin, dat ik in mijn eigen huis de bron kopieer of naboots, maar uitsluitend hierin, dat ik de werking en de kracht en de vrucht van die bron naar mijn huis toeleid. Is nu zoo, naar luid van den profeet Zacharia, in den Christus een „fontein geopend tegen de zonde en tegen de ongerechtigheid," dan moet natuurlijk voor mijn ziel, zal ze aan de fontein deel hebben, de vrucht van die fontein, haar kracht en haar werking naar mijn ziel worden toegeleid. Doch daartoe moet dan niet, gelijk de Mis wil, voor een iedereen aparte fontein in nabootsing van die ééne ware fontein geopend, maar moet het water uit die fontein mij toestroomen. Diensvolgens belijden wij dan ook van ganscher harte, dat de vrucht van het zoenoffer van Christus ons door den Heiligen Geest moet worden toegepast en door ons alleen kan genoten door het geloof.

Original

Rome daarentegen stelt in de Mis, dat Christus, de wezenlijke Christus, gedurig weer en weer geofferd wordt. Elke Mis is dus een nieuwe wezenlijke offerande. Zij verklaart de Mis, niet een schijnofferande, maar een wezenlijk offer te zijn. Het is de ware, wezenlijke, werkelijke Christus die op het altaar ligt, die door de separatie gedood wordt, en dus nogmaals sterft, en alsnu als gedoode Christus Gode wordt opgeofferd. Er geschiedt bij de Mis dus waariijk, wezenlijk en werkelijk wat op Golgotha geschied is, alleen op andere wijze. Daar bloedig, in de Mis onbloedig. Een onderscheiding, die volgens de Schrift alle kracht aan de Mis ontneemt, daar toch de Schrift betuigt, dat er zonder bloedstorting geen vergeving geschiedt. Doch hierbij blijft de tegenspraak met de Heilige Schrift niet. Is op Golgotha het offer voor onze zonden volbracht, dan natuurlijk blijft er geen zonde meer te delgen over. Daar nu de Mis stelt, dat ook haar onbloedige offerande schulddelgende kracht heeft, zoo volgt er uit, dat de Mis rechtstreeks ontkent, dat het offer van Golgotha alle zonden volkomenlijk verzoend heeft. En al weten we nu zeer goed, dat de Roomsche kerk het Misoffer geen oogenblik losmaakt van het offer op Golgotha, en er slechts een aanvulling en herhaling van dat ééne offer in ziet, zoo blijft toch het feit staan, dat het Misoffer in waardij geheel gelijk komt te staan aan het offer op Golgotha. Immers én op Golgotha én op het Misaltaar is het beide malen de ware, wezenlijke, werkelijke Middelaar,

Original

ZOND. XXXb. HOOFDSTUK I. 211

Original

die zich naar lichaam en ziel in den dood geeft en sterft. Er is dus niet langer ééne offerande van den Christus, maar sinds Golgotha heeft hij zich reeds millioenen en billioenen maal in elk jaar geofiferd. En doordien nu dit Misoffer alle hoedanigheid mist om den aanschouwer eenigen indruk van het wezenlijke lijden van den Christus in den kruisdood te geven, kan het niet anders of de indruk van 's Heeren kruisdood gaat al meer teloor, en de aandacht wordt al meer afgeleid naar de Sacramenteele kracht van den priester,om uit brood en wijn door zijn machtspreuk een wezenlijke Christus present op het altaar te maken.

Original

Van de belijdenis onzer vaderen, dat de Mis niet slechts tot afgoderij leidt in de aanbidding van de Hostie, maar ook een „verloochening is van de eenige offerande van Christus aan het kruis volbracht," kunnen we alzoo niets terugnemen. Met de Heilige Schrift voor ons kunnen we niet anders betuigen, dan dat de Mis alzoo is, en dat deswege door geen onzer aan de Mis mag worden deelgenomen.

Original

Zoolang het nog oirbaar was in de Roomsche kerk te leeren, dat Christus, die aan de rechterhand zijns Vaders in den hemel gezeten is en blijft in en door brood en wijn zijn heilige tegenwoordigheid, als vleesch geworden en gekruiste Middelaar, gevoelen deed in hen die gelooven, kon de Mis nog als mystieke poézie verontschuldigd. Maar van het oogenblik af dat paus Innocentius Hl in 1214, en, op zijn voetspoor, het Concilie van Trente den vloek heeft uitgesproken over een iegelijk die niet belijdt, dat hetgeen, na de consecratie op het altaar ligt, waarlijk, loezenlijk en werkelijk de volle Christus, zoo naar zijn vleesch en bloed als naar ziel en Godheid is, wierd feitelijk elke poëtische of mystieke opvatting onmogelijk, en kon de Reformatie niet anders doen, dan zich zoo principieel mogelijk en in de eerste plaats juist tegen de Mis verzetten.

Original

HET GAAN TEN AVONDMAAL.

Original

EERSTE HOOFDSTUK.

Original

Heere! wie zal verkeeren in uwe tente ? Wie zal wonen op den berg uwer heiligheid ?

Original

Ps. 15: 1.

Original

Na de verbastering van het heilig Avondmaal in de Mis te hebben besproken, blijft ons thans nog alleen over de toelichting op de 81ste en 82ste Vraag, waarin de Catechismus aanwijst, wie ten Avondmaal gaan

Original

212 ZOND. XXXb. HOOFDSTUK I.

Original

moet ; en dat, wie niet ten Avondmaal gaan mag, dan ook moet geweerd.

Original

Men versta dit niet verkeerd. Het is niet zoo, dat Vraag 81 aanwijst, wie ten Avondmaal wel mag gaan, en daarna Vraag 82, wie er af moet blijven. Dit toch zou eigenlijk twee malen hetzelfde omschrijven. Weetik toch, wie er hooren, dan weet ik tevens, dat alle overigen er niet hooren ; of ook, zegt ge mij, wie er af moeten blijven, dan is daarmee tevens uitgemaakt, wie er gaan kunnen. Had dus de Catechismus eerst een vraag gewijd aan hen die er ivel, en daarna een tweede vraag aan hen die er niet hooren, dan had hij hetzelfde twee maal eens toestemm^aierwijze en daarna ontkennenderwijze, behandeld ; en daarvoor was de Catechismus veel te zuinig met zijn beschikbare ruimte.

Original

Dat deed de Catechismus dan ook niet. Hij deed heel iets anders. De vraag wie al dan niet aan het heilig Avondmaal kwam, deed hij opeens af in Vraag 81 ; maar na nu in Vraag 81 dit eerste punt voor de consciëntie te hebben afgehandeld, zoodat een iegelijk, met dit antwoord voor zich, zelf kon uitmaken, of hij aan het heilig Avondmaal hoort al dan niet, komt hij daarna in Vraag 82 op een geheel ander punt, op de quaestie namelijk, of de kerk de al of niet toetreding tot het heilig Avond maal eenvoudig aan ieders consciëntie moet overlaten; of wel dat de kerk verplicht is, zelve hierin handelend op te treden, en desnoods dengene die er niet hoort, van het heilig Avondmaal te weren. Zoo ziet men dus, dat metterdaad in beide vragen twee geheel verschillende onderwerpen ter sprake komen : de ééne geestelijk, de andere kerkelijk, en dat het die kerkelijke vraag is, die uit het heilig Avondmaal overleidt naar de XXXIste Zondagsafdeeling, die handelt van de Sleutelen des hemelrijks of van de kerkelijke discipline.

Original

Aan die juiste onderscheiding ons bindende, bespreken dan ook wij deze beide punten afzonderlijk, en bepalen ons derhalve eerst tot de vraag : Voor ivie is het heilig Avondmaal ingesteld ?

Original

Dit nu is in onze dagen een uiterst moeilijk en netelig punt geworden ; en we zullen zeggen waarom.

Original

Voor de Hervorming uitbrak heerschte in heel de kerk van het Westen, dus ook in ons vaderland, dezelfde wijze van kerkhouden, die nu nog in de Roomsche kerken bestendigd wordt. D. w. z. dat de dienst des Woords zeer was ingekrompen, en dat bijna al het kerkelijk leven zich saamtrok in het Sacrament. De dienst des Woords was in de schaduw gesteld, en daarentegen de dienst van het Sacrament in onevenredig sterk licht geplaatst; en daar nu de heilige Doop aan elk kindeke apart in een doophuis, buiten de vergadering der geloovigen, wierd toegediend.